Римдегі 1944 жылғы жаппай қырғын

Кіріспе

1944 жылы Римнің сыртында неміс сарбаздары жасаған жаппай өлтіру

Ардеатин қырғыны, немесе Фоссе Ардеатин қырғыны – 1944 жылғы 24 наурызда Римде неміс оккупациялық әскерлері екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, күні бұрын Римнің орталық бөлігіндегі Раселла жолындағы шабуылға жауап ретінде 335 азамат пен саяси тұтқынды жаппай өлтірген оқиға. Кейіннен Ардеатин үңгірлері (Фоссе Ардеатин) Мемориалдық зират және Ұлттық ескерткіш деп жарияланды, ол күн сайын келушілерге ашық. Жыл сайын, қырғынның жылдығында және Италия Республикасының жоғары лауазымды шенеуніктерінің қатысуымен, қаза тапқандардың құрметіне ескерткіште салтанатты мемлекеттік еске алу рәсімі өткізіледі. Әр жыл сайын 335 есім аталады, бұл – қаза болғандардың қарапайым тізімі, 335 жеке адамның бір ұжымдық тұлғаны бейнелейтінін көрсету үшін.

Тарихи негіздер

1943 жылдың шілдесінде одақтастар Сицилия аралына түсіріліп, материкке шабуылға дайындалды, ал Рим алғаш рет бомбаланды. 1943 жылдың 24 шілдесінде диктатор Бенито Муссолини 1939 жылдан бері шақырмаған Фашистік Ұлы Кеңес жиналып, Муссолиниге сенімсіздік білдірді. Келесі күні, елін тозбейтін соғыстан шығаруға тырысқан Италия мемлекетінің титулды басшысы және Муссолиниге бағынышты қарулы күштердің бас қолбасшысы Виктор Эммануэль III маршал Пьетро Бадольоны жаңа әскери үкіметтің басшысы етіп тағайындады. Ол дереу өзінің жандармериясы – карабинерлеріне Муссолиниді тұтқындап, түрмеге қамауды бұйырды. 1943 жылдың 13 тамызында Рим қайтадан бомбаланды, ал Бадольони үкіметі Сицилиядағы одақтастармен құпия келіссөздер жүргізе бастады, бірақ формальды түрде нацистік Германиямен одақтас болып қала берді. Папаның тілегіне сәйкес Бадольони Римді ашық қала деп жариялады, яғни демилитаризацияланған аймақ деп белгіледі. Одақтастар бұл жариялауды мойындаудан бас тартты, ал немістер оны құрметтеуге тиіс болды. Итальяндықтардың дезертирлік тағдырынан қорқып, немістер Италияға көбірек әскерлер жіберді («Ахе» операциясы). Неміс шабуылын күтіп, антифашистік партиялар мен монархистерден құралған коалиция Ұлттық Азаттық Комитетін (ҰАК) құрды. 1943 жылдың 3 қыркүйегінде Бадольони үкіметі шартсыз капитуляцияға қол қойды, оны АҚШ генералы Эйзенхауэр Салерноға (8 қыркүйек) түскен Бесінші армияның алдында жариялады. Сонымен қатар Бадольони итальяндық әскерлерге одақтастарға қарсы әрекеттерді тоқтатуды, бірақ «басқа жақтан» келген шабуылдарға қарсы тұруды бұйырған Бадольони жарлығын шығарды. Келесі күні неміс әскері Римге қарай жылжыды, ал түнімен король мен Бадольони қаладан Пескараға, содан кейін теңіз арқылы Бариге қашып кетті, билік вакуумы қалды. Италия Корольдік армиясы неміс әскерлерінен үш есе көп болғанымен, басшысыз, жабдығы нашар және хаоста болды. Порта Сан-Паоло және Цестий пирамидасы маңындағы жұмысшылар ауданындағы соңғы лоялистер, карабинерлер (кадеттер мектебінің оқушыларымен бірге) және азаматтардың сәтсіз қарсылығынан кейін немістер Римді басып алды. Олар Германияның әскери заңын жариялады, оның бұзушыларына дереу өлім жазасы берілетінін мәлімдеді. Үш күннен кейін (12 қыркүйекте) Ваффен-СС офицері Отто Скорцени басқарылған нацистік коммандостар Муссолиниді Гран-Сассодағы жасырын түрмеден іздеп тауып, құтқарып алып, Солтүстік Италиядағы «Сало Республикасы» деп аталатын марионеттік үкіметке орналастырды. 1943 жылдың қазан айында нацистер Римдегі еврейлерді Аушвицте жою үшін жинап, депортациялады, сондай-ақ мәжбүрлі еңбекке ер азаматтарды жаппай ұстады. Осы уақытта генерал Марк Кларктың Салернодағы Бесінші армиясы ауыр жеңіліске ұшырады, ал генерал Эйзенхауэр және басқа одақтас көшбасшылар Францияға шабуылға назар аударып, Италияны уақытша естен шығарды. Желтоқсан айында қарулы партизандық қозғалыс Римдегі неміс әскерлеріне шабуылдар жасады. Немістер Гестапо мен итальяндық фашистік полиция ополчениесінің Ватикан мекемелеріне шабуыл жасаумен жауап берді, олар ҰАК мүшелері мен басқа да антифашистерді жасырып отырды. 1944 жылдың қаңтарында Римнен 30 шақырым қашықтықтағы Анциоға (Шингл операциясы) одақтастардың күтпеген десанты түскені туралы хабар римдіктердің арасында уақытша эйфория тудырды, сонымен қатар қарсылық қозғалысының мүшелері сақтықты жоғалтты, бұл нацистерге олардың көптеген маңызды көшбасшыларын тұтқындауға және азаптауға мүмкіндік берді. Бұл арада генерал Кларктың Бесінші армияны Анцио әскерлерімен байланыстыруға жасаған әрекеті сәтсіз аяқталды, өйткені Анцио күштері мәжбүрлі еңбекпен асығыс салынған неміс бекіністерінің желісімен тоқтатылды.

