Кіріспе
Уэндл өзені – Англияның оңтүстігіндегі Темза өзенінің оң жақ саласы. Жалпы ұзындығы шамамен 9 миль (14 км) құрайтын бұл өзен Лондонның Кройдон, Саттон, Мертон және Уандсворт аудандары арқылы өтіп, Темзаға құяды. Өзеннің қысқа бастауы – Катерхэм Борн – жартылай Суррейде, өзеннің тарихи суаймақ аймағында орналасқан. Уэндл өзенінің салаларына Каршалтон көлдері және Норбури Брук жатады. Вандл жолы Кройдоннан Уандсвортқа дейін өзен бойымен созылады.
The River Wandle is a right bank tributary of the River Thames in south London, England. With a total length of about 9 mile (14 km), the river passes through the London boroughs of Croydon, Sutton, Merton and Wandsworth, where it reaches the Thames. A short headwater – the Caterham Bourne – is partially in Surrey, the historic county of the river's catchment. Tributaries of the Wandle include Carshalton Ponds and Norbury Brook. The Wandle Trail follows the course of the river from Croydon to Wandsworth.
Топоним
Атауының Wendle's Enclosure деген мағынадағы Wandsworth сөзінен кері жасалғандығы айтылады.
Тарих және шекаралары
Плейстоцен дәуірінде Моль ойысының қазылуынан бұрын, су Солтүстік Даунс және Гринсэнд Хиллз арасындағы Холмсдейл аңғары деп аталатын аймақтың солтүстігін жауып, Катерхам немесе Коулсдон Борн арнасын бойлай ағып, Мерстэм ойысын – желдеткіш ойысты, одан әлдеқайда терең емес етіп құрады. Жақында, жергілікті орталықтағы, ұзын жардың кішкентай бөлігіне жауған жаңбыр крейда арқылы сіңіп, орталық Кройдон, Беддингтон және Каршалтон қалаларында бұлақтар түрінде қайта пайда болады. Катерхам аңғары (және Коулсдондағы Смитэм Боттом) арқылы ағатын, кейде Борн деп аталатын өзен – Уэндл өзенінің бастауы, бірақ ол тек ауыр жаңбырдан кейін ғана бетке шығады. Пурлиден Кройдонға дейін суды тасымалдайтын бірнеше арықтар мен құбырлар бар. Көптеген ғасырлар бойы Уэндл өзені Блант Хаус, Саут-Энд, Кройдон және Брайтон жолындағы бақшалардан бастау алып, Кройдонның оңтүстігіндегі Халинг ауданынан ағып өтеді. Ол Саутбридж жолымен ағып, Ескі қалаға жеткенде 20 футқа (6 метрге) дейін кеңейіп, кішірек арналарға бөліне бастайды. Ескі сарай және Скарбрук төбесінің жерінде балықтар, әсіресе форель жүзіп жүрген көлдер, өзендер мен арналар жасалған. Уақыт өте келе, ол балықтарымен танымал болды және Уильям Камденнің «Британия» (1586) және Исаак Уолтонның «The Compleat Angler» (1653) сияқты еңбектерінде еске алынған. Лорд Нельсон оның суларында балық аулаған, ал оның сүйіктісі Леди Гамильтон оның саябағынан ағып өтетін Уэндлді Нельсонның құрметіне «Нил өзені» деп атады. Содан кейін Уэндл Питлейк арқылы ағып, екі батпақты дала – Фрогс Мид және Стаббс Мид арқылы өтіп, 1890 жылы Уэндл паркін құру үшін кептірілді. Жергілікті бұлақтар паркте қайық көлі құру үшін пайдаланылды, бірақ көлдің жиі кебуіне байланысты ол 1967 жылы толтырылып, өзен құбырға жабылды. 2012 жылы Уэндл Уэндл паркінде қайтадан бетке шығарылды. Одан әрі өзен газ жұмыстарының орнында, Пурли Уэй жолының астында, Уэддон Пондтарынан өтіп, Ричмонд Грин жолында бетке шығады, онда солтүстікке қарайғы шағын жасыл аймақ Уэддон, Кройдон қаласындағы Милл-Лейн соңындағы жаяу жолдан кейінгі жасыл кеңістік ретінде қызмет етеді. Өзеннің бір бөлігінде Уэндл Лондонның Кройдон және Ламбет аудандары арасындағы шекараны құрайды, ал одан әрі ағыста Мертон және Вандсворт аудандарымен шектеседі. Темзаға жеткенге дейін Bell Lane Creek өзеннен бөлініп, құсылған жерге жақын қайта қосылады. Өзенге және оның негізгі салаларына жақын орналасқан елді мекендер: Кройдон, Уоддон, Беддингтон, Уоллингтон, Каршалтон, Урайт, Хакбридж, Митчем, Равенсбери, Сент-Хелиер, Морден, Мертон аббаттығы, Коллиерс Вуд, Оңтүстік Уимблдон, Саммерстаун және Вандсворт. Каршалтон ауылындағы Honeywood мұражайында Уэндл өзені және оның аймақтың өміріне тигізген әсері туралы көрмелер мен интерактивті карта бар.
