Англиядағы Йоркшир өзені – Эйр. Малмхамнан басталып, Лидс арқылы өтеді, 90 шақырымға созылады. Су астына түсіп, қайта жер бетіне шығады. Каналданған бөлігі де бар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Йоркширдегі өзен, Англия. Англиядағы өзен
River in Yorkshire, England
the river in England
Эйр өзені – Йоркширдегі маңызды өзен. Лидс қаласынан төмен ағатын өзеннің бір бөлігі каналға айналдырылған және «Эйр және Калдер су жолы» деп аталады. 1890 жылғы «Лидс және Эйрдейлге арналған нұсқаулықта» Малхэм мен Хоуден арасындағы қашықтық тікелей 93 шақырым екені, бірақ өзеннің ирек-шаңқақ жолы оны 145 шақырымға дейін ұзартатыны айтылған. Малхам Тарны мен Эйрмин аралығында өзен 396 метрге төмендейді.
The River Aire is a major river in Yorkshire, England, in length. Part of the river below Leeds is canalised, and is known as the Aire and Calder Navigation. The Handbook for Leeds and Airedale (1890) notes that the distance from Malham to Howden is 58 mile (93 km) direct, but the river's meanderings extend that to 90 mile (145 km). Between Malham Tarn and Airmyn, the river drops 1,300 feet (396 m).
Курс
Аир Малхам Тарнынан басталады және Малхам шыңына дейін шамамен бір миль (1,6 км) бұрынғы 'Су батып кету' жерінде жер асты ағысына айналады. Содан кейін Солтүстік Йоркширдегі Малхамнан төмен, Аир Басына дейін жер астынан ағып, Гаргрейв және Скиптон қалаларынан өтеді. Кононлиден кейін өзен Батыс Йоркширге кіріп, бұрынғы өнеркәсіптік аймақтар – Кейли, Бингли, Салтер және Шипли қалаларынан өтеді. Одан кейін Лидс, Суиллингтон және Вудлсфорд қалалары арқылы ағып өтеді. Каслфордта Эйр және Кальдер өзендері қосылады. Қосылған жерден төмен қарай, римдіктер қолданған ежелгі британдық жолдың Йоркке қарай бағытталған жері орналасқан. Өзен Нотинглиге жақын Солтүстік Йоркширге қайта кіріп, төменгі ағысында Солтүстік Йоркшир мен Йоркширдің Шығыс Ридингі арасындағы шекараның бір бөлігін құрайды. Аирдің нақты бастауын анықтау үшін зерттеулер жүргізілді. Малхамдағы тарнға бөгет салынып, су тасуға мүмкіндік берілді. Байқаушылар Аир Басында су деңгейінің көтерілгенін, Малхам шыңында да су деңгейінің көтерілгенін анықтады. Су тасқыны кезінде Малхам шыңындағы су реакциясы баяу болғандықтан, екі көтерілу арасында 30 минуттық айырмашылық байқалды. Малхам Тарны мен Аир Басындағы бұлақтардың қосылған жері арасындағы бөлік Малхамдейл деп аталады. Бұдан кейін аңғар Эйрдейл деп аталады және Брэдфордты қамтиды (өзен қаланың сыртынан өтеді), ал Лидске жеткен кезде Эйрдейл термині көбінесе қолданылмайды. Аир өзені Эйрминде Уз өзеніне құяды, «myn» – бұл «өзен сағасы» деген көне ағылшын сөзі.
The Aire starts at Malham Tarn and becomes a subterranean stream at 'Water Sinks' about one mile (1.6 km) before the top of Malham Cove, it then flows underground to Aire Head, just below Malham, in North Yorkshire, and then flows through Gargrave and Skipton. After Cononley, the river enters West Yorkshire where it passes through the former industrial areas of Keighley, Bingley, Saltaire and Shipley. It then passes through Leeds and on to Swillington and Woodlesford. At Castleford is the confluence of the Aire and Calder; just downstream of the confluence was the ford where the ancient British road, used by the Romans, crossed on its way north to York. The river re enters North Yorkshire near Knottingley and in its lower reaches forms part of the boundary between North Yorkshire and the East Riding of Yorkshire. Tests have been conducted to authenticate the actual source of the Aire. The tarn at Malham was dammed and allowed to flood. Observers noted that whilst water surged at Aire Head, it also surged at the bottom of Malham Cove. A significant difference of 30 minutes was noted between the surges with Malham Cove being slower to react to the floodwater. The section between Malham Tarn and the confluence of the becks at Aire Head is known as Malhamdale. Thereafter the valley is known as Airedale and encompasses Bradford, (even though the river bypasses the city) and by the time it reaches Leeds, the term Airedale is rarely applied. The River Aire empties into the River Ouse at Airmyn, 'myn' being an old English word for 'river mouth'.