In July 1943, the Allies landed on the island of Sicily, preparing to invade the mainland, and Rome was bombed for the first time. On 24 July 1943, the Fascist Grand Council, which the dictator Benito Mussolini had not convened since 1939, met and overwhelmingly voted no confidence in Mussolini. The following day, anxious to extricate his country from an unsustainable war, King Victor Emanuel III, the titular head of the Italian state and Commander in Chief of the armed forces under Mussolini, appointed Marshal Pietro Badoglio to head a new military government. He then ordered his gendarmerie, the Carabinieri, to arrest and imprison Mussolini. On 13 August 1943, Rome was bombed again, and the Badoglio government began secret surrender negotiations with the Allies in Sicily, although still outwardly allied to Nazi Germany. In accordance with the Pope's wishes, Badoglio also unilaterally declared Rome an open city, i. e., a demilitarized zone, a declaration the Allies would refuse to recognise and the Germans to respect. The Germans, anticipating an Italian defection, meanwhile began moving more and more troops into Italy (Operation Achse). Foreseeing a German invasion, a coalition of Anti Fascist parties and Monarchists formed the Committee of National Liberation (CLN). On 3 September 1943, the Badoglio government signed an unconditional surrender, which U. S. General Eisenhower made public on the eve of the Fifth Army's amphibious landing at Salerno (8 September). At the same time, Badoglio issued the Badoglio Proclamation, directing Italian troops to end hostilities against the Allies but to oppose attacks "from any other quarter". The following day, the German army began moving in on Rome, and that night the King and Badoglio fled the city for Pescara, whence by sea to Bari, leaving a leadership vacuum. The Royal Italian Army, although outnumbering the German soldiers three to one, was leaderless, poorly equipped, and in chaos. After a failed resistance in the working class neighbourhood at the Porta San Paolo and the Pyramid of Cestius by remaining loyalist soldiers, carabinieri (including a school of cadets) and civilians, the Germans occupied Rome. They announced the imposition of German military law with summary execution for violators. Three days later (on 12 September), Nazi commandos led by Waffen SS officer Otto Skorzeny, tracked down and rescued Mussolini from his hidden prison in the Gran Sasso and set him up in the puppet regime of the so called "Republic of Salò" in Northern Italy. In October 1943 the Nazis rounded up and deported the Jews of Rome for extermination at Auschwitz and also made numerous mass roundups of non Jewish male civilians for forced labour. Meanwhile, General Mark Clark's Fifth Army in Salerno suffered severe setbacks, and General Eisenhower and other Allied leaders began concentrating their attention on the imminent invasion of France, temporarily neglecting Italy. In December, the armed Partisan Resistance began to strike German forces in Rome. The Germans responded with raids carried out by mixed Gestapo and Italian Fascist police militias on Vatican institutions, known to be harbouring prominent CNL members and other Anti Fascists. In January 1944, news of the surprise Allied landing behind enemy lines at Anzio (Operation Shingle), only 30 miles from Rome, created temporary euphoria among the Roman populace along with a dangerous relaxation of caution on the part of Resistance members, that enabled the Nazis to arrest and torture many of its most important leaders. In the meantime, General Clark's attempt to link up the Fifth Army with the Anzio troops was unsuccessful, as the Anzio forces were held back by a line of German fortifications hastily constructed using forced civilian labour.

