Кіріспе
Солтүстік-шығыс Англиядағы үлкен тасқын су сағасы. Хамбер – Солтүстік Англияның шығыс жағалауындағы кең тасқын су сағасы. Ол Трент шарлауында, Факсфлитте Оуз және Трент өзендерінің қосылған жерінде қалыптасады. Одан Солтүстік теңізге дейін, солтүстік жағалаудағы Йоркширдің Шығыс Ридингі мен оңтүстік жағалаудағы Солтүстік Линкольншир арасындағы шекараның бір бөлігін құрайды. Хамбер қалыптасқан жерінен бастап саға болып есептелсе де, көптеген карталарда Хамбер өзені деп көрсетіледі. Трент шарлауынан төмен Хамбер солтүстік жағалаудағы Маркет Вейтон каналымен қиылысады, оңтүстік жағалаудағы Анколм өзенінің құйылысынан өтеді; Солтүстік Ферриби мен Оңтүстік Ферриби арасында және Хамбер көпірінің астынан; оңтүстік жағалаудағы Бартон-апон-Хамбер мен солтүстік жағалаудағы Кингстон-апон-Халл арасында (Халл өзені қосылған жерде), содан кейін Линкольншир жағындағы Клитхорпс пен солтүстікке қарай созылған, тар Спарн Хед арасында Солтүстік теңізімен қосылады. Хамбердегі порттарға Халл порты, Гримсби порты және Иммингем порты жатады; Нью-Холланд және Норт-Киллингхолм-Хейвендегі порттар кішкентай. Бұл саға терең теңіз кемелерінің ірілері үшін кеме жүруге қолайлы. Кішкентай кемелер үшін ішкі су жолдары кең, бірақ Темза арқылы тасымалданатын жүк көлемінің тек төрттен бірін ғана құрайды.
| extra =
The Humber '/h//ʌ//m//b//ər/ is a large tidal estuary on the east coast of Northern England. It is formed at Trent Falls, Faxfleet, by the confluence of the tidal rivers Ouse and Trent. From there to the North Sea, it forms part of the boundary between the East Riding of Yorkshire on the north bank and North Lincolnshire on the south bank. Although the Humber is an estuary from the point at which it is formed, many maps show it as the River Humber. Below Trent Falls, the Humber passes the junction with the Market Weighton Canal on the north shore, the confluence of the River Ancholme on the south shore; between North Ferriby and South Ferriby and under the Humber Bridge; between Barton upon Humber on the south bank and Kingston upon Hull on the north bank (where the River Hull joins), then meets the North Sea between Cleethorpes on the Lincolnshire side and the long and thin headland of Spurn Head to the north. Ports on the Humber include the Port of Hull, the Port of Grimsby and the Port of Immingham; there are lesser ports at New Holland and North Killingholme Haven. The estuary is navigable for the largest of deep sea vessels. Inland connections for smaller craft are extensive but handle only a quarter of the goods traffic handled in the Thames.
Аттар
Хамбердің гидронимі келт немесе келт тілдерінен қалай пайда болғандығы туралы көптеген теориялар бар. Мысалы, ол бритт тіліндегі құралым болуы мүмкін, онда [a]mb ṛ элементінің түрі *amb сөзі "ылғал" мағынасын білдіреді, ал алдынан қосылған *hu жұмысы "жақсы, сәнді" дегенді білдіреді (мысалы, валли тіліндегі hy, Hywel сияқты). Алғашқы элемент *hū болуы да мүмкін, ол "қайнау, көпіру, сіңіру" сипаттарын білдіреді, оның бір түрі жақын орналасқан Халл өзенінің атын құрайды. Абус және Абер екеуі де ерте Индоевропа тілінде су немесе өзен деген сөзді сақтаған болуы мүмкін (Пенджабтың "Бес өзені" сияқты). Басқа бір болжам бойынша, ол латын тіліндегі abdo етістігінен шыққан, яғни "жасыру, бүркемелеу" мағынасын білдіреді. Хумбре/Хумбри/Умбри деген аттар тізбегі латын тіліндегі umbro етістігі арқылы мағынасын жалғастыруы мүмкін, ол "көлеңкемен жабу" дегенді білдіреді.
