Кіріспе

Кельт тілдерінің бір тармағы, оның ішінде уэльс, корнуолл, бретон және кумбрик тілдері – бритон тілдеріне арғы тегін берген жеке тіл. Бритон тілдері (сондай-ақ бритондық немесе британ кельт тілдері; ieithoedd Brythonaidd/Prydeinig) аралдық кельт тілдері отбасының екі тармағының бірін құрайды, екіншісі – гойдель тілдері. Оған қазіргі кезде қолданылатын бретон, корнуолл және уэльс тілдері жатады. «Бритондық» атауын уэльс кельті Джон Рис уэльс сөзінен – англосаксондықтарға немесе гаэлдерге қарсы ежелгі британдар деген мағынаны білдіретін «Brython» сөзінен алған. Бритон тілдері темір дәуірі мен рим кезеңінде Ұлыбританияда кеңінен таралған ортақ бритон тілінен пайда болған. 5 және 6 ғасырларда көшіп келген британиялықтар бритон тілін континентке, ең әсерлісі Бретань және Бриттанияға әкелді. Келесі бірнеше ғасырлар бойы Ұлыбританияның көп бөлігінде бұл тілдің орнын ежелгі ағылшын және шотланд гаэлик тілдері басты, ал қалған ортақ бритон тілі аймақтық диалекттерге бөлініп, ақырында уэльс, корнуолл, бретон, кумбрик және, мүмкін, пикт тілдеріне айналды. Уэльс және бретон тілдері ана тілі ретінде қолданылуда, ал корнуолл тілінің қайта жаңғыруы оны сөйлейтін адамдардың санын арттырды. Кумбрик және пикт тілдері жойылып кетті, олардың орнын гойдель және ағылшын тілдері басты. Мэн аралы мен Оркнейде бастапқыда бритон тілінде сөйлеген болуы мүмкін, бірақ кейіннен Мэн аралында гойдель, ал Оркнейде скандинав тілдері үстемдік етті. Сонымен қатар, Патагониядағы уэльс қонысы (Y Wladfa) бритон тілінде сөйлейтін қауымдастыққа ие.

Атауы

"Бриттон" және "Бритон" атаулары – Британияның кельт тілдерін және олардың ортақ ата-бабасы тілін, яғни Common Brittonic деп аталатын тілді білдіретін ғалымдардың қабылдаған конвенциялары. Бұл атаулар Ирландиядан шыққан гоидель тілдерінен ерекшеленеді. Екеуі де 19 ғасырда "британдық" және "кимрик" сияқты бұрынғы терминдердің мағынасыздығын болдырмау үшін жасалды. "Бритондық" терминін 1879 жылы кельт тілдерін зерттеуші Джон Рис валлий тілінен алынған "бритон" сөзінен тудырды. "Бриттон" сөзінен шыққан "Бритон" және одан бұрын "Бритоник" және "Бритонник" деп жазылған "Бритонник" термині 19 ғасырда пайда болды. Ол 20 ғасырда кеңінен таралды және Кеннет Х. Джексонның 1953 жылы жарық көрген, бұл тақырыптағы өте ықпалды еңбегі "Тіл және ертедегі Британия тарихында" қолданылды. Джексон сол кезде "бритондық" терминінің ескіргенін және "соңғы уақытта 'Бриттон' терминін қолдануға бейімділік артып келе жатқанын" атап өтті. Салыстырмалы тарихи терминдерге ортағасырлық латын тіліндегі lingua Britannica және sermo Britannicus, сондай-ақ валлий тіліндегі Brythoneg жатады. Британ аралдарына жасалған ең ерте жазбаша сілтеме грек саяхатшысы Питеас Массалияның еңбектерінде кездесуі мүмкін; кейін грек авторлары Диодор Сицилиялық және Страбон Питеас қолданған πρεττανική (Prettanikē) – "Британдық [жер, арал]" және νησοι βρεττανιαι (nēsoi brettaniai) – "Британ аралдары" сияқты түрленулерін келтіреді. "Претани" сөзі кельт тілінде "боялғандар" немесе "татуировкаланған халық" деген мағына береді, бұл дене безендірумен байланысты (қараңыз төмен).

