Кіріспе

Кейбір семит тілдеріндегі дауысты дыбыстарды көрсету үшін қолданылатын әріптер. Matres lectionis (латын тілінен – "оқу аналары", жекеше түрі: mater lectionis) – араб, еврей және сирияқ тілдері сияқты семит тілдерінде дауысты дыбысты көрсетуге пайдаланылатын дауыссыздар. Еврей тілінде мұны алеф א, хе ה, вав ו және йод י әріптері жасайды, ал араб тілінде matres lectionis (бірақ олар осылай атала бермейді) – ʾалиф , вав және яʾ әріптері жасайды. Әсіресе йод және вав әріптері көбінесе дауыссыздан емес, дауысты болып келеді. Matres lectionis-тің бастапқы мәні қазіргі лингвистикада жылдамдылық немесе жартылай дауысты дыбыстар деп аталатын нәрсеге ұқсас.

Шолу

Кейбір семит тілдерінде дауысты әріптер болмағандықтан, мәтінді нақты оқу қиын болуы мүмкін. Сондықтан, дауыстыларды (көбінесе ұзақ) көрсету үшін дербес әріптер қолданылады. Мысалы, еврей тіліндегі "үйдің" мағынасын білдіретін bēt сөзінде, בית жазуындағы ортаңғы әріп дауыстының орнына қолданылады, ал сәйкес түйінделген күйдегі bayit ("үй") сөзінде, жазуы бірдей болғанымен, сол әріп нағыз дербес дауыстыны білдіреді. Matres lectionis тек еврей, арамей, сирия және араб тілдерінде кеңінен қолданылады, бірақ осы құбылыс угарит, моав, Оңтүстік Арабия және финики алфавиттерінде де кездеседі.

Шығуы мен дамуы

Тарихи тұрғыдан алғанда, *matres lectionis* қолдану практикасы, тиісінше, yod י және waw ו әріптерімен жазылған дифтонгтардың қарапайым ұзын дауыстыларға монофтонгизацияланған кезде пайда болған сияқты. Бұл эпифеномендік байланыс дауыссыз әріптер мен дауысты дыбыстар арасында туындап, тарихи дифтонгтары жоқ сөздерде де қолданыла бастады. Жалпы алғанда, ертедегі финикиялық мәтіндерде *matres lectionis* өте аз екені байқалады және б.з.д. 1-мыңжылдықтың басым бөлігінде еврей және арамей тілдері финикия тілінен гөрі *matres lectionis*-ті жылдам дамытты. Алайда, Солтүстік Африкада (Пуникалық деп аталады) соңғы даму кезеңінде финикиялық тілі *matres lectionis*-ті толыққанды пайдаланды, соның ішінде ayin ע әрпін де қолданды, бұл мақсат үшін кейіннен идиш орфографиясында да қолданылды. Еврейлер жер аударылғанға дейінгі еврей тілінде, сөздің соңғы дауыстыларын көрсету үшін he ה әрпін қолдануда маңызды өзгерістер болды, басқаша айтқанда ī және ū емес дауыстыларын көрсету үшін. Бұл, көптеген жағдайларда > > үшінші тұлға жекеше иелік жұрнағының фонологиялық өзгерісінен туындаған болуы мүмкін. Алайда, еврей тілінің кейінгі кезеңдерінде орфография өзгертілді, сондықтан сөздің соңғы ō енді ה әрпімен жазылмайды, тек кейбір архаикалық жазылымдағы жеке есімдерде, мысалы, Соломон שלמה және Shiloh שלה. Үшінші тұлға жекеше иелік жұрнағының жазылуындағы айырмашылық (бірліктегі есімдерге қосылғанда) ертедегі еврей тілінде ה әрпімен және кейінгі еврей тілінде ו әрпімен салыстырғанда Иоас жазуының нақтылығын анықтауда мәселе тудырады. Сасс (5) пікірінше, Орта патшалық кезеңінде *matres lectionis*-тің, яғни шетел тілдеріндегі дауыстыларды транскрипциялау үшін қолданылатын дауыссыз графемалардың кейбір мысалдары болған, атап айтқанда пуникалық (Дженсен 290, Naveh 62), арамей және еврей тілдерінде (ה, ו, י; кейде тіпті алеф א; Naveh 62). Наве (сол жерде) ең ерте арамей және еврей құжаттарында *matres lectionis*-тің қолданылғанын атап өтеді. Кейбір ғалымдар гректер өздерінің әліпбиін арамейлерден алған болуы керек деп санайды. Алайда, бұл практиканың тамырлары тереңде жатыр, өйткені Угариттің семиттік жазуындағы әліпбиінде (б.з.д. 13 ғасыр) *matres lectionis* болған (Naveh 138).