Раселла көшесінде партизандық шабуыл

1944 жылдың 23 наурызында «Оңтүстік Тироль» полиция полкінің 3-ші батальоны 11-ші ротасының колоннасы, Испания сарайы арқылы және тар Via Rasella көшесіне қарай жүріп, ән салып бара жатқанда, партизандар жасаған шабуылға ұшырады. Нацистер қарсылық қозғалысын қорқытып, басып тастау үшін ұйымдастырған бұл батальон 1943 жылдың қазан айында Италияның солтүстік провинциясы Оңтүстік Тирольдегі этникалық неміс тілінде сөйлейтін адамдардан құрылған еді. Бұл аймақ қыркүйек айында итальян үкіметінің «сатқындығынан» кейін Адольф Гитлер Германия Рейхына қосылған болатын. Оның көптеген азаматтары содан кейін неміс азаматтығын қабылдады. Батальонның сарбаздары – Корольдік Италия армиясының Шығыс майданында шайқас көрген, Вермахтпен тағы бір рет Шығысқа барудың орнына СС-те қызмет етуді таңдаған ардагерлері еді. Шабуылды коммунистік бағытталған қарсылық ұйымы Gruppo d'Azione Patriottica («Патриоттық әрекет тобы») немесе GAP-тың 12 партизаны жүзеге асырды. 12 килограмм тротилден тұратын, болат корпусқа салынған, қолдан жасалған жарылғыш құрылғы дайындалды. Оған қосымша 6 килограмм тротил және тротилмен толтырылған темір түтіктер салынды. Бомба ғимараттан лақтырылған деп хабарланғанымен, шындығында ол көше тазалаушы кейпіндегі партизан итерген қоқыс арбасына жасырылған еді, ал басқалары күзетшілік жасады. Полиция бомбаға 40 секунд қалғанда, детонатор іске қосылды. Жарылыс салдарынан 28 неміс СС полиция қызметкері бірден қаза тапты, сондай-ақ екі бейбіт тұрғын да қаза тапқан болуы мүмкін, олардың бірі – Пьеро Зуккеретти, он бір жасар бала еді, бірақ ол немістердің жауап атуынан қаза тапқан болуы да мүмкін; бұл әлі белгісіз. Алдағы бірнеше күнде қаза болғандардың саны арта түсті. Барлық он екі партизан, олардың кейбіреулері неміс колоннасына оқ атқан, ешбір зардапсыз көпшілікке сіңіп кетті.

Жазалау шарасына дайындық

Көп ұзамай оқиға орнына неміс полициясының атташесі және Римдегі қауіпсіздік полициясының командирі, СС Obersturmbannführer Герберт Капплер келді де тергеуді қадағалады. Сол күні кешке оны Германияның Римдегі қарулы күштерінің қолбасшысы, генерал-майор Курт Мелцердің штаб-пәтеріне шақырды. Олар әрбір өлтірілген неміс полиция қызметкері үшін он итальяндықты өлтірудің лайықты шара екенін келісті. Мелцер Римнің бір бөлігін өртеп жіберуді ұсынды, ол бұл ұсынысты Римді бақылайтын он төртінші армияның қолбасшысы, генерал Эберхард фон Маккенсенге жеткізді. Генерал Маккенсен ұсынысты мақұлдады. Өз кезегінде, Германияның Оңтүстік бас қолбасшысының штабы (Oberbefehlshaber Süd) бұл туралы Вермахттың бас қолбасшылығына (OKW) хабарлады. Сол түні Адольф Гитлер 24 сағат ішінде жазалау шараларын жүзеге асыруға рұқсат берді. Бас қолбасшы Оңтүстік генерал-фельдмаршал Альберт Кесселринг бұл бұйрықты бұрын өлім жазасына кесілген итальяндықтарды атқылау туралы талап ретінде түсіндірді. Капплер оған жеткілікті тұтқындар бар екенін сендірді. Алайда, Капплердің 145 Via Tasso (қазіргі Римді азат ету мұражайы) мекенжайындағы неміс елшілігінің СС штаб-пәтеріндегі (Hausgefängnis) жеке түрмесінде өлім жазасына кесілген тек төрт тұтқын ғана болды; сонымен қатар 17 адам ұзақ мерзімге сотталды, 167 адам "өлімге лайық" деп танылды және Виа Раселла аймағында қатысы бар деген күдікпен ұсталған екі-төрт азамат болды. Капплердің жоғары лауазымды офицері, СС бригадалық фюрері және полицияның генерал-майоры Вильгельм Харстер, нацистердің қамауындағы 57 еврейден санды толықтыруды ұсынды. 24 наурызға дейін Капплер 271 құрбанның тізімін жасады, олардың әрқайсысының аты-жөнімен бірге жасаған қылмысы көрсетілген, ал еврейлер тек "еврей" деп белгіленген. Осы уақытқа дейін Виа Раселладағы бомбалаудан қаза тапқандардың саны 32-ге жетті. (Тағы біреуі жазалау шаралары жүріп жатқанда қайтыс болады, ал соңында қаза болғандардың саны 33-ке жетеді.) Санды толықтыру үшін Римдегі фашистік полиция бастығы Questore Pietro Caruso өзінің Regina Coeli түрмесінен бірнеше итальяндықтарды ұсынды, олардың ішінде Маурицио Джильо болды, ол өзінің лейтенанттарының бірі болған, бірақ кейін бесінші армиямен радио байланысын басқарған американдық OSS-тің қос агенті екені анықталды. Гитлер белгілеген мерзімді ескере отырып, Мелцер мен Капплер құрбандарды әдеттегідей ату емес, жақыннан басынан ату керек деп келісті. Шабуылға ұшыраған Бозен полкінің сарбаздарына жолдастарын өш алу мүмкіндігі ұсынылды, бірақ олар осылай істеуден бас тартты.

