Кіріспе

Араб әліпбиін қолдана отырып жасалған каллиграфия – араб әліпбиіне негізделген қолжазба және каллиграфияның көркемдік өнері. Араб тілінде ол khatt (خَطّ) деп аталады, бұл сөз "сызық", "дизайн" немесе "құрылыс" мағынасын білдіреді. Куфи – араб әліпбиінің ең ежелгі түрі. Көркемдік тұрғыдан алғанда, араб каллиграфиясы әртүрлілігімен және даму мүмкіндіктерімен танымал және жоғары бағаланады. Шындығында, араб мәдениетінде ол дін, өнер, сәулет, білім және қолөнер сияқты салалармен байланысты, бұл оның дамуына маңызды үлес қосты. Ислам каллиграфиясының көп бөлігі араб тілінде, ал араб каллиграфиясының көп бөлігі исламдық сипатқа ие болғанымен, екеуі толыққанды бірдей емес. Мысалы, араб тілінде жазылған копт және басқа христиан қолжазбаларында да каллиграфия қолданылған. Сонымен қатар, парсы тілінде немесе тарихи Осман тілінде ислам каллиграфиясы да кездеседі.

Араб әліпбиі

Араб әліпбиі – әлемдегі ең көп тараған жазу жүйелерінің бірі. Көптеген ғалымдардың пікірінше, бұл әліпби біздің эрамыздың IV ғасырында жасалған. Әліпби 28 әріптен тұрады және оңнан солға қарай жазылады. Әрбір әріптің сөз ішіндегі орнына қарай төрт түрлі жазылуы бар. Осы төрт түрлі орналасу бастапқы, ортаңғы, соңғы және жеке деп аталады.

Құрал-жабдықтар

Арабша каллиграфияда қолданылатын қаламдар латын каллиграфиясынан ерекшеленеді. Каллиграфия үшін қолданылатын құралдар – түрлі қаламдар мен каллиграфиялық сия. Ең көп қолданылатын каллиграфиялық қалам – қалам.

Қамыс қарындашы

Қалам, сондай-ақ қамыс қаламы деп те аталатын қалам, араб, түрік және иран каллиграфтары қолданады. Бұл қаламның қамысы өзендердің жағасында өседі. Бұл қалам 500 жылдан бері қолданылып келе жатқанмен, оны дайындау процесі ұзаққа созылады.

Java қалам

Java қаламының қаттылығымен және өткір жиектер жасау мүмкіндігімен белгілі. Бұл қалам кішкентай жазуларға қолдануға ыңғайлы.

Handam қалам

Handam қаламы Java қаламымен бірдей күшке ие. Бұл қалам түрлі жазу түрлері үшін қолдануға ыңғайлы.

Celi қалам

Celi қаламы араб каллиграфиясында ірі жазу үшін қолданылады. Бұл қаламдар қатты ағаштан жасалып, кесіледі және тесіледі.

Халықтық жазулар

Араб каллиграфиясында ең көп қолданылатын екі қаріп – куфик және насх. Куфик қаріпі Ирактан пайда болған және бастапқыда тас пен металға жазу үшін қолданылған. Насх қаріпі Мекке мен Мединеде дамыған. Бұл қаріп, мысалы, папирус пен қағаздарда ағыншақ жазу ретінде қолданылады.

Басқа жазулар

Түлүт, Наста’лик және Дивани қаріптері – араб жазуында қолданылатын басқа да қаріптер. Орта ғасырларда пайда болған Түлүт қаріпі – ең ежелгі қаріптердің бірі саналады. Оның көркемдігіне байланысты мешіттерде және Құран мәтінінде қолданылған. Наста’лик қаріпі араб тіліне қарағанда парсы тілінде жиі қолданылады. Сол жаққа қарай еңкейгендігінің арқасында бұл қаріп басқаларынан ерекшеленеді. Оның ағылшын сызықтары жазуға әсемдік сыйлайды. Дивани қаріпі Османдық дәуірде жасалған. Бұл қаріптің жолдары мен әріптері жазу кезінде біртұтас сезім тудырады. Сондықтан әріптер өріліп жазылғандықтан оқуы қиын. Араб каллиграфиясынан араб қаріптеріне көшу техникалық қиындықтар тудырады, себебі араб тілі – контексттік формалары бар, негізінен ағылшын жазу болып табылады.

Өнер

EL Seed, француз-тунис граффити суретшісі, әртүрлі өнер жобаларында араб каллиграфиясын пайдаланады, бұл стиль каллиграффити деп аталады. Хүрүфия (الحروفية әріптері) қозғалысы 20 ғасырдың басынан бері араб каллиграфиясы мен типографиясының көркемдік өңдеуін абстракцияда қолданып келеді. "Тұлға табу: Араб әлемінен абстракция, 1950-1980 жылдар" – Нью-Йорк университетінің Grey Art Gallery галереясында 2020 жылы қойылған инсталляция, араб каллиграфиясының бейнелеу өнеріндегі ежелгі тамырлары араб әлеміндегі абстракт өнерге қалай әсер еткенін зерттейді. Мадиха Омар үшін араб әліпбиі – діннен бөлінген ұлттық сананы білдіру және батыс суреттемесін қабылдау құралы болды, ал Омар Эль Нагди араб каллиграфиясының ішкі рухани құндылығын зерттеді.