1813 жылғы Стоуни Крик шайқасы

Кіріспе

1812 жылғы соғыс кезінде 1813 жылғы шайқас

Стони-Крик шайқасы – 1812 жылғы соғыс кезінде 6 маусымда қазіргі Канаданың Онтарио штатындағы Стони-Крик қаласының жанында американдық әскерге қарсы британдықтардың жеңісі болды. Британдық бөлімшелер американдық лагерьге түнгі шабуыл жасады. Американдықтардың екі жоғары шенді офицерін тұтқындау және британдық күштерді дұрыс бағаламау салдарынан шайқас британдықтардың толық жеңісімен аяқталды және Жоғарғы Канаданы қорғаудағы маңызды бетбұрысқа ұласты.

Өмірбаян

27 мамырда американдықтар Форт-Джордж шайқасында жеңіске жетіп, британдық қорғаушыларды асыққан түрде шегінуге мәжбүр етті. Британдық командир, бригадир генерал Джон Винсент Ниагара өзені бойындағы барлық бекеттерін жинап, күштеріндегі жасақтарды таратып, Барлингтон биіктігіне (Барлингтон шығанағының батыс жағында) шамамен 1600 адаммен шегінді. Қартайған және ауырған генерал Генри Дирборн басшылығымен американдықтар қуып жете беруге асықпады. Бригадир генерал Уильям Х. Виндер басқаратын бригада алғаш Винсентті қуып жетті, бірақ Виндер Винсенттің күштеріне шабуыл жасауға тым күшті екенін шешіп, Форти Майл Крикте тоқтады. Оған аға офицер, бригадир генерал Джон Чандлер басқаратын тағы бір бригада қосылды және жалпы басшылықты өз қолына алды. 3400 сарбазdan тұратын біріккен күштері 5 маусымда Стоуни-Крикке жетіп, онда лагерь құрды. Екі генерал Гедж фермасында штаб-пәтерін орнатты. Винсент американдықтардың орналасқан жерін барлау үшін өзінің генерал-адъютантының орынбасары, подполковник Джон Харвиді жіберді. Харви түнгі шабуыл ұсынды, ол "душманның күзетшілері азайып, бейжай болды; олардың лагерь желісі ұзын және үзіліссіз болды; олардың артиллериясы нашар қолдау тапты; олардың бірнеше бөлімдері алдыңғы қатардағы соққыны тойтаруға көмектесу үшін тым артқа орналастырылды". Харви сипаттаған американдық орналасуы АҚШ генерал-адъютантының шайқас есебінде Чандлердің 3400 әскерінен британдықтарға қарсы тек 1328 американдық сарбаз қатысқандығы туралы мәлімдемеге сәйкес келеді. Винсент колоннаға еріп жүрсе де, Харвиге басшылықты тапсырды, өйткені ол американдық генерал Уильям Генри Харрисонның туысы екені белгілі болды. Американдық желілерден өту үшін оған сол күнгі жауап паролі берілді – "WIL HEN HAR" (Харрисон атының аббревиатурасы). Ол бұл туралы британдық әскерге айтпауға сөз берді. Содан кейін ол сөзді Билли Гринге айтты, ол күйеуінің жылқысына мініп, қалған жолды Бёрлингтон-Хайтсқа дейін жаяу жүгірді. Мұнда ол парольді лейтенант Джеймс Фитцгиббонға жеткізді. Ол қылыш пен форма киіп, жер туралы білімімен британдықтарды американдықтардың орнына бағыттады. Билли Грин шайқаста болды. Алайда, парольді шын мәнінде полковник Харви алған деген болжам бар. Соғыстан кейін Гедждердің көршісі Фредерик Снайдер айтқандай, Харви бірінші ұсталған күзетшіге алданыш жасаған. Ол сол кездегі американдық офицердің Grand Rounds жасап жүргендей болып, күзетшіге жақындады және оған қарсы жақындап, күзетшінің құлағына жақындап, жауап сөзді сыбырлағандай болды. Бірақ, қолында байнетті ұстап, таңғалған күзетшіні мойнынан ұстап алып, жерге жығып жіберді. Байнет мойнына тигенде күзетші парольді берді. Бұл ұсыныс Стони-Крик шайқасының бірнеше аспектілерін толық зерттеуді көрсетеді. Снайдер бұл оқиғаны 1877 жылы қайтыс болғанға дейін көп ұзамай айтқан, ал оның көзі 1871 жылдың сәуір айында шыққан The Canadian Literary Journal журналынан алынған. Снайдер Харвиді полковник Мюрреймен, 1813 жылдың маусым айын желтоқсанмен және Стони Крикты Форт-Ниагара маңындағы Йонгстаунмен шатастырды. Снайдер бірнеше айқын қателіктер жасады, мысалы, "Британдық генерал Сент-Винсент бірнеше күн бойы орманда қаңғып жүріп, аштықтан өліп қалғаннан кейін табылды". Оның есімі Винсент еді және ол бірнеше күн бойы орманды аралап жүрмеді. Снайдердің жауап сөздің шығу тегі туралы көзі сенімді емес деп