The German police attaché and commander of the Security Police in Rome, SS Obersturmbannführer Herbert Kappler was on the scene soon afterwards to supervise the investigation. That evening he was summoned to the headquarters of the German Armed Forces Commandant in Rome, Luftwaffe Generalmajor Kurt Mälzer, who had decided that the killings called for reprisals. They agreed that the execution of ten Italians for each German policeman killed was a suitable ratio. Mälzer, who also proposed burning down part of Rome, passed this on to General Eberhard von Mackensen, the commander of the Fourteenth Army, whose jurisdiction included Rome. General Mackensen endorsed the recommendation. In turn, the staff of the German Commander in Chief South (Oberbefehlshaber Süd), passed this on to the Oberkommando der Wehrmacht (OKW). That night, Adolf Hitler authorised the reprisal, stipulating that it be carried out within 24 hours. Commander in Chief South Generalfeldmarschall Albert Kesselring, considered this an order, one he interpreted as calling for the execution of Italians who had been previously sentenced to death. He was assured by Kappler that sufficient prisoners were available. However, Kappler had only four prisoners sentenced to death in his Hausgefängnis (private prison) at SS headquarters in the German Embassy on 145 Via Tasso (now the Museum of the Liberation of Rome); plus 17 serving long sentences; 167 deemed "worthy of death"; and two to four civilians who had been rounded up in the Via Rasella area on suspicion of involvement. Kappler's superior, SS Brigadeführer und Generalmajor der Polizei Wilhelm Harster, suggested making up the numbers from the 57 Jews also in Nazi custody. By noon on 24 March, Kappler had a list of 271 victims, each with his crime listed against his name, except for the Jews, who were simply listed as "Jew". By this time the death toll from the Via Rasella bombing had risen to 32. (One more would die while the reprisal was underway; the death toll eventually reaching 33.) To make up the numbers, Questore Pietro Caruso, chief of the Fascist police in Rome, offered some Italians from his Regina Coeli prison, among them Maurizio Giglio, who had been one of his own lieutenants, before being unmasked as a double agent working for the American OSS in charge of radio communications with the Fifth Army. Because of the time limit that Hitler had imposed, Mälzer and Kappler agreed that the victims would have to be shot in the back of the head at close range rather than by conventional firing squad. The men of the regiment Bozen, the unit which was hit in the attack, were offered the chance to avenge their comrades, but they refused to do it in that way.

Қазалау

Бұл қырғын ешқандай алдын ала хабарламасыз, қаланың сирек мекендеген ауылдық шетінде, Виа Ардеатинаға жақын орналасқан қолданыстан шыққан поззолана карьерлерінің туннельдерінде жасалды. Қателік салдарынан барлығы 335 итальяндық тұтқын ұсталды, бұл талап етілген 330-дан бес есе артық еді. 24 наурызда СС офицерлері Эрих Прибке және Карл Хасс басшылығымен олар жүк көліктерімен Ардеатин үңгірлеріне жеткізіліп, содан кейін бес адамнан тұратын топтарға бөлініп, үңгір ішінде атып өлтірілді. Өлім-жазаны орындағандардың көп бөлігі бұрын ешкімді өлтірмеген офицерлерден құралғандықтан, Каплер офицерлердің жүйкесін тыныштандыру үшін үңгірлерге бірнеше қорап коньяк жеткізуді бұйырды. Офицерлерге үкімталған тұтқындарды қолдары артына байланған күйде үңгірге алып кіру және оларды тізе бүгіп, солдаттар мидың кішкентай миына (cerebellum) тікелей оқ атуға бұйрық берілді, осылайша әр тұтқынға бір оқтан аспауына көз жеткізілді. Көптеген тұтқындар өздерінен бұрын өлтірілгендердің үстіне тізе бүгуге мәжбүр болды, себебі үңгір мәйіттермен толып кеткен еді. Оқ ату кезінде бес қосымша тұтқынның бар екені анықталды, бірақ орындарының белгілі болмауы үшін оларды да өлтіруге шешім қабылданды.

