Кіріспе

Солтүстік-шығыс Англиядағы өзен.

Солтүстік Тайн

Солтүстік Тайн Шотландия шекарасында, Килдер су қоймасының солтүстігінде басталады. Ол Килдер орман арқылы ағып өтеді, және шекараның ішінде және сыртында болады. Содан кейін Беллингэм ауылынан өтіп, Хексамға жетеді.

Оңтүстік Тайн

Оңтүстік Тайн Альстон Мурда (Кумбрия) басталып, Халтвистл және Хейдон Бридж қалалары арқылы ағып өтеді, көбінесе Тайн қабағы деп аталатын аңғарда. Адриан қабырғасы Тайн қабағының солтүстігінде жатыр. Қызықтай, Оңтүстік Тайнның бастауы Тис және Уэр өзендерінің бастауларына өте жақын орналасқан. Оңтүстік Тайн аңғары Солтүстік Пенниннің көрнекті табиғи сұлулық аймағына (AONB) кіреді – Англия мен Уэльстегі 40 AONB-ның екінші үлкені.

Тайн

Солтүстік және Оңтүстік Тайн өзендерінің Уорден Рок тұсындағы қосылысынан, Хексам қаласының солтүстік-батысына қарай, өзен Тайн және Уэр графтығына кіреді. Ол Клара Вейл (оңтүстік жағалаудағы Гейтсхед ауданында) мен Тайн Риверсайд ауылдық паркі (солтүстік жағалаудағы Ньюкасл-апон-Тайн қаласында) аралығында орналасқан. Бұл жерде өзен 13 мильге (21 км) созылып, Ньюкасл мен Гейтсхедті екіге бөледі және осы бағытта он көпірдің астынан ағып өтеді. Гейтсхед және Ньюкаслдың шығысында Тайн өзені оңтүстік жағалаудағы Хебберн мен Джарроуды солтүстік жағалаудағы Уокер мен Уолсендтен ажыратады. Тайн туннелі өзеннің астынан өтіп, Джарроу мен Уолсендті байланыстырады. Соңында өзен Оңтүстік Шилдс және Тайнемут арасынан Солтүстік теңізіне құяды.

География

Томас Джон Тейлор (1810–1861) өзеннің негізгі ағысы ежелгі заманда қазіргі Team Valley арқылы ағып өткенін, ал тасқын суға шығу жолы Билл Пойнт (Билл Кей аймағында) сарқырамасы арқылы болғанын болжады. Оның теориясы шындықтан көп алшақ емес, себебі соңғы мұз дәуірінен бұрын Wear өзені төменгі Team өзенінің қазіргі бағытын ұстанған және Данстон қаласында Tyne өзенімен біріккен. Мұз Wear өзенінің бағытын қазіргі орнына өзгертіп, Tyne өзенінің арнасымен шығысқа қарай ағызып, Сандерлендте Солтүстік теңізіне құйды. Tyne өзенінің жасы шамамен 30 миллион жыл екені есептеледі.

Қорғау

Тайн өзенін сақтау жұмысы соңғы 500 жыл бойында әртүрлі мекемелердің қарауында болды. Сақтау мекемелері: Ньюкасл Тринити Хаус. 1968 жылдан бері таяз су ағысы Тайн порты басқармасымен басқарылуда.

Тайн порты

Тин өзенінің маңындағы көмір кен орындарына жақын орналасуы XIII ғасырдан бастап XX ғасырдың екінші жартысында Солтүстік-Шығыс Англияда көмір өндіру өнеркәсібінің төмендеуіне дейін көмір экспорттаудың маңызды арнасы болды. Ең ірі көмір стайтхестері (көмірді кемелерге тиеу құрылысы) Гейтсхедтегі Данстон, Хебберн және Оңтүстік Шилдс қаласындағы Тайн докта орналасқан. 1890 жылы салынған Данстонның ағаш стайттері сақталған, бірақ олар 2006 жылы өрттен зардап шекті, ал 2020 жылдың мамырындағы тағы бір өрт салдарынан стайттер вандализмге көбірек ұшырап, оны сақтау және қорғау үшін ауқымды қаржыландыру қажеттігі туды. 2016 жылы Тайн док, Оңтүстік Шилдс әлі де көмірмен айналысып, жылына 2 миллион тонна көлемде импорт жүзеге асырды. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Тине өзенінің төменгі ағысы әлемдегі ең маңызды кеме жасау орталықтарының бірі болды, және Оңтүстік Шилдс және Хеббернде кеме жасаушылықтар әлі де жұмыс істеп тұр. Тинесайдтың кеме жасау және экспорт өнеркәсібін қолдау мақсатында, өзеннің төменгі ағысы 19 ғасырдың екінші жартысында кеңінен қайта жаңартылды, аралдар (соның ішінде ең ірісі – Кингс Медоу) алынып тасталды және өзендегі иректер түзетілді.