Дәлел

Бритон тілдері туралы білім әр түрлі дереккөздерден келеді. Ерте тіл туралы ақпарат монеталар, жазулар, классикалық авторлардың пікірлері, сондай-ақ олар тіркеген жер-атаулар мен жеке есімдер арқылы алынады. Кейінгі тілдер үшін ортағасырлық авторлар мен қазіргі кезде ана тілінде сөйлейтін адамдардан алынған мәліметтермен қатар жер-атаулар да бар. Рим кезеңінде жазылған есімдер Ривет пен Смит еңбегінде келтірілген.

Тарих және шығу тегі

Қазіргі бритон тілдерінің барлығы бритон, британ, ортақ бритон, ескі бритон немесе протобритон деп аталатын жалпы ата-баба тілінен тараған деп саналады. Бұл тілдің протокельт немесе ерте арал кельт тілінен б.з.б. 6 ғасырға дейін дамыған деп есептеледі. Археогенетиканың маңызды зерттеуі қола дәуірінің ортасы мен соңында, б.з.б. 1300–800 жылдар аралығында Оңтүстік Британияға миграция болғанын анықтады. Жаңа келгендер генетикалық тұрғыдан ежелгі Галлия тұрғындарына ең жақын болды, бірақ Солтүстік Британия тұрғындарына емес. Римдіктердің басып кіруінен бұрын бриттониялық тілдерде бүкіл Ұлыбританияның көп бөлігінде сөйленген болуы мүмкін, алайда Мэн аралында кейіннен гоидель тіліне жататын манкс тілі пайда болды. Қазіргі Англия мен Уэльстің римдік оккупация кезінде (б.з. 43 – шамамен 410 ж.) ортақ бриттоника латын тілінен көптеген сөздерді қабылдады. Бұл сөздер кельттік Британияның қалалық емес қоғамында бұрын белгісіз болған қала құрылысы және жаңа соғыс тактикасы сияқты ұғымдарға қатысты болды, сонымен қатар жергілікті терминдерді ығыстырған қарапайым сөздер де болды (әсіресе, барлық бриттониялық тілдердегі «балық» сөзі латын тілінен алынған – *ēskos деген жергілікті сөзден емес, бірақ ол Уск өзенінің Уайск атауында сақталған болуы мүмкін). Осы латын сөздерінің шамамен 800-і қазіргі үш бриттониялық тілде сақталған. Пикт тілі латын тілінің ықпалына басқа бриттониялық тілдерге қарағанда көбірек қарсы тұрған болуы мүмкін. Римдік кезеңнен кейін ортақ бриттоника кем дегенде екі негізгі диалектілік топқа – Оңтүстік-Батыс және Батысқа (сонымен қатар, Шығыс Англияда сөйленген Шығыс бриттоника сияқты қосымша диалекттер болған болуы мүмкін, олар туралы аз немесе ешқандай мәлімет қалмаған) бөлінген болуы ықтимал. Римдік оккупация аяқталғаннан бастап 6 ғасырдың ортасына дейін екі диалект өзара танылатын түрлерге айнала бастады: Батыс – Кумбрик және Уэльс, ал Оңтүстік-Батыс – Корнуолл және оның тығыз байланысты туыс тілі Бретон, ол континенттік Арморикаға жеткізілді. Джексон Батыс және Оңтүстік-Батыс бриттоника диалектілері арасындағы кейбір айырмашылықтардың тамыры тереңге жететінін көрсетті. Жаңа айырмашылықтар б.з. 500 жылы басталды, бірақ басқа да ортақ өзгерістер 6 ғасырда болды. Басқа да ортақ өзгерістер 7 ғасырдан бастап болды және олардың себебі табиғи бейімділіктер болуы мүмкін. Осылайша, ортақ бриттониялық тілдің түсінігі б.з. 600 жылы аяқталады. Англосаксондықтар бақылауындағы аумақ кеңейгенімен, британдықтардың көптеген саны сақталды, бірақ бесінші және алтыншы ғасырларда олар негізінен ағылшын тілі мен мәдениетін қабылдады.