Құрбандар

Фоссе-Ардеатин трагедиясы туралы көптеген қате түсініктер бар. Олардың ең бастысы – Виа Раселла шабуылына жауапты партизандарға өздерін СС-ке тапсыруға бұйрық берілген, бірақ олар оны өз еріктерімен жасамады деген ұғым. Кейде репрессия құрбандарының басым көпшілігі еврейлер болды делінеді, бірақ үңгірлерде өлімге таңдалған 335 құрбанның тек 75-і ғана еврей болды, олардың еврей екені таңдау критерийі болды (өйткені еврейлер бәрібір өлімге тағайындалған еді). Роберт Кацтың сөзімен айтқанда, құрбандар «байлар мен кедейлер, дәрігерлер мен заңгерлер, жұмысшылар мен дүкен иелері, суретшілер мен шеберлер, мұғалімдер мен студенттер, өмірдің әр саласынан шыққан ерлер мен жасөспірімдер, тіпті олардың арасында дін қызметкері де болды». СС-тің басты мақсаты – квотаны жылдам орындау болды. Кейбіреулері Виа Раселланың тұрғындары болды, олар партизан шабуылы кезінде үйде болды; ал басқалары қарсылық қозғалысы және басқа да антифашистік қызметтері үшін күдікпен тұтқындалып, азапталды, ал тағы бірі – фашистік хабаршылар берген ақпарат негізінде көшеде немесе үйлерінде тұтқындалды. Олардың ең кішісі 15 жаста болды. Саяси тұтқындардың арасында GAP, PA және көптеген полиция қызметкерлерін қамтитын Монархистік жасырын әскери қарсылық фронтының (FMRC) мүшелері болды. «Қызыл Ту» (Bandiera Rossa) тобының мүшелері – диссиденттік коммунистік қарсылық тобы, ең ірі топты құрады. Бір саяси тұтқын – әйгілі Роберто Росселлинидің 1944 жылы түсірген «Рим, ашық қала» неореалистік фильміндегі Пьетро кейіпкерінің прототипі болған Пьетро Паппагало. Тағы бірі, бәлкім, ең танымал – король мен Бадольо қашқаннан кейін Римде жасырынып, профессор немесе инженер кейпінде киінген полковник Джузеппе Монтеземоло (44 жаста), ол FMRC ұйымын басқарды және Бадольо үкіметімен үнемі радио байланыста болды, 1944 жылғы 25 қаңтарда тұтқындалғанға дейін. Полковник Джузеппе Монтеземолоның азаптау кезінде көрсеткен батылдығы, оның ішінде тырнақтары мен тістерінің жоғалтылуы – аңызға айналды. Тағы бірі – 64 жастағы әскери батыр, генерал Симоне Симони, ол отпен күйдіріліп азапталды. Ол өз тұтқынға алғандарын: «Мен жас болғаным үшін өкінемін, себебі мен одан да көп нәрсе істей алатын едім [өзімнің елім үшін]», – деді. Екеуі де ешқашан сөйлемеді және өз желісін жасырып сақтады. Симониден басқа, өлім жазасына тартылған төрт генерал да осы жасырын әскери фронттың мүшелері болды: Вито Артале, Дардано Фенулли, Роберто Лорди және Сабато Мартелли Кастальди.