Ара-бара көрінетін су ағыстары
Солтүстік Даунс аймағының бір бөлігінде жауған жаңбыр негізінен жұқа топырақ қабатынан өтіп, бор тақтасына сіңіп, көктемгі сызықта және су эрозиясынан пайда болған жұмсақ шатқалдарда көрінеді. Су жиналатын аймақтың жоғарғы бөлігінде Вандл өзенінің төрт негізгі бастауы бар, олар тарихи түрде қысқы өзендер деп белгіленген – су деңгейі жоғары болғанда ғана ағатын өзендер. Либерти баспаханасы (кейін Мертон Абби Миллс) және Мертон картон фабрикалары өзен жағалауының көрінісін анықтады, ал картон фабрикалары 1990 жылдары бұзылды (олардың орнына Сайнсберидің Савацентрі салынды). Жергілікті ауыр индустрияның шоғырлануы салдарынан 18-ші ғасырда көптеген арналар қазылды; ескі арналардың қалдығы – Пикл, екі каналдан тұрады, олардың біреуі Либерти аллеясының астынан өтеді. Бұрынғы арна Мертон Абби Миллс қолөнер ауылының жанындағы басты өзенге айналды. Вандл өзенін тазалау жұмыстары су сапасын күрт жақсартты, нәтижесінде өзенге қоңыр алабұқа қайта оралды. Су сапасының жақсаруы басқа балық түрлерінің де өркендеуіне мүмкіндік берді, мысалы, жайын, қызылбалық және көкбалық популяциясы Hackbridge және Colliers Wood аймақтарында ең танымал балық аулау орындарында қайта жанданды.
Жергілікті табиғи қорықтар
Мертондағы Тревинт көшесі мен Плоу Лэйн арасындағы өзеннің бір бөлігі Төменгі Уандел жергілікті табиғи қорығы (LNR) деп белгіленді. Оның жағасында есейген ағаштар мен шөптесін алқаптар орналасқан. Төменгі Уанделден оңтүстікке қарай, Уандел өзені мен Уандел жолы арасындағы ылғалды жерлер Вандл жайылымы табиғи паркі LNR болып табылады. Уанделге жақын орналасқан тағы бір LNR – Каршалтондағы Уандел аңғарының ылғалды жері. 2017 жылы Уандел мен Темзаның қосылған жеріндегі Белл Лэйн арнасында 1980 жылдары орнатылған жартылай тасқын бөгетін алып тастау арқылы жаңа табиғи қорық құрылды. Бұл бастапқыда кемежай жобасының бір бөлігі ретінде салынған, бірақ бірнеше жыл бұрын тоқтатылған. Оны қалпына келтіру арқылы су ағыны сазды шөгінділерді тазартып, табиғи тасқынды өзенді қалпына келтіруге болады. Сонымен қатар, Уандсворт өзен жағалауындағы тұрғын үйлерді салу аясында Темза өзенінің жағалауының бір бөлігі төмендетілді, бұл қамыс пен өсімдіктердің өсуіне жағдай жасап, табиғи еңісті жағалауды құруға мүмкіндік берді. Жобаның бөлігі ретінде, ластанған шөгінділердің қабаттары алынып, шағыл төсеніші қалпына келтірілді, соның нәтижесінде шамамен бір гектар көлемдегі жануарлар мен өсімдіктердің мекендеу ортасы жаңартылды.
21-ғасырдағы қауіпті төгілулер
2007 жылы натрий гипохлориті Темасу суының Беддингтон кәріздік стансасынан Wandle өзеніне кездейсоқ құйылды. Химиялық зат үшінші деңгейдегі тазалау фильтрлерін тазалауға қолданылып жатқан. Ол одан әрі өңдеу үшін қайта айналымға алынса ("қайта қолданылса") пайдалануға рұқсат етіледі. Нәтижесінде 2000-нан астам түрлі балық қырылды. Кәріздік жүйе операторы оқиғаны Қоршаған ортаны қорғау агенттігіне хабарламады – оның жетекшісі бұл мәселені ұсақ деп есептеді. Компания өтініш айтты; жергілікті балық аулау клубтарымен және Wandle Trust-пен кездесіп, балық қорын толықтыру және Trust-тың жұмысына ұзақ мерзімді қолдау көрсету мәселелерін талқылауға уаде берді. Регулятор жеткізушіге 125 000 фунт стерлинг айыппұл және сот шығындарын төлеуді міндеттеді. 2009 жылы бұл бақыланатын суларға бір күндік заңсыз төгілген су үшін ең ірі айыппұл болды. 2010 жылы Жоғарғы сот судьясы айыппұлдың ластануға қатысты заңдарға сәйкес "көзге түріп тұрғандай" артық екенін анықтады және оны 50 000 фунт стерлингке дейін төмендетті, Темза суы өзенді тазалауға 500 000 фунт стерлинг салым қосып, осы фактіні ескерді.
Макияж
Оңтүстік бөлігінің басым геологиясы – кремний араласқан саз және оңтүстікте тар аллювиалды малта тас төсектері. Солтүстікте Лондон сазы, үстіне шағылдың жамылғысы және терең гумус қабаттары орналасқан; төмендегі саздың әсерінен жоғарғы топырақ азырақ қышқылданады, әсіресе оңтүстікте маусымдық жыртылған жерлерде. Өзен 18 ғасырдан бері жасанды арналар (жер беті суларын тоқтататын дренаждар) және су ағызу каналдары арқылы кеңінен өзгертілген. Өзеннің жер астында (құбырлармен жабылып) ағатын учаскелері салыстырмалы түрде аз, олар Кройдон қаласында орналасқан.