Топонимика
Аир өзенінің атауы алғаш рет 959 жылғы жарғыда Yr деп тіркелген (Грейдің *Cartularium Saxonicum*-дағы редакциясы бойынша). Өзен 963 жылғы жарғының XIII ғасырғы көшірмесінде дарси және ðarcy (ежелгі эт әрпімен) деп аталған. 1135 жылы «Сельби кітабында» және 1298 жылға дейінгі басқа да дереккөздерде – Еир деп жазылған. 1175–7 жылдары Фэррдің «Ерте Йоркшир жарғыларындағы» Додсворт қолжазбаларының бірінде Ир деп көрсетілген. Аир, шамамен 1160 жылдан 1577 жылға дейін, сондай-ақ Джон Коссинстің 1775 жылғы Лидс қаласының жоспарында, және XIII ғасырдан XIV ғасырға дейін Аир’ деп аталып келген. Атаудың этимологиясы әлі анықталмаған. Екі келттік түсіндірме ұсынылған. 1857 жылы Аирдің жалпы бриттік *Isarā («күшті») сөзінен шыққан болуы мүмкін деген болжам айтылды, онда Аир бастапқыда «күшті өзен» деген мағынаны білдірген. Басқа келттік түсіндірме бойынша, бұл сөз уэльс тіліндегі aer («қан төгу») сөзімен байланысты. Римдіктер Аирді Каслфордта, Донкастер мен Йорк қалаларын байланыстыратын тас жолмен кесіп өткен, бұл жол қаланың солтүстігінен, шіркеудің жанынан өтеді. Сол кезде Дон өзені Снейт қаласы тұсында Аирге құйып, бірақ 1630 жылдары голланд инженері Корнелиус Вермуйден Донның бағытын өзгертті, осылайша ол Аирмен біріккеннен кейін Узаға құяды. 1683–84 жылдардағы қатаң қыста өзен Лидсте бір ай бойы мұздай тоңды, Ральф Торсби сипаттағандай, өгізді пісіріп, түрлі спорттық жарыстармен жәрмеңке ұйымдастыруға мүмкіндік берді. 19 ғасырдың ортасынан 20 ғасырдың соңына дейін Аир өзенінде Шиплиден төменгі ағысындағы судың ластануынан балықтардың тіршілігі тоқтады. Өзенді жақсы экологиялық жағдайға келтіру үшін күш-жігер жұмсалды, қазір өзеннің бойында балықтар мен басқа да жануарлар кездеседі.
The name of the Aire is first attested as Yr in a charter from 959 AD (as edited in Gray's Cartularium Saxonicum). The river is named as darcy and ðarcy (with the ancient eth) in a thirteenth century transcription of a charter of 963. It is Eyr’ in 1135 in The Coucher Book of Selby and other sources up to 1298. Eir is given in 1175–7 in one of the Dodsworth Manuscripts in Farrer's Early Yorkshire Charters. A range of other spellings are attested, among them Air from c. 1160 to 1577 and John Cossins' 1775 Plan of the Town of Leedes, and Air’ from the thirteenth century to the fourteenth. The etymology of the name is obscure. Two Celtic etymologies have been proposed. In 1857 it was suggested that Aire may come from Common Brittonic *Isarā ('the strong one'), in which case Aire originally meant 'strong river'. An alternative Celtic etymology suggests that the word is related to Welsh aer ('slaughter'). The Romans forded the Aire by a paved way at Castleford on the road connecting Doncaster with York which went north through the town near to the church. At this time, the River Don emptied into the Aire at Snaith, but the Dutch engineer, Cornelius Vermuyden, changed the course of the Don in the 1630s so that it flows into the Ouse after its confluence with the Aire. During the Great Frost of 1683–84 the river froze solid for a month in Leeds allowing a fair with an ox roast and sports to take place, as described by Ralph Thoresby. Between the mid 19th century and the late 20th, the River Aire was devoid of fish life downstream of Shipley because of pollution. Efforts have been made to return the river to a good wildlife status and fish and other wildlife exist all along the course of the river.