География
Қазір ол саға болғанымен, Хэмбер мұз дәуірінде әлдеқайда ұзын тұщы су арнасына ие болған, ол қазір Солтүстік теңіздің астында қалған Даггерленд арқылы өтіп кеткен.
Тарих
Хамбер ортағасырлық британ әдебиетінде жиі кездеседі. Уэльстік Триадаларда Хамбер Ұлыбританияның үш негізгі өзенінің бірі (Темза және Северн өзендерімен бірге) және ол «Брут и Бренхинедде» оңтүстік патшалық (Ллоегир) пен әртүрлі солтүстік патшалықтар арасындағы шекара ретінде үнемі айтылады. XII ғасырдағы Монмут Геффридің тарихи тұрғыдан сенімсіз хроникасында («Historia Regum Britanniae») Хамбер «Хумбер Гун» деп аталған, ол хрониканың алғашқы күндерінде шайқаста суға батып кеткен басқыншы. Хамбер ағылшын-саксон кезеңі бойында маңызды шекара болып қала берді, Нортумбрияны оңтүстік патшалықтардан бөліп тұрды. Нортумбрия атауы ағылшын-саксон тіліндегі Norðhymbre (көпше түрі) = «Хамбердің солтүстігіндегі халық» деген сөзден шыққан. Хамбер Птолемейдің «Географиясында» Fl. Abi (Абус өзені, Ἄβος) деген қысқартумен көрсетілген, Оцелум Промонторийдің (Спарн-Хед) оңтүстігінде Германия мұхитына (Солтүстік теңізіне) құяды. Птолемей сонымен қатар осы аймақтың темір ғасырындағы тайпаларын Хамбердің оңтүстігіндегі Коритан және солтүстігіндегі Паризи деп атады. 1719 жылғы «Робинзон Крузо» романында, аттас кейіпкер Англиядан Хамберден кемемен кетеді. 1921 жылғы 23 тамызда британдық R38 дирижаблі Халл маңындағы сағаға құлап, борттағы 49 экипаждың 44-і қаза тапты. 1974 жылдан 1996 жылға дейін қазір Йоркширдің Шығыс Ридингі, Солтүстік Линкольншир және Солтүстік-Шығыс Линкольншир деп аталатын аудандар Хамберсайд графтығын құрады. 1996 жылдан бастап Хамбер Йоркширдің Шығыс Ридингін (солтүстікке қарай) және Солтүстік Линкольншир мен Солтүстік-Шығыс Линкольнширді (оңтүстікке қарай) бөлетін шекараны құрайды.
Бекітілімдер
Хамбер форттары Бірінші дүниежүзілік соғыс үшін өзен сағасына салынған. 1914 жылы жоспарланған, құрылысы 1915 жылы басталды және 1919 жылға дейін аяқталмады. Эсингтондағы жағалау батареясы, Форт Гудвин немесе Килнси батареясы, Буль-Сэндс фортына қарап тұрды. Олар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде де гарнизонмен қамтылды және 1956 жылы әскери қолданыстан толығымен алынды. Форт-Полл өзен ағысымен жоғарырақ орналасқан, ал Наполеон дәуіріндегі нығайтылған орын 20-ғасырдың басында Санк аралының қарсы жағындағы Стеллингбороу батареясымен ауыстырылды.
Жол қиылыстары
Хамбер көпірі 1981 жылы салынғаннан бастап 1998 жылға дейін әлемдегі ең ұзын бір аралықтағы аспалы көпір болып келді. Қазір ол он екінші орында. Көпір салынғанға дейін, Hull қаласындағы Виктория пирсіндегі Корпорация Пирс теміржол станциясынан Нью-Холландтағы теміржол пирсіне бірнеше бумен жүретін кемелер қатынайтын. Булы паромдар 1841 жылы іске қосылды, ал 1848 жылы Манчестер, Шеффилд және Линкольншир теміржолы оларды сатып алды. Олар және олардың ізбасарлары 1981 жылы көпір ашылғанға дейін паром қызметін атқарды. Көпірдің бағыты Хесследен Бартон-апон-Хамберге дейінгі ежелгі паром жолымен ұқсас, бұл маршрут Домсдей кітабында және 1281 жылғы жарғыда көрсетілген. 1856 жылға дейін паромның жұмыс істеп тұрғаны тіркелген. Ол кезде Хамбердің ені 1.6 шақырымға (1 миль) жететін.
