Кіріспе
Йемен және Оңтүстік-Батыс Сауд Арабиясында қолданылатын араб тілінің диалектілер тобы – Йемен араб тілі (لهجة يمنية) – Йемен мен Оңтүстік-Батыс Сауд Арабиясында қолданылатын араб тілінің диалектілер тобы. Ол, әдетте, өте консервативті диалектілер тобы саналады, араб тілінде сөйлейтін көптеген елдерде кездеспейтін көптеген классикалық ерекшеліктері бар. Йемен араб тілі шамамен бірнеше негізгі диалектілік топтарға бөлінеді, олардың әрқайсысының өзіндік сөздік қоры мен дыбысталу ерекшеліктері бар. Ең маңызды төрт топ – Солтүстік және Орталықтағы Санъани, Шығыстағы Хадрами, онда [ж] дыбысы [й] ретінде айтылады және [қ] дыбысы [г] немесе [қ] болады (жағалау Хадрамиден басқа жерлерде [қ] болады), сондай-ақ Оңтүстіктегі Таиз-Адени және Батыстағы Тихами, онда [ж] дыбысы [й] және [қ] дыбысы [г] болады. Йемен араб тілі күнделікті қарым-қатынас үшін қолданылады және ресми мәртебесі жоқ; ресми істерде, білім беруде, саудада және бұқаралық ақпарат құралдарында Қазіргі Стандартты Араб тілі қолданылады. Араб емес Оңтүстік Семит тілдері, бұл аймаққа тән, бірнеше Қазіргі Оңтүстік Араб тілдерін қамтиды, мысалы, Мехри және Соқотри тілдері, олар Семит тілдері отбасының тәуелсіз тармақтарының мүшелері. Бұл аймақта бұрын қолданылған тағы бір бөлек Семит тілдері отбасы – Ежелгі Оңтүстік Арабия тілдері; олар исламнан бұрынғы кезеңде жойылып кеткен, бірақ Razihi және Faifi тілдерінің сақталған болуы мүмкін. Олардың кейбіреулері Йемен араб тілінің әсерінен немесе оған әсер еткендіктен, аймақтық ерекшеліктерді бөліседі. Йемен араб тіліне Химьярит, Қазіргі Оңтүстік Арабия және Ежелгі Оңтүстік Арабия тілдері әсер еткен және осы тілдерден маңызды тілдік қабаттарды (субстрат) сіңірген.
Yemeni Arabic (لهجة يمنية) is a cluster of varieties of Arabic spoken in Yemen and southwestern Saudi Arabia. It is generally considered a very conservative dialect cluster, having many classical features not found across most of the Arabic speaking world. Yemeni Arabic can be divided roughly into several main dialect groups, each with its own distinctive vocabulary and phonology. The four most important groups are San'ani in the North and Centre and Hadhrami in the East, where is pronounced and is or (except in coastal Hadhrami where is ), in addition to Ta'izzi Adeni in the South and Tihami in the West, where is and is Yemeni Arabic is used for daily communications and has no official status; Modern Standard Arabic is used for official purposes, education, commerce and media. Non Arabic South Semitic languages indigenous to the region include several Modern South Arabian languages, such as the Mehri and Soqotri languages, which are members of an independent branch of the Semitic family. Another separate Semitic family once spoken in the region is Old South Arabian; these became extinct in the pre Islamic period with the possible exceptions of Razihi and Faifi. Some of these share areal features with Yemeni Arabic owing to influence from or on Yemeni Arabic. Yemeni Arabic itself is influenced by Himyaritic, Modern South Arabian and Old South Arabian languages and possesses significant substratum from these languages.
Тихамия араб тілі
Тихамия араб тілінің араб әлеміндегі басқа барлық диалекттерден ерекшеленетін көптеген ерекшеліктері бар. Дыбысталу жағынан Тихами йемендік диалекттердің көпшілігіне ұқсас, (ق) дыбысын [г] ретінде, ал (ج) дыбысын көмейлік жарылыс дыбысы ретінде айтады (бұл [г] айтылуы Египет араб тіліне де тән). Грамматикалық тұрғыдан алғанда, барлық Тихами диалектілерінде анықталған сөздің (ал) алдына (ам) префиксін қоюдың сирек кездесетін ерекшелігі бар. Болашақ шақ, Сана төңірегіндегі диалекттердегідей, барлық жандар үшін (š) префиксімен білдіріледі, мысалы, šabūk am sūq – "Мен базарға бара жатырмын". Әл-Худейдада қолданылатын Тихами диалекттері сияқты кейбір Тихами диалекттері грамматика және синтаксис жағынан басқа йемендік диалекттерге өте ұқсас, негізінен сөздік қорында ғана ерекшеленеді, ал басқалары басқа араб диалекттерінен соншалықты алыс болуы мүмкін, тіпті басқа йемендіктерге де түсініксіз болады.
