Кіріспе

Дикофол – инсектицид, химиялық тұрғыдан ДДТ-ға жақын хлорорганикалық зат. Дикофол – кенелерге қарсы өте тиімді митицид. Оның өндірісі мен қолданылуы Стокгольм конвенциясы бойынша халықаралық деңгейде тыйым салынған. Оның өндірісінде қолданылатын аралық заттардың бірі – ДДТ. Бұл көптеген экологиялық белсенділердің сынына ұшырады; алайда, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы дикофолды ІІ деңгейлі, "орташа қауіпті" пестицид деп санайды. Ол су жануарларына зиянды және түрлі құстардың жұмыртқа қабығының жұқаруына себеп болуы мүмкін.

Дикофол мен ДДТ арасындағы айырмашылық

Дикофол құрылымы жағынан ДДТ-ға ұқсас. Ол ДДТ-дан C1 атомындағы сутегінің (H) гидроксилдік (OH) функционалдық тобымен алмастырылуымен ерекшеленеді. Оның өндірісінде қолданылатын аралық заттардың бірі – ДДТ.

Ластанулар

Дикофол өнімдерін өндіру кезінде бірқатар ДДТ аналогтары өндіріс қосымшалары ретінде кездеседі. Бұларға ДДТ-ның о,п' және п,п' изомерлері, ДДЕ, ДДД және «қосымша хлорлы ДДТ» немесе Cl ДДТ деп аталатын зат жатады.

Пайдалануы және құрастырылуы

Ауыл шаруашылығы дақылдары мен сәндік өсімдіктерге, сондай-ақ ауыл шаруашылығы және тұрмыстық ғимараттардың ішінде және сыртында кенелерді жою үшін жапырақшаға шашылады. Ол эмульгацияланатын концентраттар, ылғалдайтын ұнтақтар, шаңдар, қолдануға дайын сұйықтықтар және аэрозольдік спрейлер түрінде дайындалады. Көптеген елдерде дикофол басқа пестицидтермен, мысалы органофосфаттармен, метилпаратионмен және диметоатпен бірге қолданылады.

Өндірушілер

Дикофол алғаш рет 1956 жылы ғылыми әдебиетте пайда болды және 1957 жылы АҚШ-та орналасқан Rohm & Haas көпұлтты компаниясы оны нарыққа енгізді. Қазіргі кездегі басқа өндірушілерге Hindustan Insecticides Limited (Үндістан), Lainco (Испания) және ADAMA Agricultural Solutions (бұрынғы Makhteshim Agan) (Израиль) кіреді. Ол Hilfol, Kelthane және Acarin сияқты көптеген саудалық атаулармен сатылады. 1986 жылы АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі (EPA) дикофолдың қолданылуын уақытша тоқтатты, себебі соңғы өнімде ДДТ-ның салыстырмалы түрде жоғары деңгейде ластануы анықталды. Қазіргі заманғы технологиялардың арқасында 0,1%-дан кем ДДТ қосқан техникалық дикофол өндіруге болады.

Пестицид ретінде пайдаланудың болжамды мөлшері

Пестицидтер туралы зерттеу, АҚШ 1987-1996 жылдар аралығында дикофолдың жылдық жалпы ішкі ауыл шаруашылығында қолданылуы орташа есеппен шамамен 860 000 фунт белсенді зат (а. i.) құрады. Өңделген аумақтың көп бөлігі бір рет қолдану кезінде 2 фунт немесе одан аз мөлшерде өңделеді, ал орташа гектар жылына шамамен 1,2 фунт белсенді затпен өңделеді (1,3 кг/(га·жыл)). Жеміс-жидектерде қолдану ставкалары көбінесе жоғары болады. Дикофолдың ең ірі нарықтары белсенді заттың жалпы мөлшері бойынша мақта (50% астам) және цитрус (30% шамасында) болып табылады. Мақта егілген алаңның шамамен 4% ғана дикофолмен өңделсе де, дикофолмен өңделген барлық егістік алаңдарының 60% астамы мақта алаңдарына тиесілі. Қалған қолданылуы негізінен басқа жемістер мен көкөністерге жұмсалады. АҚШ-тағы қолданылудың көп бөлігі Калифорния және Флорида штаттарында шоғырланған.

