Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік Американың жергілікті халқы
Indigenous people of North America
Уошо немесе Вашишив ("мұндағы адамдар", немесе ескі әдебиетте Ва Ше Шу деп транслитерацияланған) – Калифорния мен Невада арасындағы шекарадағы Тахо көлі маңында тұратын Ұлы бассейндік түпкілікті американдықтар тайпасы. Кейбіреулер 9000 жыл немесе одан да көп уақыттан бері өмір сүретінін айтады. Еуропалықтармен байланысқа дейін Уошо халқының аумағы Тахо көлі ("көл"; немесе "көлдің жиегі" – Washo: dáʔaw / daʔaw / Da ow – "көл"; немесе dewʔá:gaʔa /dawʔa:gaʔa / Da ow aga – "көлдің жағасы") төңірегінде орналасқан және солтүстікте Бал көлі, оңтүстікте Батыс Уокер өзені, Топаз көлі және Сонора асуы, батыста Сьерра-Невада жотасы, шығыста Pine Nut таулары мен Вирджиния жотасымен шектелген. Тахо көлімен қатар, Уошо Карсон (dá:bal k'iláʔam), Трукки (dabayóduweʔ) және Батыс Уокер өзендерінің жоғарғы ағыстарын, сондай-ақ Сиерра алқабын (ортаңғы бұтақ қауырсын өзеніне құятын, қамыстар, құрақтар және сілтілі жазықтармен толтырылған кең аумақты тұщы су батпақтары) солтүстікке қарай пайдаланған. Уошолар әдетте жазды Сьерра-Невадада, әсіресе Тахо көлінде, күзде шығыстағы жоталарда, ал қысты және көктемді олардың арасындағы аңғарларда өткізетін. Уош көлі (c'óʔyaʔ dáʔaw) олардың құрметіне аталған. Уошо/Вашо үш (кейбір дереккөздерде төрт) өңірлік топқа еркін ұйымдасқан, олардың әрқайсысы сәл өзгеше диалекттерде сөйлейтін. Бұл топтар өз кезегінде маусымдық аң ауру үшін бірігіп, қыста лагерьлерде бірге тұратын, кеңейтілген отбасылар мен ядролық отбасыларға бөлінген. Өңірлік топ адамдардың қысқы лагері орналасқан жеріне қарай анықталды:
Велмельти ("Солтүстіктер" немесе "Солтүстік Уошо халқы")
Паувало / Повало ("Шығыстар" немесе "Орталық Уошо халқы")
Хунгалельти ("Оңтүстіктер" немесе "Оңтүстік Уошо халқы") және
Таналельти ("Батыстар" немесе "Батыс Уошо халқы").
The Washoe or Wašišiw ("people from here", or transliterated in older literature as Wa She Shu) are a Great Basin tribe of Native Americans, living near Lake Tahoe at the border between California and Nevada. some say up to 9,000 years or more. Prior to contact with Europeans, the territory of the Washoe people centered around Lake Tahoe ('/t//ɑː//h//oʊ///; Washo: dáʔaw / daʔaw / Da ow – "the lake"; or dewʔá:gaʔa /dawʔa:gaʔa / Da ow aga – "edge of the lake") and was roughly bounded by the southern shore of Honey Lake in the north, the West Walker River, Topaz Lake, and Sonora Pass in the south, the Sierra Nevada crest in the west, and the Pine Nut Mountains and Virginia Range in the east. Beside Lake Tahoe the Washoe utilized the upper ranges of the Carson (dá:bal k'iláʔam), Truckee (dabayóduweʔ), and West Walker rivers to the east as well the Sierra Valley (a site of extensive freshwater marshes filled with cattails, bulrushes and alkaline flats that drain into the Middle Fork Feather River) to the north. The Washoe would generally spend the summer in the Sierra Nevada, especially at Lake Tahoe; the fall in the ranges to the east; and the winter and spring in the valleys between them. Washoe Lake (c'óʔyaʔ dáʔaw) was named after them. The Washoe/Washo were loosely organized into three (in some sources four) regional groups speaking slightly different dialects, which in turn were divided in groups (cooperating extending families for the seasonal hunt and living together in winter camps) and in nuclear families. The regional group was determined by where people had a winter camp:
Welmelti ("Northerners" or "Northern Washoe People")
Pauwalu / Powalu ("Easterners" or "Central Washoe People")
Hungalelti ("Southerners" or "Southern Washoe People") and,
Tanalelti ("Westerners" or "Western Washoe People")
Уошо аумағының батыс бөлігі таулы болғандықтан және қатты қар жауатындықтан, онда қыстауға аз адам келген, сондықтан батыс тобына ұйымдасқандар өте аз болған. Уошо халқы 19 ғасырдың басында испан саяхатшыларымен кездескен болуы мүмкін, бірақ 1848 жылғы Калифорния алтын асығысына дейін еуропалық мәдениет өкілдерімен тұрақты байланыс орнатпаған. Фермаларға аңшылық алқаптарының және Вирджиния қаласының ағаш пен көмірге деген сұранысын қанағаттандыру үшін пинондар тоғайларының жоғалуы көптеген Уошоларды ақ рачхондар мен фермаларда және қалаларда жұмыс іздеуге мәжбүр етті. Олар қоныстанған жерлер үндістердің колониялары деп аталды.
Since the western part of the Washo territory was in the mountains and subject to heavy snows, few people wintered there so very few were organized into the western group. Washoe people may have made contact with Spanish explorers in the early 19th century, but the Washoe did not sustain contact with people of European culture until the 1848 California Gold Rush. Loss of the valley hunting grounds to farms and the piñon pine groves to feed Virginia City's demand for lumber and charcoal drove most Washoe to dependency on jobs on white ranches and farms and in cities. The areas where they settled became known as Indian colonies.
Мәдениет
Күзде жиналған пің жаңғақтары қыс айларында тамақпен қамтамасыз етті. Жылдың қалған уақытында тамырлар, тұқымдар, жидектер мен аң еті тамақтың көп бөлігін құрады. Уашо халқы өздерінің жерлерін және ресурстардың қайда көп екенін жақсы білген. Бұл өсімдіктер мен жануарлардың маусымдық айналымын түсінуді де қамтиды. Вашиу халқы Тахо көлі мен оны қоршаған өзендерде балық аулауға да тәуелді болды. Балық аулау Вашиу өмірінің маңызды бөлігі болды, әр отбасының жеке балық аулау орындары болды. Батыс өркениетімен байланыс орнағаннан кейін аймақта коммерциялық балық аулау пайда болды, бұл Вашиу халқы үшін тағы бір маңызды ресурсқа айналды және оны жойды. "Жаңғақ биі" және қыздардың ересеу рәсімдері бүгінге дейін маңызды саналады. Вашиу халқы бұрын емшілерге және олардың емдік өсімдіктер мен рәсімдер туралы біліміне сенеді. Батыс әлемімен байланыс орнату нәтижесінде осы білімнің және іс-әрекеттің көп бөлігі жоғалып кетті. Вашо мәдениеті өмірдің әртүрлі салаларын түсіндіретін жырлар мен аңыздарға негізделген. Аңыздар әңгімелеу арқылы бір ұрпақтан екінші ұрпаққа беріліп, жас ұрпаққа Вашоның өмір салтының негізгі принциптерін үйретті. Балалар жинау техникаларын, дәрі-дәрмек дайындауды үйренді, ал аңыздар оларға өмір сүріп жатқан жерді бағалауға және Вашо өмір салтын жақсырақ түсінуге көмектесті. Балалар отбасының ең бағалы нәрсе екенін мойындайтын ортада тәрбиеленді. Вашо халқының өмірі ынтымақтастық пен бірлікке негізделген, ал рудың үлкендері өз білімдерін жастарға жеткізуге тиіс болды, осылайша рудың мәдениеті сақталатын еді. Отбасының әрбір мүшесі балық аулау, жинау немесе аң аулау сияқты күнделікті іс-әрекеттерде өзінің рөліне ие болды, бұл Вашо халқына күнделікті міндеттерді тиімді орындауға көмектесті. Антрополог Эрнестин Фридль атап өткендей, азық-түлік жинауда ерлер мен әйелдердің ынтымақтастығы "азық-түлікті жеке үлестірудің болмауына және ерлер мен әйелдердің құқықтарындағы айырмашылықтың азаюына" әкелді, бұл отарлауға дейінгі Вашо халқы арасында гендерлік теңдікке үлкен үлес қосты.