Аяқ
Грэхам Бонас, Халл қаласының тұрғыны, ежелгі Рим дәуірінен бері Хамбер өзенін аралап өтетін алғашқы адам деп саналады. 2005 жылдың тамызында жасалған бұл әрекет медициналық зерттеулермен айналысатын DebRA қайырымдылық қорына қаражат жинау және оның жұмысын жария ету мақсатында болды. Ол жолын солтүстік жағалаудағы Браудан бастады; төрт сағаттан кейін оңтүстік жағалаудағы Уитонға жетті. Оның бойы 2 метр, және ол өте төмен су тасқынынан пайдаланды. Ол осы жетістігін Top Gear телешоуында (10-серия, 6-эпизод) қайталады, онда Хэмбер көпірін пайдаланбастан, өзеннің ішкі бөлігімен Alfa Romeo 159 көлігімен жүрген Джеймс Мейді жеңді.
Жүзу
1911 жылғы 26 тамызда Элис Мод Бойалл Хамбер өзенін жүзіп өтетін алғашқы әйел болды. Ол кезде 19 жастағы Бойалл Халл қаласында тұрып, Йоркширдің жүзу чемпионы атанған. Ол Хамбер өзенін Халл қаласынан Нью-Холланд пирсіне дейін 50 минутта жүзіп өтті, бұл сол кездегі ерлер рекордынан 6 минутқа баяу болды. 2011 жылдан бері Warners Health компаниясы "Warners Health Humber Charity Business Swim" жарысын ұйымдастырып келеді. Йоркшир аймағындағы компаниялардан 12 жүзуші Хэмбер көпірі астынан, өзеннің оңтүстік жағалауынан солтүстік жағалауына дейін эллипс бойынша жаттығып, жүзеді, жалпы қашықтығы шамамен... Содан бері Хэмбер көпірінен ұйымдастырылған топтық жүзу жыл сайынғы дәстүрлі шараға айналды. Алдын ала іріктелген жүзушілердің шағын тобы "түйін" (pod) түрінде бірге жүзеді, олардың мақсаты – Хэмбер құтқару қызметіне көмек көрсету. 2019 жылы Халл қаласындағы кәсіби ашық су жүзушісі Ричард Роял өзенді екі рет жүзіп өтуге әрекеттеніп, сәтті аяқтаған алғашқы адам болды. Ол Гессле жағалауынан бастап, Бартон (оңтүстік жағалауда) арқылы, қайтадан Гесслеге оралды, жағадан жағаға жүзу критерийін орындады. Жалпы қашықтығы... Роял Гиннес рекордтар кітабы мен Әлемдік ашық су жүзу қауымдастығы мойындаған Хамбер өзенін бір бағытта ең жылдам жүзу (35 минут 11 секунд) және екі бағытта ең жылдам жүзу (1 сағат 13 минут 46 секунд) рекордтарын иеленеді. Ол жүзу кезінде қауіпсіздікті қамтамасыз еткен Хэмбер құтқару қызметіне 900 фунт стерлингтен астам қаржы жинады.
Экология
Балықтар Хэмберде тіршілік етеді және Йоркшир, Линкольншир және Дербиширдегі шаруашылық жерлеріне теңізден оралғанда көшіп-қонып жүреді. Бұл жерде лосось, камбала, треска, ескек, палтус, доңғалақ, салака, минога және құмды гоби ұсталған. Хэмбер қыстау үшін де жақсы орын, сонымен қатар, қамыс қазғандар, батпақ бүркіттері, кішкентай шағалалар және авоцеттер өсіп-көбейеді. Ол көшпенді құстардың Ұлыбританияны кесіп өтетін жолы – Северн-Трент көшпенді құстар жолының бір бөлігін құрайды. 2019 жылы Йоркширдің жабайы табиғат қоры және Халл университеті 60 жылдан кейін жоғалып кеткен өзен острицын Хэмберге қайта енгізді.