еврейше

Еврей жазбасындағы дауыстыларды белгілеудің ең алғашқы әдісі еврей әліпбиінің yod (י), waw (ו), he (ה) және aleph (א) әріптерін кейбір жағдайларда ұзын дауыстыларды жазу үшін қолдану болды. Бастапқыда, א және ה тек сөздердің соңында *matres lectionis* ретінде, ал י және ו негізінен бастапқы дифтонгтарды, сондай-ақ бастапқы дауысты + [y] + дауысты тізбектерін жазу үшін пайдаланылды (кейде олар қарапайым ұзын дауыстыларға дейін қысқартылды). Бірте-бірте, ұқсас есімдерді ажырату үшін жеткіліксіз болғандықтан, дифтонг емес кейбір ұзын дауыстыларды көрсету үшін де י және ו әріптері енгізілді. Егер сөздер *matres lectionis* көмегімен немесе оларсыз жазылуы мүмкін болса, әріптерді қамтитын жазулар *malē* (иврит) немесе *plene* (латын) деп аталады, яғни "толық", ал оларсыз жазылуы – *ḥaser* немесе "кемшікті" деп аталады. Кейбір етістік формаларында *matres lectionis* көбінесе қолданылады. Шамамен 9-шы ғасырда, *matres lectionis* жүйесі Киелі кітап мәтіндерін діни мақсатта оқу үшін дауыстыларды жеткілікті дәл көрсетуге қабілетсіз деп шешілді, сондықтан дауыстыларды белгілеудің қосымша жүйесі (*niqqud*) (дауыстылардың айтылуын және дәстүрлі негізгі консонанттық жазуда жазылмаған басқа да маңызды фонеологиялық ерекшеліктерді көрсететін диакритикалық белгілер) *matres lectionis*пен бірге еврей жазу жүйесінің бір бөлігі болды. Еврей тіліндегі кейбір сөздерде *mater lectionis*-ті пайдалану немесе пайдаланбау мүмкіндігі бар, ал қазіргі баспа мәтіндерінде *matres lectionis* кейде тіпті қысқа дауыстылар үшін де қолданылады, бұл дәстүрлі нормалар бойынша грамматикалық қате болып саналады, бірақ оның мысалдары Талмуд дәуіріне дейін жетеді. Яһудея мен Ғалилеядан алынған мұндай мәтіндер Бабылдан алынған мәтіндерге қарағанда *malē* жазуларын қолдануға көбірек бейімді болды. Сол сияқты, орта ғасырларда ашкеназдық яһудилер еуропалық тілдердің ықпалымен *malē* жазуларын қолдануға бейім болды, ал сефардтық яһудилер араб тілінің ықпалымен *ḥaser* жазуларын қолдануға бейімді болды.