Misconceptions about the Fosse Ardeatine Massacre abound. Foremost among these is the notion that the Partisans responsible for the Via Rasella attack were ordered to come forward and turn themselves over to the SS and wilfully declined to do so. Although it is sometimes claimed that the reprisal victims were predominantly Jewish, only 75 of the 335 victims selected for death in the caves were Jewish, this having been a criterion for selection (because Jews were known to be marked for death anyway). In fact, the victims comprised, in Robert Katz's words, "rich, and poor, doctors and lawyers, workers and shopkeepers, artists and artisans, teachers and students, men and teenage boys from every walk of life, and even a man of God among them". The main concern of the SS had been the speedy fulfilment of the quota. Some were residents of Via Rasella who were home at the time of the Partisan attack; others had been arrested and tortured for suspected Resistance and other anti Fascist activities, while still others had been casually picked up on the streets or arrested at their homes on the basis of tips from Fascist informants. The youngest of them was 15 years old. Political prisoners included members of the GAP, the PA, and the Monarchist Clandestine Military Front of the Resistance (FMRC), which included many policemen. Members of the Bandiera Rossa ("Red Flag") a dissident Communist Resistance group, constituted the largest group. One political prisoner, Padre Pietro Pappagallo, was one of the models for the character of Padre Pietro in Roberto Rossellini's pioneering neo realist film Rome, Open City, filmed in 1944. Another, perhaps the most celebrated, was the aristocratic Colonel Giuseppe Montezemolo (age 44), who, after the flight of the King and Badoglio, had elected to stay and go underground in Rome, disguised in mufti as a professor or Ingegnere (engineer), to organize and lead the FMRC, representing the Badoglio Government, with which he had been in continual radio contact up until his arrest on 25 January 1944. Colonel Giuseppe Montezemolo's incredible courage under torture which included having his nails and teeth pulled out, became legendary. Another was General Simone Simoni, a war hero aged 64, who had endured torture with a blowtorch. The old soldier had replied to his captors, "My only regret is that I was not younger because there was so much more I could have done [for my country]". Neither man ever talked or in any way betrayed their network. Besides Simoni, four more generals were among the executed, all members of the Clandestine Military Front: Vito Artale, Dardano Fenulli, Roberto Lordi, and Sabato Martelli Castaldi.

Мұра

Бірнеше себептерге байланысты, соның ішінде (бірақ олармен шектелмейтін): құрбандардың көп саны; олардың көпшілігі бейкүнә азаматтар болғандығы, өлтірілгендердің санын толықтыру үшін кездейсоқ түрде ұсталғандары; қырғынды жүзеге асыру үшін қолданылған қатыгез әдістер (тіпті нацистік стандарттармен салыстырғанда да); жазалау бұйрығы тікелей Адольф Гитлерден келгендігі, және денелерді жасыру, олар отбасыларына қайтарылудың орнына асығыс түрде жерленген. Осы қырғын 1943 жылдың 8 қыркүйегінен бастап 1945 жылдың 8 мамырында Германия басылғанға дейін Италиядағы азаматтарға қарсы жасалған көптеген қырғындардың символына айналды. 2007 жылдың желтоқсанында Италияның Тревизо қаласының кеңесшісі және Солтүстік Лига партиясының мүшесі Джорджо Беттио Италиядағы көші-қон саясаты жөніндегі ағымдағы пікірталасқа сілтеме жасай отырып, "Көшіп келгендерге қатысты СС қолданған жүйені қолдану керек, біздің азаматтарымызға қарсы кез келген құлық үшін олардың 10-ын жазалау керек" деген ұсыныс жасады. Бұл пікір көпшіліктің айқын наразылығына ұшырады, ал Беттио кейін "Мен, әрине, СС-ті атап көрсету арқылы қателік жасадым" деді. Ол оқиғаның бұқаралық ақпарат құралдарында "сенсациялық" болып көрсетілгенін мәлімдеді.

