Кіріспе

Француз неврологы (1806–1875)

Гийом Бенжамин Аман Дюшен (де Булонь) (17 қыркүйек 1806, Булонь-сюр-Мер – 15 қыркүйек 1875, Париж) – француз неврологы, Гальванидің зерттеулерін жаңғыртып, электрофизиология ғылымын орасан жетілдірді. Қазіргі заманғы неврология дәуірі Дюшеннің жүйке жолдары туралы түсінігінен және оның терең тіндер биопсиясы, жүйке өткізгіштік сынақтары (ЖӨС) және клиникалық фотосурет сияқты диагностикалық жаңалықтарынан қалыптасты. Бұл ерекше қызметтер (көбінесе Сальпетриерде) жеке өміріндегі қиындықтарға және медициналық және ғылыми қауымдастықтың көбінесе бейжай қатынасына қарамастан жүзеге асырылды. Дюшеннен бұрын Францияда неврология пәні болған жоқ. Көптеген медицина тарихшылары Жан Мартин Шарконы осы пәннің әкесі деп есептесе де, Шарко Дюшенге көп қарызды болды және оны жиі «менің неврологиядағы ұстазым» (mon maître en neurologie) деп мойындады. Американдық невролог Джозеф Коллинз (1866–1950) Дюшен неврологияны «белгісіз тегі бар, жас сәбиді құмарлықпен күткендей» деп сипаттады. Оның ең маңызды еңбектері оның есімін мәңгілікке сақтап қалған миопатияларға қатысты болды: Дюшеннің бұлшықет дистрофиясы, Дюшеннің Аран омыртқалық бұлшықет атрофиясы, Дюшеннің Эрб салқыны, Дюшеннің ауруы (Табес дорсалис) және Дюшеннің салқыны (прогрессивті бульбарлық шалдық). Ол бұлшықет биопсиясын жасаған алғашқы клиникалық дәрігер болды, ол «l'emporte pièce» (Дюшеннің трокары) деп аталатын құралды өнертабыс етті. 1855 жылы ол электрофизиологияның диагностикалық принциптерін ресмилендірді және «Оңтайлы электрлендіру және оны физиологияға, патологияға және терапияға қолдану» атты оқулықта электротерапияны енгізді. Осы еңбектің атласы – «Album de photographies pathologiques» – фотосуреттермен суреттелген алғашқы неврологиялық мәтін болды. Дюшеннің «Адам физиономиясының механизмі» атты монографиясы, оның суреттерімен де көрнекті түрде суреттелген, эмоциялар физиологиясы туралы алғашқы зерттеу болды және Дарвиннің адам эволюциясы және эмоциялық өрнектер туралы жұмысына үлкен әсер етті. Ол Рене Теофил Гьясинте Леннек (1781–1826) және Барон Гийом Дюпуйтрен (1777–1835) сияқты бірнеше көрнекті Париж дәрігерлерінен оқыды, содан кейін Булоньге оралып, онда жеке практика ашты. Дюшен жергілікті әйелге үйленді, ал ұлының тууынан кейін әйелі қайтыс болды. Бұл Дюшеннің отбасымен ұзаққа созылған жеке қиындықтарына және ұлынан (кейіннен Дюшеннің ізімен медициналық практикаға кіріскен) ұзақ ажырауына әкелді, олар өмірінің соңында ғана қайта табысты. 1835 жылы Дюшен терапиялық «электропунктура» тәжірибелерін бастады (Франсуа Магенди мен Жан Батист Сарландьер жақында ойлап тапқан, бұлшық еттерді ынталандыру үшін өткір электродтармен тері астына электр тогының соққысын беру әдісі). Қысқа уақыттан кейін екінші рет үйленгеннен кейін, 1842 жылы Дюшен медициналық зерттеулерін жалғастыру үшін Парижге оралды. Мұнда ол жоғары медициналық қызметке орналаса алмады, бірақ шағын жеке медициналық практикасымен өзін қамтамасыз етті, сонымен қатар күн сайын бірқатар оқу ауруханаларын, соның ішінде Сальпетриер психиатриялық орталығын барып қарады. Ол тері бетінде фарадикалық шок қолдана отырып, бұлшық еттерді ынталандырудың инвазивті емес әдісін жасады, оны «оқшауланған электрлендіру» деп атады және осы тәжірибелерді 1855 жылы жарияланған «Оқшауланған электрлендіру және оның патология мен терапияға қолданылуы» атты еңбегінде жариялады. Егер оның кішкентай, бірақ ерекше еңбегі болмаса, оның келесі басылымы, 20 жылға жуық зерттеудің нәтижесі, Дюшеннің қозғалыс физиологиясы, оның медицина ғылымына қосқан ең маңызды үлесі, байқаусыз қалуы мүмкін еді. Дюшеннің дәстүрден тыйылатын процедураларына және ол жұмыс істеген жоғары медициналық қызметкерлермен жиі ыңғайсыз қарым-қатынастарына қарамастан, оның бір мақсатқа ұмтылуы оған невролог және зерттеуші ретінде халықаралық деңгейде танылуға мүмкіндік берді. Ол электрофизиология мен электротерапияны дамытушылардың бірі болып саналады, сондай-ақ ол шынайы бақыттан туындайтын күлкілер ауыз бұлшық еттерін ғана емес, сонымен қатар көз бұлшық еттерін де пайдаланатынын көрсетті: мұндай «нағыз» күлкілер оның құрметіне Дюшен күлкісі деп аталады. Сондай-ақ, ол Дюшеннің бұлшықет дистрофиясын ашқан. Дюшен 1875 жылы бірнеше жыл ауырып қайтыс болды. Ол ешқашан Француз ғылым академиясына сайланбаған және француз университетінің мүшесі де болған жоқ.