Әсерлер

Калифорния штатының Тағам және Ауыл шаруашылығы департаменті әлемдегі ең кең ауқымды оқиғалар туралы хабарлау жүйелерінің біріне ие. 1982 және 1992 жылдар аралығында дикофолмен байланысты 38 оқиға тіркелді: жүйелік 19 (50%), тері 10 (26%), көз 8 (21%) және көз/тері 1 (3%). Барлық аурулар бойынша 1000 өтінішке шаққандағы оқиғалар саны 0,11-ден 0,21-ге дейін болды. АҚШ-тың Ұлттық Пестицидтер Телекоммуникациялық Желісінің дерекқорында 1984 жылдан 1991 жылға дейін жиналған есептерде 91 адам, 9 жануар және 31 басқа да улану оқиғасы тіркелді. 1996 жылы Ұлыбританияның Пестицидтер қауіпсіздігі дирекциясы дикофолға жасаған бағалауында алма, алмұрт, қарақат және құлпынайдағы қалдықтардың күтілгеннен жоғары екені анықталды. АҚШ-та ауыз судағы дикофол қалдықтары үшін белгіленген ең жоғары шекті концентрация (МШК) немесе денсаулыққа қатысты ескерту деңгейлері жоқ. Еуропалық Одақта барлық белсенді заттар үшін ең жоғары деңгей бірдей – 0,1 мг/л. 1990 жылы Швецияда дикофолдың қолданылуы қоршаған ортаға зиян келтіруі мүмкін болғандықтан тоқтатылды. Швейцарияда оны зерттеу мақсатында ғана пайдалануға рұқсат етіледі. Еуропалық Одақтың барлық аймақтарында дикофолдың құрамында ДДТ немесе ДДТ-ге ұқсас қосылыстардың 1 г/кг (0,1%) артық болуына жол жоқ. 1998 жылы АҚШ Қоршаған Ортаны Қорғау Агенттігі (EPA) дикофолды қайта қарау барысында қоршаған ортаны және жануарлар дүниесін қорғау мақсатында бірқатар өзгерістерді ұсынды. Дикофолды жылына бір реттен артық қолдануға рұқсат жоқ. Ұлыбританияда алма мен шұбатқа жылына екі рет, ал құлпынай, қорғалған өсімдіктер мен помидорға жылына екі рет өңдеуге рұқсат етіледі. 1980 жылы АҚШ-тың «Тауэр Химикал Компани» компаниясындағы апаттың салдарынан Флорида штатындағы Апопка көліне дикофол құйылды. Он жылдан кейін Флорида университетінің докторы Гилетте бұл оқиғаны көлдегі аллигаторлардың өнімділігінің төмендеуімен байланыстырды. АҚШ Қоршаған Ортаны Қорғау Агенттігі (EPA) дикофолдың аллигаторлардың өнімділігінің төмендеуіне себеп болғанын әлі анықтай алмай отыр.

Уыттылық

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы оны II сыныпқа, яғни "орташа қауіпті" пестицид ретінде жіктеген. Дикофолдың егеуқұйрықтар үшін ауыз арқылы жіті улағыштық дозасы 587 мг/кг құрайды. Дикофол – жүйкеге зиян келтіретін у. Оның әсер ету механизмі толық белгісіз, бірақ сүтқоректілерде ол жүйке талшықтары (клеткалары) бойымен жүйке импульстарын күшейтеді. Бұл әсер орталық жүйке жүйесіндегі белгілі бір ферменттердің тежелуімен байланысты деп саналады. Жұтылғанда және/немесе тыныс алу арқылы әсер еткен кезде көңіл ауру, бас айналу, әлсіздік және құсу сияқты белгілер пайда болады; теріге тигенде теріде тітіркену немесе бөртпе тудыруы мүмкін; ал көзге тигенде – конъюнктивит тудыруы мүмкін. Улану бауырға, бүйрекке немесе орталық жүйке жүйесіне әсер етуі мүмкін. Өте ауыр жағдайларда құрысулар, кома немесе тыныс алу жеткіліксіздігінен өлімге әкелуі мүмкін. Дикофол майлы тіндерде жиналуы мүмкін. Жоғары физикалық белсенділік немесе аштық химиялық затты босатуы мүмкін, нәтижесінде улану белгілері нақты әсерден кейін ұзақ уақыттан соң қайта пайда болуы мүмкін.

Созылмалы әсерлері

Зертханалық жануарлармен жүргізілген сынақтар көрсетіп тұрғандай, дикофолға ұзақ уақыт әсер етудің негізгі салдары ретінде егеуқұйрық, тышқан және иттің бауыр салмағының артуы және ферменттердің индукциясы байқалады. Сонымен қатар, адренокортикоидтар метаболизмінің (гормоналдық жүйенің бір бөлігі) өзгеруімен байланысты әсерлер де бар. Егеуқұйрықта гормоналдық өзгерістер бүйрек үсті безі қабығының жасушаларында вакуоляцияның (бос қуыстардың) пайда болуымен бірге гистологиялық тұрғыдан анықталды.