Құлдырау

Қазіргі Шотландия, Мэн аралы және қазіргі Англияда сөйленетін бриттония тілдері 5 ғасырда ирланд тілінде сөйлейтін гаэлдер мен герман халықтарының қоныстануы салдарынан ығыстырыла бастады. Генрих Гантингтон 1129 жыл шамасында пиктік тілінің «көне тілге айналғанын» жазды. Англияда кездесетін бриттониялық элементтерге төбелер үшін «bre» және «bal» сөздері жатады, ал кішкентай, терең шатқал үшін «combe» немесе «coomb(e)» және төбе үшін «tor» сияқты бриттония сөздері ағылшын тіліне қарыз алынған. Басқалары британиялықтардың болғанын көрсетеді, мысалы, шотланд гаэл тіліндегі «Dùn Breatainn» – «бриттердің бекінісі» деген мағынаны білдіреді, немесе «Walton» – «Wealh» («бриттер») әлі де тұрған «tun» немесе елді мекен. Англиядағы кельттік өзен атауларының саны, әдетте, шығыстан батысқа қарай артады, осыны көрсететін картаны Джексон берген. Бұл атаулардың ішінде «Avon», «Chew», «Frome», «Axe», «Brue» және «Exe» сияқтылары бар, сондай-ақ «der /dar /dur» және «went» элементтерін қамтитын өзен атаулары да бар, мысалы, «Derwent», «Darwen», «Deer», «Adur», «Dour», «Darent», «Went». Бұл атаулардың көптеген кельт түбірлері бар. Бірі – *dubri «су» [Бритт. «dour», К. «dowr», У. «dŵr»], сонымен қатар «Dover» жер атында кездеседі (Рим дәуірінде «Dubrīs» деп куәландырылған); бұл «Dour» деп аталатын өзендердің бастауы. Тағы бірі – *deru̯o «емен» немесе «шын» [Бритт. «derv», К. «derow», У. «derw»], 2 жұрнақпен *ent және *iū; бұл «Derwent», «Darent» және «Darwen» сөздерінің шығу тегі (Рим дәуірінде «Deru̯entiō» деп куәландырылған). Соңғы қарастырылатын түбір – «went». Рим Британиясында «U̯entā» (қазіргі Винчестер, Кэрвент және Кейстор Сент-Эдмундс) деп аталатын үш тайпалық астана болды, олардың мағынасы «орда, қала» болды.