Piñon pine nuts gathered in the fall provided much of the food eaten in the winter. Roots, seeds, berries and game provided much of the food eaten during the rest of the year. The Washoe people were also deeply knowledgeable about their land and where resources were plentiful. This included an understanding of the seasonal cycles of both plants and animals. Wašiw people were also dependent on fishing at Lake Tahoe and the surrounding streams. Fishing was a huge part of Wašiw life; and each family had its own fishing grounds, until contact with Western civilization led to commercial fishing in the area, destroying another important resource for the Wašiw. The Pine Nut Dance and girls' puberty rites remain very important ceremonies. The Wašiw people once relied on medicine men and their knowledge of medicinal plants and ceremonies. Much of this knowledge and activity has been lost due to contact with the Western world. Washoe culture was based mostly on the legends that carried the explanation of different areas of life. The legends were handed over from one generation to another by storytelling and were told to younger generations to teach them basic things about Washoe's way of living. Children could get to know about gathering techniques, medicine preparation, and the legends were meant to teach them how to appreciate the land they were living in and give them a better understanding of Washoe's lifestyle. Children were raised in the environment which recognized family as the most valued thing. The whole Washoe life was concentrated on cooperation and unity, and older tribe members needed to convey their knowledge to the younger so the tribe culture would survive. Everyone in the family had his own role in everyday activities like fishing, gathering or hunting which helped Washoe people with doing everyday life tasks more efficiently. Anthropologist Ernestine Friedl has noted that men and women's cooperation in gathering food lead to "no individual distributions of food and relatively little difference in male and female rights," contributing to gender equality amongst the pre colonial Washoe.
Тіл
Вашо / Вашив тілі немесе Ва:шив ʔítlu (қазіргі: Вашив Вагаай) бұрын оқшау тіл деп есептелген, алайда кейде оны даулы Хокан тілдер отбасының құрамына енгізу туралы болжамдар бар. Тіл латын әрпімен жазылады. Жергілікті халық өзінің туған жерді қалай күту керектігін ең жақсы біледі деп сендіреді және Тахо көлі аймағының дұрыс қамқоршылары болып санайды, себебі бұл аймақ Вашив тайпаларының жыл сайынғы мәдени жиындарының орталығы болған, дәстүрлі шаралардың көп бөлігі осы жерде өткізілген. 2002 жылы Энергетика және табиғи ресурстар комитеті Невада және Калифорния штатындағы Вашив тайпасына Тахо көлі маңындағы жерді мәдени мақсаттар үшін ресми түрде тапсырды.
The Washoe / Wašiw language or Wá:šiw ʔítlu (today: Wašiw Wagayay) has been regarded as a language isolate, However, it is sometimes tentatively regarded as part of the controversial Hokan language family. The language is written in the Latin script. As the native inhabitants, they believe that they have the best knowledge of how the land should be maintained, and consider themselves to be the proper caretakers of the Lake Tahoe area, which has been a center Washoe tribes yearly cultural gatherings, where most traditional events took place. In 2002, The Committee on Energy and Natural Resources officially granted custody to the Washoe Tribe of Nevada and California over the land around the Lake Tahoe area for cultural purposes.