Забиди диалектісі
Тихама аймағындағы барлық диалекттердің ішінде Забид диалектісі ең көп жаңалықтарды көрсетеді. Ол Химияритте бастапқыда қолданылған (am) түрі өзгерген анықталған артикльді басқа Тихами диалекттерімен бөліседі, бірақ атау райындағы кейбір жіктеу жұрнақтарын сақтап қалуымен ерекшеленеді. Атау сөйлемдердегі белгісіз еркек есімдер, сондай-ақ етістік сөйлемдердің бастауыштары классикалық жұрнақтан (un/u) туындаған (ū) дыбысымен жалғанады. Сондай-ақ, Забид субдиалектісінің фонетикасы (ʿain) (ع) дыбысын көмекейлік тоқтау белгісімен (ʾ) (ء) алмастырады. Сөздік қоры тұрғысынан Забид диалектісі басқа араб диалекттерімен өте аз ортақ нәрсеге ие, көп жағдайда басқа тіл сияқты көрінеді. Забидтер «кету» мағынасында bāka, yabūk етістігін, «ер адам» және «әйел адам» мағынасында goh#d және goh#da сөздерін, ал «қайда» мағынасында fiyān сөзін қолданады, сондықтан: fiyān bāyku? сөйлемі «Қайда барасың?» деген сұраққа грамматикалық жағынан ұқсас, бұл сұрақ көбірек таралған диалекттердегі wayn rāyih? сөйлемімен паралель. (дереккөз?)
Фоналогия
Вади (сала) және жағалау аймағындағы көптеген қалалар мен ауылдардағы Хадрами диалектісінің ерекшелігі – дауысты тілдік жарылысты (немесе аффрикатты) (ج) жартылай дауысты (ي) (y) ретінде айтуы. Бұл жағынан ол Шығыс Арабия және Перс шығанағының кейбір диалекттеріне, соның ішінде Ирактың Басра, Кувейт, Катар, Бахрейн және басқа да Араб Әмірліктерінің диалекттеріне ұқсайды. Сауатты сөйлеуде (ج) кейбір лексикалық бірліктерде дауысты тілдік имплозив немесе аффрикат ретінде айтылады. Q рефлексі диалектінің барлық лексикалық бірліктерінде дауысты веляр ретінде дыбысталады. Сауаттылықтың таралуы және басқа араб диалектілерімен байланыс нәтижесінде болашақ әлеуметтік-лингвистикалық зерттеулер ХА-ның кейбір лексемаларда увулярды қолдануын, ал басқаларында велярды сақтап қалу сияқты жаңаруларға куә болатынын анықтауы мүмкін. Вади ХА-да ث / ت , (, ) және ذ / د , (, ) арасында айырмашылық бар, бірақ ض (классикалық араб тілінде) және ظ екеуі де ظ ретінде айтылады, ал жағалау ХА осы жұптардың барлығын тиісінше د , ت және ض (/t/, /d/ және /ḍ/) тоқтауларына біріктіреді. Дауыстық ортада (ā) ашық алдыңғы (сәл көтерілген) дөңгеленбеген дауысты ретінде дыбысталады. Осылайша, (θānī) – «екінші; жеке есім», Перс шығанағының диалекттерінде әдетте ұқсас сапамен дыбысталатын болса, ХА-да басқаша сапамен дыбысталады. Бұл диалекттің ерекшелігі – сөз соңында дауыссыз дыбыстардың тіркесіне жол бермеуі. Сондықтан классикалық араб тіліндегі bint – «қыз» сөзі binit ретінде дыбысталады. Бастапқы позицияда Вади және ХА-ның жағалаудағы түрлері арасында айырмашылық бар. Жағалау ХА-да (bġā) – «ол қалайды», (bṣal) – «пияз» және (brīd) – «хат (зат есім)» сөздерінде бастапқы тіркестер кездеседі, ал Вади ХА екінші және үшінші сөздерді тиісінше (baṣal) және (barīd) деп дыбыстайды.
(θānī) “second; psn. name”, which is normally realised with an like quality in the Gulf dialects, is realised with an quality in HA. This dialect is characterised by not allowing final consonant clusters to occur in final position. Thus Classical Arabic bint ‘girl’ is realised as binit. In initial positions there is a difference between the Wādī and the coastal varieties of HA. Coastal HA has initial clusters in (bġā) ‘he wants’, (bṣal) ‘onions’ and (brīd) ‘mail (n.)’, whilst Wādī HA realises the second and third words as (baṣal) and (barīd) respectively.