Ағылшын тіліндегі бриттоникалар

Кейбіреулер, соның ішінде Дж. Р. Р. Толкин, кельт тілінің ағылшын тілінің лексикасы мен синтаксисі үшін субстрат болғандығын айтқан. Британ тілінің ағылшын тіліне әсері лексикалық тұрғыдан шамалы, көбінесе топонимдер мен бірнеше тұрмыстық және географиялық сөздерден тұрады, оларға мыналар кіруі мүмкін: bin, brock, carr, comb, crag және tor. Тағы бір мұрасы – Англияның Кембрия сияқты дәстүрлі кельт аймақтарындағы Ян Тан Тетера қой санау жүйесі болуы мүмкін. Корнуоллдың бірнеше кен өндіру сөздері әлі де ағылшын тіліндегі кен өндіру терминологиясында қолданылады, мысалы, costean, gunnies және vug. Бриттондық әсердің қабылданғаннан гөрі маңыздырақ екенін жоққа шығаратындар көптеген топонимдердің бриттон тілінен семантикалық жағынан жалғасқандығы жоқ екенін көрсетеді. Нақты мысал – Авон, ол кельт тіліндегі «өзен» деген мағынадағы abona немесе уэльс тіліндегі afon сөзінен шыққан, бірақ ағылшын тілінде жеке есім ретінде қолданылған. Трент өзенінің атауы да уэльс тіліндегі «басқын» (артық ағып жатқан өзен) деген сөзден келген. Ағылшын тіліндегі бриттондық субстратты қолдайтын ғалымдар, ағылшын етістігіндегі перифразалық конструкцияларды (тұрақты/прогрессивті сияқты көмекші етістіктерді қолдану) бриттондық әсерге байланыстырады, бұл басқа герман тілдеріне қарағанда кеңінен таралған. Алайда, басқалары бұл мүмкін емес деп санайды, себебі мұндай формалардың көпшілігі тек кейінгі орта ағылшын тілінде кездеседі; олар кельт әсерінен гөрі ағылшын тілінің ішкі дамуын көрсетеді. Ян Г. Робертс солтүстік германдық әсерді болжайды, тіпті мұндай конструкциялар норвег тілінде жоқ болғанына қарамастан. Әдеби уэльс тіліндегі қарапайым қазіргі шақ Caraf = мен сүйемін және қазіргі стативтік (немесе жалғасты/прогрессивті) Yr wyf yn caru = мен сүйіп тұрмын, мұнда бриттондық синтаксис ағылшын тілінде ішінара көрінеді (ескеріңіз, «мен сүйіп тұрмын» сөзі үлкен «мен сүйеміннен» және одан да ертерек ich am on luvende «мен сүйіспеншілік процесіндеміннен» шыққан). Ағылшын тілінің германдық туысқан тілдерінде тек бір форма бар, мысалы, неміс тілінде ich liebe, бірақ кейбір неміс диалекттеріндегі сөйлеу тілінде кельт тілдеріндегідей формальды ұқсастығы бар прогрессивті аспект формасы пайда болды, және қазіргі ағылшын тіліне қарағанда аз ұқсас, мысалы, «мен жұмыс істеп жатырмын» - ich bin am Arbeiten, сөзбе-сөз: «мен жұмыс істеп тұрмын». Осы құрылым қазіргі голланд тілінде де (ik ben aan het werk) кездеседі, басқа құрылымдармен қатар (мысалы, ik zit te werken, сөзбе-сөз: «мен жұмыс істеуге отырамын»). Бұл параллельдік дамулар ағылшын тіліндегі прогрессивтің кельт әсерінен тумағанын көрсетеді; сонымен қатар, құрылымның ағылшын тіліндегі дамуын 1000 жылдан астам ағылшын әдебиетінен байқауға болады. Кейбір зерттеушілер (Filppula және басқалар, 2001) ағылшын синтаксисінің басқа элементтері де бриттондық әсерді көрсетеді деп санайды. Мысалы, ағылшын тіліндегі қосымша сұрақтарда қосымшаның формасы негізгі сөйлемдегі етістік формасына байланысты (сен емессің бе?, ол емес пе?, біз емес пе? және т.б.). Неміс тіліндегі nicht wahr? және француз тіліндегі n'est ce pas? керісінше, кез келген негізгі сөйлеммен қолдануға болатын тұрақты формалар. Ағылшын жүйесінің бриттондықтан алынғаны айтылады, себебі уэльс тіліндегі қосымша сұрақтар да дәл сол сияқты өзгереді.

Бриттонияның гоидель тілдеріне әсері

Көптеген маңызды, бірақ аз танымал – шотланд гаэль тіліне бритт тілдерінің ықпалы. Шотланд және ирланд гаэль тілдерінің кең ауқымды препозицияларға негізделген перифраздақ құрылымдары олардың ортақ кельт мұрасынан тарағанын көрсетеді. Шотланд гаэлінде бірнеше P-кельт сөздері кездеседі, бірақ кельт сөздігінде ағылшын тіліне қарағанда байланыс көп болғандықтан, P және Q кельт сөздерін ажырату әрқашан мүмкін емес. Дегенмен, монад (= уэльс тіліндегі mynydd, кумбр *monidh) сияқты жалпы қолданылатын сөздер ерекше көзге түседі. Шотланд гаэль тіліне бритт тілдерінің ықпалын ирланд тілінің қолданысын қарастыру арқылы анықтауға болады, себебі ирланд тілі бритт тілдерінен осыншалықты әсер көрмеген. Атап айтқанда, srath (ағылшын тілінде "Strath" деп жазылатын) сөзі – гойдель тіліне тән сөз, бірақ оның қолданылуы бритт тіліндегі ystrad сөзімен байланысты өзгерген сияқты, оның мағынасы аздап өзгеше. Бұл әсердің нәтижесінде ирланд тіліне британдық латын сөздері көптеп енген. Бұл Ирландияның Ұлыбритания арқылы христианды қабылдауымен байланысты.