Электр станциялары
Каслфордтан шығысқа қарай Аир өзенінің жанында үш жылу электр станциясы орналасқан: Феррибридж С, Эггборо және Дракс. Дракс суыту суын Оузе өзенінен алады, ал Феррибридж және Эггборо екеуі де суын Аирден алады. Бұл екі станция 2016 жылы энергия өндіруді тоқтатты, бірақ Эггборо 2017 жылдың наурызына дейін қуат тапшылығы жағдайында резервте болды. 2017 жылдың қараша айында Нотинглидегі Бротхертон тоғанына гидроэлектр станциясы орнатылды. 7,5 миллион фунт стерлинг сомасындағы жоба 500 киловатт қуатты қамтамасыз етеді және 100 жыл бойы жұмыс істеуі күтілуде.
There are three thermal power stations alongside the River Aire east of Castleford; Ferrybridge C, Eggborough and Drax. Drax takes its cooling water from the Ouse, but both Ferrybridge and Eggborough draw their water from the Aire. Both of these plants stopped generating in 2016, with Eggborough being a stand by for capacity problems until March 2017. A hydroelectric power station was installed on Brotherton Weir at Knottingley in November 2017. The £7.5 million project is expected to deliver 500 kilowatts and be operational for 100 years.
Экология
Аир Батыс Йоркширдің бұрынғы өнеркәсіптік ландшафты арқылы ағатындықтан, ауыр түрде ластанған болатын. 2007 жылы «Yorkshire Water» компаниясы Еуроодақтың (EU) тұщы су балықтарына қатысты директивасы аясында Эшолт кәріздік стансасын жаңғыртуға 110 миллион фунт стерлинг жұмсады. Кейлиден жоғарыда форель көптеп кездессе, өзенде шабақ, ақбалық, мөңгү және шырылдақ сияқты басқа да балық түрлері бар, ал теңіз форелі Шиплиге дейін өзен бойында кездеседі. Сондай-ақ, балықтардың бөгеттерден өтуін жеңілдету жұмыстары да жүргізілуде. Жақсартулардың нәтижесінде еуразиялық сусарлар мен еуропалық су егесіктері өзенге қайта оралды, себебі судың және тамақтың сапасы өзен ластанған кездегіден едәуір жақсы. Өзеннің жоғарғы ағысындағы Белл Буск және Малхэм аудандарында, салалы өзендерде ақ қысқыш рактар кездеседі. Қоршаған ортаны қорғау агенттігі мен «Айр Риверс» қоры арасындағы бірлескен жобада өзендегі соңғы төрт биік бөгетке төрт балық өтетін құрылғы орнатылады, бұл сальмонның өнеркәсіптік революциядан бері алғаш рет Скиптонға оралуына мүмкіндік береді. Жоба шабақ, лампарей және басқа да ірі балық түрлеріне де пайда әкеледі. Жоба 2021 жылдың басында аяқталуы күтілуде. Каслфорд ағынды суларды тазарту стансасына 2013 және 2015 жылдар аралығында 16 миллион фунт стерлинг инвестиция салынды. Аирге тікелей су құятын осы стансаның жақсартуы, өзеннің төменгі ағысындағы су сапасын арттырды. Crown Point арқылы өтетін бөгет орта ғасырларда салынған және 1636 жылы алғаш рет құжатталған тарихи ескерткіш болып табылады. Каноэ және ескек есу өзенде танымал спорт түрлері, осы спорт түрлерімен айналысатын екі клуб (Брэдфорд және Бингли каноэ клубы және Брэдфорд әуесқойлар ескек клубы) өзенде қону алаңдарына ие. Каноэмен өзеннің көп бөлігінде жүзуге болады, ал екі клубтың жағалауларындағы кемелді бөліктері бөгеттермен қорғалған.