саналуы керек. Билли Грин американдық күзетшілердің біреуін жеке штыкпен ұрып-соққан деген де аңыз бар, Шейлер бастапқы позициясына оралғанда, Джон Нортонның алғашқы ұлт жауынгерлерінің кішкентай тобынан оқ атып, оны соққыға ұрып жатқан күзетшінің айқасын естіді. Сол уақытта іс-әрекетті көруге келген Винсенттің штаб офицерлерінің тобы қуанышпен шулаған. Бірте-бірте американдық әскерлер алғашқы таңғалудан қалпына келе бастады, өздерінің салмағын қалпына келтіріп, шабуылдаушы ағылшындарға, кейде алыстан оқ атуды бастады. Америкалық артиллерия да бұрын ұрысқа кіріп, бұрын дымқылдыққа ұшыраған ұнтаққа пайдасыз болғаннан кейін. Биік жерді ұстап, американдықтар британдықтардың ашық желісіне мушкеттік және артиллериялық оқты төгіп, желі біріктірілді. Атыс-жарақтары үшін АҚШ-тың 25-ші жаяу әскері "бук және доп" нұсқасын атқан, бұл жағдайда әдеттегі .65 калибрлі доп пен 3 букшоттың орнына 12 букшотты доп атқан. Бұл олардың мылтықтарын саптыққа айналдырды. Британдықтардың бірнеше рет шабуылдарына қарамастан, американдықтардың ортасы берік болды және британдықтардың күші әлсірегендіктен, олардың шегінуіне көп уақыт қалмады. Оқиғалардың бірқатар келісімі шайқастың бағытын өзгертті. Генерал Виндер АҚШ-тың 5-ші жаяу әскерін сол қанатын қорғауға бұйрық берді. Осылайша, ол американдық желіде олқылық жасады, сонымен қатар артиллерияны жаяу әскермен қолдаусыз қалдырды. Сонымен қатар, екінші американдық командир Джон Чандлер американдық желінің оң жағынан мушкет оқтарын естіп, бұрыннан басқа бұйрықтармен штаб офицерлерін жібергеннен кейін, жеке зерттеуге шықты. Бірақ оның жылқысы құлап кетті (немесе оққа түсті – Чандлер әртүрлі уақытта екі кінәні де айтты) және ол құлап, есінен айрылды. Британдық 49-шы полкінің командирі майор Чарльз Плендерлеат екі далалық зеңбіректің тікелей оқ атуынан американдық артиллерияның орналасқан жерін анықтады. Зеңбіректерді қайтадан зарядтауға үлкермес бұрын оларды басып алудың маңыздылығын түсініп, ол Фитцгиббон және басқа жақын компаниялардың сарбаздарын жинады. Суицидтік шабуылға бірінші болып 23 жасар сержант Александр Фрейзер және оның 21 жасар інісі Питер, Фитцгиббонның компаниясындағы қара сержант, сондай-ақ 20-30 адам ерікті болып кемелге жетті. Байнеттерін бекітіп, Плендерлеат Гедж жолымен шабуылға көшбасшылық етті, еріктілер жүгіріп, зеңбіректердің келесі оғы оларды жоқ қылуы мүмкін екенінен қорқып, олардың артынан ерді. Алайда, капитан Натаниэль Таусон басқаратын АҚШ-тың 2-ші артиллериясы сол сәтте атуды тоқтату туралы бұйрыққа жауап берді, содан кейін АҚШ-тың 23-ші жаяу әскеріне шабуыл жасады, олар 49-шы полктің қарқыны оларды шашыратқаннан кейін бір оқ атты. Қалған британдық күштер олардан кейін ерді. Осы сәтте есін жиған генерал Чандлер артиллериясының жанындағы қыжылдауды естіп, себебін білмей, оны зерттеуге келді. Өзінің АҚШ-тың 23-ші жаяу әскерінің арасында екенін ойлап, "жаңа және тәртіпсіз" әскерлерге тәртіп келтіруге ниеттенген ол, қорқынышпен әскердің британдық екенін түсінді және Александр Фрейзер дереу оны байнетпен тұтқынға алды. Виндер де көп ұзамай осы қателікке ұшырады. Өз қатесін түсініп, ол Фрейзерге, Чандлерді тұтқынға алғандай, оған бағытталған тапаншасын көтерді. Мушкетін Виндердің кеудесіне бағыттап, Фрейзер оған қауіпті түрде "Қозғалсаңыз, сіз өлесіз" деді және Виндер де тұтқынға алынды, Фрейзерге қылышын ұсынды. 25-ші АҚШ жаяу әскерінің майоры Джозеф Ли Смит өзі тұтқынға алынуға жақын болды, бірақ қашып құтылып, сарбаздарына жылдам шегінуге ескертіп, тұтқынға түсуден сақтады. Американдық күштерге кавалерия офицері полковник Джеймс Берн басшылық етті. Кавалерия оқ атып шабуыл жасады, бірақ тағы да қараңғыда американдықтар қателікке ұшырады – олар өздерінің АҚШ-тың 16-шы жаяу әскеріне оқ атты, олар өз командирлерісіз адасып, шатасудан оқ атып бір-біріне оқ атты. Одан кейін американдықтар жеңілгенін сеніп, шегінді, бірақ шындығында...

