Арамей тілінің жазуы және тарихы

Кіріспе

Арамей тілінде жазуға қолданылған жазу.

Маалули Набатей жазуы уақыт өте келе б.з.д. 8 ғасырға қарай арамей әліпбиіне айналды. Ол ежелгі арамей тайпаларының өмір сүрген және олардың сөйлеген арамей тілдерін жазу үшін қолданылды. Империялар мен олардың халқы басқару мақсатында тілдік өзгерістер жасаған кезде, кейіннен арабиялануға ұласқан тілдік арамиялануға ұшырағандықтан, басқа халықтар да оны өз әліпбиі ретінде қабылдады. Мұндай халықтардың қатарында өздерінің аккад тілі мен клинопись жазуын арамей тілі мен оның жазуымен толығымен алмастырған ассириялықтар мен вавилондықтар, сондай-ақ арамей тілін өздерінің күнделікті тілі ретінде қабылдап, тіпті еврей тілін жазу үшін де арамей әліпбиін қолдана бастаған, бірақ самариялықтар емес, еврейлер болды. Бұл бұрынғы палео-иврит әліпбиін ығыстырды. Қазіргі еврей әліпбиі арамей әліпбиінен, ал қазіргі самариялық әліпбиі палео-ивриттен шыққан.

Ахеменидтер империясы (Бірінші парсы империясы)

500 жылға дейін, Дарий I-нің Месопотамияны жаулап алуынан кейін, ежелгі арамей тілі парсылар тарапынан «парсы империясының кең аумағындағы түрлі аймақтар мен халықтары мен тілдері арасындағы жазбаша байланыс құралы» ретінде қабылданды. Қазіргі ғалымдар бұл тілді ресми арамей, императорлық арамей немесе Ахеменид арамей деп атады. Бір ғана ресми тілдің қолданылуы Ахеменидтердің империясын ұзақ сақтауына және үлкен табысқа жетуіне зор үлес қосты деп есептеуге болады. Императорлық арамей тілі жоғары стандартталған. Оның орфографиясы кез келген сөйлеу диалектісінен гөрі тарихи түбірлерге негізделген және ежелгі парсы тілінің ықпалында болды. Осы кезеңдегі арамей глифтері екі негізгі стильге бөлінеді: «лапидарлық» стилі, көбінесе тас ескерткіштер сияқты қатты беттерге қашалып жазылған, және оның лапидарлық стилі финикия және ерте арамей тілдеріне ұқсас болғандықтан көбірек сақталған жазу стилі. Екеуі де Ахеменид дәуірінде қолданылған, бірақ лапидарлық стильге қарағанда жазу стилі бірте-бірте үстемдік етті, ол б.з.б. 3 ғасырға қарай толық жойылды. Ахеменид империясының 331 жылға дейін құлауынан кейін көптеген ғасырлар бойы императорлық арамей тілі немесе оған ұқсас тілдер түрлі иран тілдеріне әсер етті. Арамей жазуы ирандық пахлави жазу жүйесінің маңызды ерекшелігі ретінде сақталды. Жақында Бактриядан 30 арамей құжаты табылды, оның талдауы 2006 жылдың қараша айында жарияланды. Былғарыға жазылған мәтіндер б.з.б. 4 ғасырда Бактрия және Соғдианадағы парсы Ахеменид әкімшілігінде арамей тілінің қолданылуын көрсетеді. Ахеменид арамей тілінің Таяу Шығыста кеңінен таралуы арамей әліпбиінің еврей тілінде қолданылуына әкелді. Бұрын еврей тілі финикия әліпбиіне жақын, палео-еврей әліпбиімен жазылған.

Around 500 BC, following the Achaemenid conquest of Mesopotamia under Darius I, Old Aramaic was adopted by the Persians as the "vehicle for written communication between the different regions of the vast Persian empire with its different peoples and languages. The use of a single official language, which modern scholarship has dubbed as Official Aramaic, Imperial Aramaic or Achaemenid Aramaic, can be assumed to have greatly contributed to the astonishing success of the Achaemenid Persians in holding their far flung empire together for as long as they did." Imperial Aramaic was highly standardised. Its orthography was based more on historical roots than any spoken dialect and was influenced by Old Persian. The Aramaic glyph forms of the period are often divided into two main styles, the "lapidary" form, usually inscribed on hard surfaces like stone monuments, and a cursive form whose lapidary form tended to be more conservative by remaining more visually similar to Phoenician and early Aramaic. Both were in use through the Achaemenid Persian period, but the cursive form steadily gained ground over the lapidary, which had largely disappeared by the 3rd century BC. For centuries after the fall of the Achaemenid Empire in 331 BC, Imperial Aramaic, or something near enough to it to be recognisable, remained an influence on the various native Iranian languages. The Aramaic script survived as the essential characteristics of the Iranian Pahlavi writing system. 30 Aramaic documents from Bactria have been recently discovered, an analysis of which was published in November 2006. The texts, which were rendered on leather, reflect the use of Aramaic in the 4th century BC, in the Persian Achaemenid administration of Bactria and Sogdiana. The widespread usage of Achaemenid Aramaic in the Middle East led to the gradual adoption of the Aramaic alphabet for writing Hebrew. Formerly, Hebrew had been written using an alphabet closer in form to that of Phoenician, the Paleo Hebrew alphabet.