Атауы мен этимологиясы

Тин атауының шығу тегі туралы нақты ештеңе белгісіз, және сакс дәуіріне дейін өзен осы атпен танылмаған: Тайнемут англосаксон тілінде Tinanmuðe (вероятно, dative case) деп тіркелген. Ұлыбританияның римдік картасындағы Ведра өзені Тин немесе Уэр болуы мүмкін. Птолемейдің Тинасы осы өзенге немесе Шығыс Лотиандағы Тайнға қате сілтеме болуы мүмкін. Жергілікті кельт тілінде немесе кельттер келгенге дейін Англияда сөйленген тілдерде "өзен" деген мағынаны білдіретін сөз болған деген теория бар: Тардебиггемен салыстырыңыз. Тин және осы атпен аталған өзендердің этимологиялық түсіндірмесі ретінде "еру, ағу" мағынасын білдіретін *tei деген келттік түбір ұсынылған, сондай-ақ *teihx деген индоевропалық сөздің бриттондық туындысы "ластану" (уэльс тілінде tail, "тыңайтқыш") деген мағынаны білдіреді.

Ньюкасл-апон-Тайн

Өзен 1968 жылы жаңа Азаматтық орталықтың (Ньюкасл қалалық кеңесінің орны) ашылуымен бірге ашылған мүсінде бейнеленген және жандырылған. Дэвид Уинннің салған алып қоладан жасалған "Тайн" өзенінің құдайы мүсінінде ағын су элементі бар.

Сальмон жолы

Қазіргі уақытта Экологиялық агенттік архитекторлар мен мәдени кеңесші xsite компаниясымен, Солтүстік комиссиясымен бірлесіп, Тайн өзені бойындағы жылжымалы мүсіндер жолын құруда. "Тайн лосось жолы" өзеннің, оның тарихының және оның күнделікті кеңейіп келе жатқан экожүйесінің мерекесі болып табылады. Англияның Солтүстік-Шығысының аймақтық ерекшелігінің тарихи символы саналатын бұл өзенде түрлі жануарлар мен өсімдіктердің көптеген түрлері бар, олардың саны өзеннің денсаулығы жақсаруымен жыл сайын артып келеді. Бұл жол аймаққа келіп жатқан тұрғындар мен туристердің қиялын оятуды көздейді – оларға Солтүстік-Шығыста лосостің жылдам қозғалысын көрсететін, білім алуға арналған ерекше дизайн тәжірибесін сыйлайды. FINS, REFLECTION және JOURNEY – оннан тұратын топтан 2007 жылдың желтоқсан айында ұшырылған алғашқы үш текше. Әрбір текшенің дизайны лосостің текстурасы, түстерінің өзгеруі, қозғалысы және сапарынан шабыттандырылған. Олардың әрқайсысы Bluetooth арқылы жіберілетін хабар түріндегі "қазіргі заманғы естелік" сыйлығын ұсынады. Қалған текшелер 2008 жылдың жазында Килдерден Тайнның сағасына дейінгі әртүрлі жерлерге бір жылдан астам уақыт бойы Тайн өзенімен жылжып, содан кейін туған жеріне ұзақ сапар бастайды.

Бамбук көпірі

Үш күн бойы, 2008 жылдың 18-20 шілдесі аралығында, Тайн өзенінің Гейтсхед Мыңжылдық Көпіріне жақын жерінде уақытша бамбуктан жасалған өнер туындысы орнатылды. Бамбуко Көпірі сол жылғы "SummerTyne" фестивалінің бөлігі ретінде жасалған.