Араб тілі

Араб тілінде мұндай таңдау жоқ, және көбінесе қатаң ереже бойынша, ұзақ дауысты матери лекционис арқылы, ал қысқа дауысты диакритикалық белгімен жазылады. Бірақ, Құран дәстүрлі түрде жазылып, басылатын Осман орфографиясының кейбір ерекшеліктері бар, олар әрқашан үйлесімді болмайды. Сонымен қатар, еуропа тілдері орфографиясының ықпалымен, араб тіліне қарыз сөздердегі дауыстыларды транслитерациялау көбінесе диакритикалық белгілердің орнына матери лекционис арқылы жасалады, тіпті транслитерацияланатын дауысты қысқа болса да, немесе басқа семит тілдерінен, мысалы, еврей тілінен сөздер транслитерацияланғанда да. Бұл құбылысты механикалық баспаның пайда болғаннан бері көптеген басылымдарда диакритикалық белгілерді жиі қолданбау күшейтеді. Дәстүрлі араб грамматикасы үш матери лекционис атауын (حروف اللين والمدّ) – «жұмсарту және созу әріптері» немесе (حروف العلّة) – «себептік әріптер» немесе «кемшілік әріптері» деп береді, өйткені грек грамматикасында «кемшіліктері» бар сөздер «кемшіліксіз» «салауатты» сөздерге қарағанда зардап шеккен, ауырған деп есептелген. Араб тілінің сөйлеу диалекттерінің бейресми орфографиясы алифтің қысқа нұсқасын көрсету үшін «һа» әрпін де қолданады, бұл қолданыс ресми араб орфографиясында «та марбута» әрпінің қолданылуының екіұштылығымен күшейеді. Бұл араб әліпбиін пайдаланатын басқа тілдердегі, мысалы, күрд әліпбиіндегі ресми орфография.

Сирия тілі

Сириялық арамей тіліндегі дауыстылар үш топқа бөлінеді: алап (ܐ), вау (ܘ) және йод (ܝ). 6 ғасырда ұзын дауыстыларды көрсету үшін материалдық лекция (mater lectionis) пайда болды, ал бұрын олар сызықтың астындағы нүктемен белгіленетін. Ең көп кездесетіндері – йод және вау, ал алап көбінесе кейбір транслитерацияланған сөздермен ғана шектеледі.

Мандаик

Мандай алфавитінде дауысты әріптер көбінесе толық жазылады. Бірінші әріп – а (алафқа сәйкес), ол ашық дауыстылардың кең ауқымын көрсетеді. Алтыншы әріп – ва, артқы қатардағы дауыстыларға (у және о) қолданылады, ал оныншы әріп – я, алдыңғы қатардағы дауыстыларға (і және е) қолданылады. Бұл соңғы екеуі w/v және y дыбыстарын да білдіре алады. Сегізінші әріп семит тіліндегі хет әріпімен сәйкес келеді және «эх» деп аталады; ол ұзын і дауыстысы ретінде айтылады, бірақ үшінші жақ жекеше түрінің жұрнағы ретінде ғана қолданылады. Он алтыншы әріп – е (арамей тіліндегі айн), әдетте сөздің басында е-ді көрсетеді, ал ва немесе я әріптерінен кейін келгенде тиісінше u немесе i-ді көрсетеді.

Басқа тілдерге әсері

Кейін, араб әліпбиінің кейбір бейімделулерінде (мысалы, күрд және ұйғыр тілдерінде қолданылатынындай) және еврей әліпбиінің нұсқаларында (мысалы, еврей араб, идиш және иудаистік испан тілдерінде) matres lectionis көбінесе барлық немесе көптеген дауысты дыбыстарды белгілеу үшін қолданылды, осылайша олар дауысты әріптерге айналды: идиш орфографиясына қараңыз. Бұл тенденция грек, латын және кириллица сияқты толық алфавиттерде логикалық аяқталуға жетті. Мұндай тілдердегі көптеген дауысты әріптер тарихи тұрғыдан финикия жазуындағы matres lectionis-ке қайнар көз болып табылады. Мысалы, "а" әрпі бастапқыда "йод" дауыссыз әрпінен туындаған. Сол сияқты, авеста әліпбиінің дауысты әріптері пахлави жазуы ретінде бейімделген арамей әліпбиінің нұсқасындағы matres lectionis-тен алынған.