Көркемдік пен ақиқат

Дюшенге бет бұлшық еттерін табуға және анықтауға көмектесу үшін, ол өз зерттеулеріне психиатриялық науқастарды қосып зерттеген Чарльз Беллдің еңбектеріне көп сүйенді. Дюшен сол кездегі техникалық қиындықтарға байланысты ақыл-есі дұрыс емес адамдардың "көңіл күйін" суретке түсіруден жаңылған болуы мүмкін; алайда, оның мұны эстетикалық себептермен жасағаны ықтимал – ол ақыл-есі дұрыс емес адамдардың мінез-қалпын қоғамдыққа лайықты деп санамады. Чарльз Беллдің жазбалары да психикалық ауруларға деген теріс көзқарасты көрсетті. Дюшен үшін табиғатты нақты бейнелеу – кез келген дәуірдегі ең ұлы өнердің міндетті шарты еді. Ол ежелгі грек мүсіншілерін сұлулықтың үлгісіне жеткендері үшін мақтағанмен, анатомиялық қателіктері мен сезімдерге назар аудармағаны үшін де сынады. Сондықтан ғылыми бөлімнің соңында, мысалы, Дюшен үш аса құрметті классикалық грек немесе римдік ескерткіштің бейнесін "түзетуге" тырысады: Дюшеннің пікірінше, олардың ешқайсысы оның электрофизиологиялық зерттеулері арқылы ашылған табиғатқа сәйкес келмейді. Ол тіпті грек суретшісі Праксителдің Ниобе мүсінін жасаудағы дәлдігіне күмән келтіреді: Егер Ниобенің жан-жүрегіндегі қорқыныш сезімі оның көлбеу қабағының үстін көтеріп, маңдайының орталық бөлігіне қайғының іздерін салса, Ниобе одан да әдемі болмас па еді? Керісінше, жас маңдайдағы осындай азапты көрініс, әдетте тыныш болатын одан да әсерлі және тартымды нәрсе жоқ.