Ватикан

Роберт Кацтың "Римдегі өлім" (1967) атты алғашқы кітабы жарық көргеннен кейін Ватиканның қырғынға қатысты рөлі ерекше назарға алынды, онда ол Папа Пий XII нацистік бұйрықтарды алдын ала білген және оны болдырмау үшін аз ғана күш жұмсаған деп болжады. Кейінірек Кац "алты түрлі дереккөзден алынған айғақтарды" жинағанын, бірақ олардың ешқайсысы да нақты дәлел бола алмағанын жазды. Бұл айыптаманы Папаны қорғаушылар күшпен жоққа шығарды. 1974 жылы Кацқа Рим сотында Пий XII-нің қызы, графня Елена Пачелли Россиньяни шағым түсірді. Бастапқыда Кац кінәлі деп танылды, бірақ апелляциялық сот бұл шешімді күштен жойды. Апелляциялық соттың шешіміне прокуратура да шағым түсірді. Қосымша айғақтар ("Governatorato құжаты", төменде қараңыз) ұсынылды; сот процесі қайта қарастырылды және Кац Пий XII-ні "жамандау ниетімен" әрекет еткені үшін кінәлі деп танылды. Алайда, соңында іс "1970 жылға дейінгі кешірімге сүйеніп", қарастырылмай, тоқтатылды. Кац өмірінің соңына дейін Пий XII-ге қатысты түрлі айыптауларды жариялауын жалғастырды. 1980 жылы Ватикан мұрағатынан осы мәселеге қатысты құжат ("Governatorato құжаты") табылып, Ватикан тарапынан жарияланды. Құжат 1944 жылдың 24 наурызында, сағат 10:15-те жазылған, және СС әскерлеріне жасалған шабуылдан кейін бірнеше сағат ішінде жиналған ақпаратты қамтиды. Рим Папасының хатшылығына жолданған хатта Ватиканның немістердің итальяндық азаматтарды СС-тің өлімі үшін он есе жазалауды жоспарлап отырғанын білгендігі көрсетілген. Алайда, ақпарат қырғыннан бес сағат бұрын алынған; хабаршының мәлімдемесі қысқа және дереккөзі нақты емес болды; және ол уақыт, орын және логистика туралы ешқандай ақпарат бермеді. Кац 2003 жылы "Рим үшін шайқас: немістер, одақтастар, партизандар және Папа, 1943 жылдың қыркүйегі – 1944 жылдың маусымы" атты кітабында жақында жарияланған OSS және Ватикан дереккөздерінен алынған мәліметтерді пайдаланды. Оған сәйкес, кейбір неміс дипломаттары, атап айтқанда Римдегі Гиммлердің өкілі Эуген Доллман және неміс консулы Эйтель Мёлльхаузен, Рим Папасы Пий XII-нің неміс оккупациялық биліктерімен жеке байланысы Панкратиус Пфайферге барып, Папаны араласуға және жазалауды шектеуге шақырды, себебі бұл рим халқының наразылығын тудырып, оккупацияны (және олардың барлығы одақтастармен жеке бейбітшілік туралы келіссөздерді қалайтынын) одан да қиындатады деді. Кацтың сөзіне қарағанда, Ватикан хатшылығы "Виа Раселлаға жасалған шабуыл оккупанттарды тым қысымшылық әрекеттерге итермелеу және халықтың немістерге деген жеккөрушілігін арттыру мақсатымен жасалған" деп сенді. "Бұл Папаның байланысшысы Падре Панкрациоға Ватиканда [жазалау шарасының] алдындағы түнде айтылған сөз болды. Бұл пікірді Доллман мен Мёлльхаузен де қолдады. Олардың ешқайсысы партизандардың қарсылықты кеңейту үшін немістерге бұрын-соңды болмағандай зиян келтіруді көздегеніне сенбеді." Қырғыннан кейін Папа Пий XII қырғынға наразылық білдіруді ойластырды, бірақ одан бас тартты, өйткені оның қорғаушыларының бірі хабарлағандай, "Римдегі барлық монастырлар, барлық діни үйлер босқындар, коммунистер, яһудилер, демократтар және антифашистер, бұрынғы генералдар және т.б. толы болды. Пий XII тіпті монастырь ережелерін де тоқтатты. Егер Пий XII бұл туралы ашық наразылық білдірсе, онда барлық үйлерді іздестіріп, апат орын алатын еді". Оның орнына "Оссерваторе Романо" атты "жартылай ресми" Ватикан газетінде "Виа Раселладағы оқиғалар" атты арнайы редакторлық мақала жарық көрді, онда "құрықталмаған кінәлілердің" (дегенмен Стивен Уокер өзінің "Қосылу және іздеу" кітабында "бұл сөздерді зерттеуге тұрарлық" деп жазады және бұл "300-ден астам адамды жинап алып, содан кейін оларды сойып тастаған нацистерге" қатысты деген болжам жасайды) зорлық-зомбылығы айыпталды және римдік азаматтарды тағы да кінәсіз адамдардың құрбан болуын болдырмау үшін сабырлы болуға шақырды. "Осындай әрекеттерге тап болған әрбір адал жан адамзаттың және христиандық сезімнің атынан қатты қайғырады. Бір жағынан 32 адам қаза тапты, ал екінші жағынан, тұтқындалудан қашып құтылған кінәлілер үшін 320 адам құрбан болды". Кейіннен нацистік оккупациялық күштер Римнің азаматтары арасында қарсылық күштерін қолдаған деген күдікпен іздеуді күшейтті, оларды ұстап алып, азаптап өлтірді.