Морфология
Бірінші тұлға жекешесі тәуелдік есімдік ретінде келгенде, ол жынысқа қарай белгіленеді, сондықтан (anā) еркек түрі үшін, ал (anī) әйел түрі үшін қолданылады. Ал нысандық есімдік ретінде ол байланған жұрнақ түрінде келеді, яғни (–nā) еркек түрі үшін және (–nī) әйел түрі үшін. Бірінші тұлға көпшесі – (naḥnā). Көптеген диалекттердегідей (–nā) емес, бірінші тұлға тікелей нысандық көпшесі – (naḥnā). Осылайша, классикалық араб тіліндегі (ḍarabanā) сөзінің, яғни «ол бізді ұрды» деген мағынасы, HA тілінде (đ̣arab naḥnā) болып келеді. VI түбір (tC1āC2aC3) дауысты түбір өзгерісіне ұшырап (tC1ēC2aC3) түріне өтуі мүмкін, соның салдарынан үндік (ā) үндігі (ē) үндігіне ауысады. Бұл семантикалық өзгеріске алып келеді, мысалы, (tšāradaw) – «олар кенеттен қашып кетті», ал (tšēradaw) – «олар жалтаруға, қашуға тырысады». Бұл диалектте күшейтпелі және қайталамалы етістіктер жиі кездеседі. Осылайша, /kasar/ – «бұзу» етістігі /kawsar/ етістігіне күшейтіліп (kōsar fi l l‘ib) – «ол қатаң ойнады» түріне өтеді. Ол қайталамалы етістікке айналу үшін орны ауыстырылып, (kaswar min iđ̣ đ̣aḥkāt) – «ол күлімсіреулер немесе күлкілер сериясын жасады» (сөздік мағынасында – бұзды) түріне өтуі мүмкін.
Синтаксисі
ХА синтаксисі басқа Жартыарал араб диалекттерімен көп ұқсастықтарға ие. Дегенмен, бұл диалектте координация, жоққа шығару және басқа да сөйлем түрлері үшін қолданылатын бірнеше ерекше бөлшектер бар. Координация мысалдары: (канн, лакан) – «бірақ; әйтсе де, соған қарамастан», (mā) (классикалық араб тіліндегі ammā) – «ал», (валла) – «немесе». Көптеген басқа диалекттер сияқты, ХА-да апофоникалық немесе аблаут пассиві (/kutib/ – «жазылды») жиі кездеспейді және, мүмкін, басқа диалекттерден, соның ішінде классикалық араб тілінен алынған клишелер мен мақал-мәтелдермен шектеледі. /qad/ бөлшегі ХА-да семантикалық тұрғыдан /kuð/ немесе /guð/ – «әлі, жақында, дерлік» және /gad/ немесе /gid/ – «мүмкін, болжам бойынша» болып дамыды.
Сөздік
Қазіргі Оңтүстік Арабия тілдерімен ортақ бірнеше лексикалық бірліктер бар, олар осы диалектті Арабия түбегіндегі басқа диалекттерден ерекшелейді. Хадрамилердің Оңтүстік-Шығыс Азияға (Араб сингапурлықтарын қараңыз), Үндістан субконтиненті мен Шығыс Африкаға қоныс аударуының ХА тіліне әсері сөздік қорында, әсіресе тамақ және киім түрлері сияқты нақты тіркесімдерде анық көрінеді, мысалы (ṣārūn) – "саронг". Көптеген алынған сөздер әл Саққафтың (2006) еңбегінде тізілген:
Яфи араб диалектісі
Төменгі Яфаи диалектісі туралы әлі де көп нәрсе зерттелмегенмен, оның өте қызықты фонетикалық өзгерістері бар. Оңтүстік бедуин диалектілерімен бірге, Абян және Лахедтегі диалектілермен ортақ сипаттары көп, Яфаи классикалық джимді (ج) гим деп атайды, бірақ басқа барлық диалектілерден айырмашылығы, Яфаи классикалық дыбыс ġayn-ды жүйелі түрде қайн және қаф-ты ġāf деп айтады, нәтижесінде бір әріптің айтылуы екіншісімен ауыстырылады. Бұл фонемалық алмасуды Яфаи тіліндегі baġar “сиыр” және qanam “ешкі” сөздері арқылы көруге болады, олар классикалық baqar “сиыр” және ġanam “ешкі” сөздеріне сәйкес келеді. Суданда да кейбір сөздерде ұқсас фонетикалық өзгерістер кездеседі, бірақ бұл ұқсастықтар шатастыруға болады. Яфаиде бұл өзгеріс жүйелі түрде болады, тиісті фонемалардың барлық кездесуінде орын алады, ал Суданда бұл көбінесе тек белгілі бір классикалық сөздерде болатын гиперкоррекцияның бір түрі. Суданда бұл фонема барлық қолданыстағы сөздерде жүйелі түрде айтылады, ал ġ айтылуы, мысалы, istiqlāl “тәуелсіздік” сөзінде istighlāl (стандартты араб тілінде ‘пайдалану’ мағынасында) деп айтылуы гиперкоррекция болып табылады.