Арамей тілінен алынған жазулар

Арамей әліпбиінің финикия әліпбиінен дамуы біртіндеп болғандықтан, әлемдік әліпбилерді тікелей финикия әліпбиінен туындағандарға және финикия әліпбиінен арамей арқылы туындағандарға бөлу белгілі бір деңгейде жасанды болып табылады. Жалпы, Жерорта теңізі аймағының (Анатолия, Грекия, Италия) әліпбилері б.з.д. 8-шы ғасыр шамасынан бастап финикия әліпбиінен алынған деп саналады. Шығыс (Левант, Персия, Орталық Азия және Үндістан) әліпбилері б.з.д. 6-шы ғасыр шамасынан бастап Ахеменид империясының императорлық арамей жазуынан туындаған деп есептеледі. Ахеменид империясы құлағаннан кейін, императорлық арамей жазуының біртүтастығы жоғалып, көптеген ұрпақ жазу түрлеріне бөлінді. Рим дәуіріндегі еврей және набат әліпбилері императорлық арамей әліпбиінен стиль жағынан көп өзгермеді. Ибн Халдун (1332–1406) ежелгі набат жазуына ғана емес, сонымен қатар ежелгі халдей жазуына да «сириялық жазудың» (яғни арамей тілінің) әсер еткенін айтады. Біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында еврей жазуының қарқынды түрі дамыды. Ол қарқынсыз жазумен қатар қолданылатын бір түр ретінде сақталды. Керісінше, сол кезеңде набат әліпбиінен дамыған қарқынды жазу араб жазуының стандарты болып, исламның алғашқы таралу кезінде араб әліпбиіне айналды. Арамей жазуының қарқынды түрлерінің дамуы сириялық, Пальмира және мандай әліпбилерінің пайда болуына әкелді, олар Соғдия және моңғол әліпбилері сияқты Орталық Азияның тарихи жазуларының негізін құрады. В. Томсеннің ұсынғандай, ежелгі түркі жазуының түпкілікті тегі арамей тілінде немесе, мүмкін, Харошти арқылы болуы мүмкін (мысалы, Ыссық жазуы). Брахми жазуы да арамей тілінен туындаған немесе одан әсер алған болуы мүмкін. Брахми жазулар отбасына деванагари кіреді.

Әліпбиді қолданатын тілдер

Бүгінде Киелі кітаптағы арамей тілі, еврейлердің жаңа арамей диалектілері және Талмудтың арамей тілі көне еврей жазуынан өзгеше, қазіргі еврей әліпбиінде жазылады. Ежелгі еврей әдебиетінде қазіргі еврей жазуы "Ашурит" деп аталған, ежелгі ассириялық жазу, ал қазір кеңінен арамей жазуы деп белгілі. Ассирия билігі тұсында арамей жазуы мен тілі ресми мәртебе алды деп саналады. Сондықтан Тіл институтының төрағасы Джордж Рискалла (Резкалла) Батыс неоарамей тілінде оқулық жазуға кірісті. Бұрын жазылмағандықтан, Рискалла еврей әліпбиін таңдады. 2010 жылы институттың жұмысы тоқтатылды, себебі бағдарламада қолданылған төртбұрышты Маалули арамей әліпбиі еврей әліпбиінің төртбұрышты жазуына ұқсас екеніне қатысты алаңдаушылық туды. Осының салдарынан төртбұрышты Маалули жазуы бар барлық белгілер алынып тасталды. Бағдарламада олар одан әрі ерекшеленетін сирия арамей әліпбиін қолданатындарын мәлімдеді, бірақ Маалули әліпбиін қолдану белгілі бір деңгейде жалғасты. Сондай-ақ, "Ал-Жазира" араб телеарнасы Батыс неоарамей тілі және оны әлі күнге дейін қолданылып жүрген төртбұрышты жазумен сөйлейтін ауылдар туралы бағдарлама көрсетті.