Карциногенділігі

АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі дикофолды С тобына, адамға қатерлі ісік тудыруы мүмкін заттар қатарына жатқызды. Зертхана жануарларында қатерлі ісікке себеп болуы мүмкін деген шектеулі дәлелдер бар, бірақ адамдарда қатерлі ісік тудыратынына дәлел жоқ. Бұл жіктеу еркек тышқандарда бауыр аденомаларының (қатерсіз ісік) және бауыр аденомалары мен карциномаларының бірлескен жиілігінің жоғарылауын көрсеткен жануарлардың сынақ деректеріне негізделген.

Метаболизм

Дикофол егешқұйрықтарда 4,4' дихлорбензофенон және 4,4' дихлордикофол метаболиттеріне айналады. Егешқұйрықтар, тышқандар және қояндарда дикофол метаболизмін зерттеулер, қабылдаған дикофолдың тез сіңіріліп, негізінен майға таралып, фекалия арқылы оңай шығарылатынын көрсетті. Тышқандарға 25 мг/кг дикофолдың бір реттік дозасын ауызға берген кезде, дозаның шамамен 60% -ы 96 сағат ішінде, 20% -ы зәрмен, 40% -ы нәжіспен шығарылды. Дене тіндеріндегі концентрация доза берілгеннен кейін 24-48 сағат аралығында ең жоғары деңгейге жетеді, дозаның 10% -ы майда, одан кейін бауыр және басқа тіндерде табылды. Майдан басқа тіндердегі деңгейлер жоғары деңгейден кейін күрт төмендеді.

Экологиялық әсерлері

Құстарға әсері: Дикофол құстарға аз улы. 8 күндік диеталық LC50 – аққұбаның 3010 ppm, жапон құбасының 1418 ppm, ал балдақ мойын фазанның 2126 ppm құрайды. Жұмыртқа қабығының жұқаруы және жас ұрпақтың өмір сүру деңгейінің төмендеуі аққұбалар, американдық кезқұйрық, сақиналы көгершін және сыңғырлап тұрған құсқұйрықтарда байқалды. Су организмдеріне әсері: Дикофол балықтарға, су омыртқасыздарына және балдырларға жоғары дәрежеде улы. LC50 – жаңбырлы алабұға үшін 0,12 мг/л, қошқар балық үшін 0,37 мг/л, мисидтік шаланда үшін 0,06 мг/л, қабыршақты ұлулар үшін 0,015 мг/л, ал балдырлар үшін 0,075 мг/л құрайды. Басқа организмдерге әсері: Дикофол бал араларына улы емес.

Деградация

Топырақ пен жер асты суларында ыдырау: Дикофол топырақта орташа тұрақты, жартылай ыдырау мерзімі 60 күн. Дикофол ылғалды топырақта химиялық ыдырауға бейім. Ол сондай-ақ ультракүлгін сәулелердің әсерінен де ыдырайды. Сілтілі құмды топырақта оның фотодеградациялық жартылай ыдырау мерзімі 30 күнді құрады. Анаэробты топырақ жағдайында дикофолдың жартылай ыдырау мерзімі 15,9 күн болды. Дикофол суда нашар ериді және топырақ бөлшектеріне өте күшті сіңіріледі. Сондықтан топырақта қимылсыз болады және жер асты суларына сіңіп өтуі қиын. Тіпті құмды топырақта да стандартты топырақ бағанасына жүргізілген сынақтарда беткі қабатынан төмен анықталған жоқ. Топырақ эрозиясы орын алғанда дикофолдың жер бетіндегі суларға түсуі мүмкін. Судағы ыдырау: Дикофол суда немесе pH 7-ден жоғары деңгейде ультракүлгін сәулелерге ұшырағанда ыдырайды. pH 5 болғанда ерітіндідегі жартылай ыдырау мерзімі 47-85 күнге дейін созылады. Дикофолдың өте жоғары сіңіру коэффициенті (Koc) болғандықтан, ашық суларға түскен кезде шөгіндіге сіңірілуі күтіледі. Өсімдіктерде ыдырау: Бірнеше зерттеуде дикофол қалдықтары өңделген өсімдік тіндерінде 2 жылға дейін өзгермей сақталады.