On 27 May, the Americans had won the Battle of Fort George, forcing the British defenders of Fort George into a hasty retreat. The British commander, Brigadier General John Vincent, gathered in all his outposts along the Niagara River, disbanded the militia contingents in his force and retreated to Burlington Heights (at the west end of Burlington Bay), with about 1,600 men in total. The Americans under the overall leadership of General Henry Dearborn, who was elderly and ill, were slow to pursue. A brigade under Brigadier General William H. Winder first followed up Vincent, but Winder decided that Vincent's forces were too strong to engage, and halted at the Forty Mile Creek. Another brigade joined him, commanded by Brigadier General John Chandler, who was the senior, and took overall command. Their combined force, numbering 3,400, advanced to Stoney Creek, where they encamped on 5 June. The two generals set up their headquarters at the Gage Farm. Vincent sent his Deputy Assistant Adjutant General, Lieutenant Colonel John Harvey, to reconnoitre the American position. Harvey recommended a night attack, reporting that "the enemy's guards were few and negligent; his line of encampment was long and broken; his artillery was feebly supported; several of his corps were placed too far to the rear to aid in repelling a blow which might be rapidly struck in front". The American dispositions described by Harvey account for the statement in the post battle report of the U. S. Assistant Adjutant General that only 1,328 American troops were engaged against the British, out of Chandler's total force of 3,400. Although Vincent accompanied the column, he placed Harvey in command. that he was the cousin of American General William Henry Harrison. In order to be able to pass through the American lines, he was given the challenge response password for the day – "WIL HEN HAR" (an abbreviation of Harrison's name). He gave his word of honour that he would not divulge this to the British army. He then revealed the word to Billy Green, who rode his brother in law's horse part way, and ran on foot the rest of the way to Burlington Heights. Here, he revealed the password to Lieutenant James FitzGibbon. He was provided with a sword and uniform and used his knowledge of the terrain to guide the British to the American position. Billy Green was present at the battle. However, it has been suggested that the password was actually obtained by Lieutenant Colonel Harvey. According to an account given after the war by Frederick Snider, a neighbour of the Gages, Harvey had executed a ruse on the first sentry to be accosted. Pretending to be the American officer of the day making Grand Rounds, he approached the sentry and when challenged, came close to the sentry's ear as if to whisper the countersign. But with bayonet secreted in hand, he grabbed the surprised sentry by the throat and threw him to the ground. With the bayonet at his throat, the sentry gave up the password. This suggestion illustrates the incomplete research into several aspects of the Battle of Stoney Creek. Snider gave this account not long before his death in 1877 and his source for it was the April 1871 issue of The Canadian Literary Journal. Snider was confusing Harvey with Colonel Murray, June 1813 with December 1813 and Stoney Creek with Youngstown near Fort Niagara. Snider makes several obvious errors, such as "the British General St. Vincent was found some days after wandering about in the woods nearly dead of hunger." His name was Vincent and he did not wander about the woods for days. Snider's source for the provenance of the countersign should thus be considered to be unreliable. Billy Green is said to have bayoneted one of the American sentries personally, Shaler had returned to the original position when he heard a sentry cry out as he was being tomahawked after being shot with an arrow from one of John Norton's small band of First Nations warriors. Around the same time, a group of Vincent's staff officers who had come forward to watch the action let out a cheer. Gradually, the American troops began to recover from the initial surprise, recover their poise and start firing at the attacking British, at times from as far away as The American artillery also entered the fray after having previously been rendered useless due to the dampness settling into the powder. Holding the high ground, the Americans were able to pour both musket and artillery fire into the exposed British line and