Because the Aire flows through the former industrial landscape of West Yorkshire, it was heavily polluted. In 2007, Yorkshire Water carried out improvements to Esholt Sewage Works at a cost of £110 million under the EU's Fresh Water Fish Directive. Whilst Trout are prevalent above Keighley, the river is host to others such as Chub, Dace, Barbel & Grayling, whilst Sea Trout have been noted as far upriver as Shipley. Work is also being undertaken to make some weirs easier for fish to negotiate. Improvements have allowed Eurasian otters and European water voles to return to the river as the water and food quality is far superior to that when the river was polluted. In the upper reaches of the river around Bell Busk and Malham, white clawed crayfish are present in the tributaries. A joint project between the Environment Agency and The Aire Rivers Trust will instal four fish passes on the last four high weirs on the river, with the intent of allowing salmon to return to Skipton for the first time since the Industrial Revolution. The project will also benefit eels, lamprey and other coarse fish. The project is expected to be complete by early 2021. Castleford Wastewater Treatment Works has had £16 million of investment between 2013 and 2015. The improvements to this plant, which discharges water directly into the Aire, has improved water quality downstream. The weir that straddles Crown Point is a listed structure that was constructed in medieval times and first documented in 1636. Canoeing and rowing are popular sports on the river with two clubs (the Bradford and Bingley Canoe Club and the Bradford Amateur Rowing Club) having landings on the river. Canoeing can be carried out on most parts of the river, with the two clubs having navigable sections protected by weirs next to their landings.
Лидстегі су тасқынын азайту схемасы
2017 жылдың қазан айында Лидс қаласының орталығына жақын Крон-Пойнт және Кностроп маңында Ұлыбританиядағы алғашқы жылжымалы бөгеттер орнатылды. Бұл су тасқынын азайту жоспарының бірінші кезеңі болды. Бөгеттің биіктігін, «қапшықты» құрғытып төмендету арқылы, өзеннің жоғары жағындағы су деңгейін бір метрге дейін төмендетуге болады. Кностроп бөгеті 2019 жылғы Англиядағы су тасқыны кезінде пайдаланылды. 600 метрлік Кностроп аралы алынып тасталды, бұл өзен мен каналдың бірігуіне және су тасқынына арналған қосымша сыйымдылықты арттыруға мүмкіндік берді. Қоршаған орта агенттігінің аймақтық су тасқыны қаупін басқарушысы Адриан Гилл: «Бұл жоба Лидс теміржол станциясынан Вудлсфордқа дейінгі 3000 үй, 500 кәсіпорын және 300 акр жерге су тасқыны қаупін азайтты» деді. Екінші кезеңде су ағынын баяулатуға көмектесетін табиғи су тасқынын басқару техникалары қолданылады, бұл тағы 1048 үйді және 474 кәсіпорнды қорғауға көмектеседі. 100 жылдық қорғаныс деңгейін қамтамасыз етуге бағытталған екінші кезеңдегі жұмыстар 2019 жылдың соңында Лидс станциясынан жоғары қарай 8 шақырымдық учаскеде басталады. 500 000 фунт стерлингтік пилоттық жоба жүргізілуде (2019 жылдың қараша айында). Егер қосымша қаржы қарастырылса, Калверли маңындағы су тасқыны аймағы 200 жылдық қорғаныс деңгейін қамтамасыз ету үшін су сақтауға пайдаланылады.
In October 2017 at Crown Point near Leeds city centre and Knostrop two movable weirs, the first in the UK, were installed in the first phase of a two phase plan to reduce floods. Reducing the height of the weir, by deflating a 'bladder' has the potential to reduce flood levels by up to one metre upstream. The Knostrop weir was operated during the 2019 England floods. A 600m stretch of land, Knostrop Cut island, was removed allowing the river and canal to merge creating additional flood water capacity. Adrian Gill, area flood risk manager at the Environment Agency said, "The scheme has reduced the risk of flooding to 3,000 homes, 500 business and 300 acres of development land south east of Leeds Train Station to Woodlesford". Phase two will use natural flood management techniques to help slow the flow, helping to protect a further 1,048 homes and 474 businesses. Work on phase two, designed to provide a one in 100 year level of protection, will take place on an 8 km stretch upstream of Leeds station starting in late 2019. A pilot scheme, costing £500,000 is underway (in November 2019). If additional funding can be secured the flood plain near Calverley will be used for water storage providing a one in 200 year level of protection.