the line began to lose cohesion. For ammunition, the U. S. Twenty Fifth Infantry was firing a variant of 'buck and ball', in this instance firing 12 buckshot balls instead of the usual .65 calibre ball and 3 buckshot. This effectively turned their muskets into shotguns. Despite repeated charges by the British, the centre of the American line was holding and with the withering fire that the British line was sustaining, it was only a matter of time before they would have to retire. A series of events coincided to change the course of the battle. General Winder ordered the U. S. 5th Infantry to protect the left flank. In doing so, he created a gap in the American line while at the same time leaving the artillery unsupported by infantry. Simultaneously, the other American commander, John Chandler, hearing musket shots from the far right of the American line and having already sent his staff officers off with other orders, rode out to investigate personally. But his horse fell (or was shot – Chandler used both excuses at different times) and he was knocked out in the fall. Major Charles Plenderleath, commanding the British 49th Regiment, was able to ascertain the position of the American artillery when two field guns fired in quick succession Realising the importance of possession of the guns, he gathered troops of Fitzgibbon's and other nearby companies to charge the guns before they could reload. First to volunteer for what could be a suicidal attack were 23 year old Sergeant Alexander Fraser and his 21 year old brother Peter, a corporal in Fitzgibbon's company, with 20 to 30 others. With bayonets fixed, Plenderleath led the charge up Gage's Lane, volunteers following at a run, all fearing that the next discharge from the cannons might annihilate them. However, the U. S. 2nd Artillery under the command of Captain Nathaniel Towson at that moment responded to an order to cease firing, before continuing on to engage the U. S. 23rd Infantry which got off one round before the momentum of the 49th scattered them. The remaining British forces followed soon after. At this point General Chandler, conscious again and aware of the commotion near his artillery but not of the reason, stumbled to the position to investigate. Thinking himself to be among the U. S. 23rd Infantry and intending to bring order back to the "new and undisciplined" troops, he realised to his horror that the soldiers were British and Alexander Fraser immediately took him prisoner at bayonet point. Winder very shortly thereafter fell prey to the same mistake. Realising his error, he pulled his pistol, aiming it at Fraser who was poised to take him prisoner as he had Chandler. With his musket pointed at Winder's breast, Fraser told him menacingly "If you stir, sir; you die" and Winder was made prisoner also, proffering his sword to Fraser. Major Joseph Lee Smith of the 25th U. S. Infantry was very nearly captured himself but having made good his escape, alerted his men to make a quick withdrawal, thereby avoiding capture. Command of the American forces fell to cavalry officer Colonel James Burn. The cavalry charged forward firing, but once again in the darkness, the Americans suffered from a case of mistaken identity – they were firing on their own U. S. 16th Infantry, who were themselves wandering around without their commander and firing at each other in confusion. Shortly afterwards, the Americans fell back, convinced that they had been defeated, when in fact they still retained a superior force. The battle lasted less than 45 minutes, but its intensity led to heavy casualties on both sides.

Салдары

Соғыстағы қазалар мен жарақат алғандардың саны тең болмады, британдықтар американдықтарға қарағанда шамамен үш есе көп шығынға ұшырады, бірақ американдықтар да қатты әсерге түсті. Әскери қолбасшылары тұтқындалмағанда, шайқас мүлдем басқаша аяқталуы мүмкін еді. 6-10 маусым аралығында американдықтардың жалпы шығыны – 16 қаза тапқан, 38 жарақат алған және 192 тұтқынға алынған, барлығы 230 адамды құрады. Американдықтар Форт-Джордж төңірегінде шағын қорғаныс шеңберіне шегінді, желтоқсан айына дейін онда болып, кейін фортты тастап, Ниагара өзенінен АҚШ жеріне қайтып келді. Бригад генерал Виндер кейіннен алмастырылды және Вашингтон маңындағы Он бірінші әскери округке қолбасшылық етті, бірақ Вашингтонның өртелуінен кейін сынға ұшырады.

Жалпы

Джон Р. Элтинг, Amateurs to Arms, Da Capo Press, Нью-Йорк, 1995, Джон Латимер, 1812: Америкамен соғыс, Гарвард университетінің баспасы, 2007.