The Vatican's role in the massacre came under particular scrutiny following the publication of Robert Katz's first book, Death in Rome (1967), in which he speculated that Pope Pius XII had advance knowledge of the Nazi orders and did little to forestall it. Katz wrote later that he had put together "circumstantial evidence from six separate sources, though no single element was conclusive." This charge was vigorously disputed by the Pope's defenders. In 1974, Katz was sued in the Roman courts by Pius's niece, Countess Elena Pacelli Rossignani. Katz was initially found guilty, but an appeals court overturned this initial ruling. The appeals court decision was in turn appealed by the prosecution. Further evidence ("the Governatorato document" see below) was revealed; the court case was reconfigured; and Katz was found guilty of "intention to denigrate" Pius XII. Ultimately, however, the case was dismissed without a ruling on the matter at hand, "on the grounds of an amnesty dating back to 1970." Katz continued to publish various accusations against Pius XII until his death. In 1980, a relevant document ("the Governatorato document") was found in the Vatican archives and released by the Vatican. It was dated 24 March 1944, 10:15 a. m., and contained intelligence gathered only hours after the attack on the SS troops. Addressed to the Papal Secretariat, it showed that the Vatican had indeed heard that the Germans were planning to punish Italian citizens tenfold for the SS deaths. However, the information was received only five hours before the massacre took place; the informant's statement was short and vague as to source; and it provided no information in regards to time, place, or logistics:

Katz elaborated on this in 2003 in The Battle for Rome: The Germans, The Allies, The Partisans, and The Pope, September 1943 – June 1944, using evidence from recently released OSS and Vatican sources that certain German diplomats, notably Eugen Dollmann, Himmler's representative in Rome and German Consul Eitel Möllhausen had gone to Pope Pius' personal liaison to the German occupational authorities, Pankratius Pfeiffer, asking him to urge the Pope to intervene and limit reprisals on the grounds that they would inflame the Roman population and make the occupation (and negotiations for a separate peace with the Allies they all fervently wished for) even more difficult. According to Katz, the Secretariat of the Vatican believed that "the attack on Via Rasella had been undertaken to provoke the occupiers into an excessively repressive act and increase the people's hatred of the Germans. "This was what the Pope's liaison Padre Pancrazio had been told in the Vatican the night before [the reprisal]. It was also the opinion held by Dollman and Möllhausen. None of them seemed to believe that the Partisans meant to hurt the Germans as never before to extend the popularity of the Resistance"

In the aftermath of the massacre, Pope Pius XII debated whether to protest against the massacre but decided not to because, as one of his defenders reported, "all the convents, all the religious houses of Rome were full of refugees, Communists, Jews, democrats and anti Fascists, ex generals, etc. Pius XII had even suspended the rules for the cloister. If Pius XII had made a public protest, there would have been searches in all these houses and catastrophe would have ensued". Instead, a special editorial entitled "The Deeds in Via Rasella" appeared in the "semi official" Vatican newspaper, the Osservatore Romano, deploring the violence of "the guilty parties who escaped arrest" (presumably the Partisans, however Stephen Walker in his book Hide and Seek writes that "the wording is worthy of examination" and speculates that this is a reference to "the Nazis who rounded up over 300 people and then butchered them.") and urging Roman citizens to continue to exercise restraint to prevent further sacrifices of innocent people. "In the face of such deeds, every honest heart is left profoundly grieved in the name of humanity and Christian sentiment. Thirty two victims on the one hand, and on the other, three hundred and twenty persons sacrificed for the guilty parties who escaped arrest." Subsequently, the Nazi Occupation forces stepped up their hunt among Roman civilians for suspected Resistance supporters, whom it rounded up and tortured.

Дау

1952 жылы Италияның Жоғарғы соты Капплердің адвокаттарының Ардеатин қазалы оқиғасына кінәлі екендігіне шағымданғаннан кейін Виа Раселладағы шабуылды заңды соғыс әрекеті деп жариялады. Бұл шешім 1999 жылы қайта расталды, Италияның Жоғарғы соты Рим прокурорының Виа Раселлада қаза болған Пиеро Зуккереттидің өліміне қатысты партизандарға қарсы қозғалған ісін сәтсіз деп танып, оларды қудалаудан босатты. Тарихшы Роберт Вольф, Кацтың Папаның нацистер емес, Виа Раселладағы шабуыл үшін партизандарды айыптауын "сенімді" деп бағалайды. Бұл, Вольф пікірінше, "тарихты дұрыс түсінбеудің" салдарынан туындаған "адамгершілік қателік". 1990 жылдары бұрынғы премьер-министр Сильвио Берлусконидің інісі Паоло Берлускониге тиесілі Il Giornale газеті Виа Раселладағы шабуылға жауапты Екінші дүниежүзілік соғыстың партизандарын "террористтер" деп тану үшін ревизионистік науқан жүргізді. Оған жауап ретінде Италияның Жоғарғы кассациялық соты Виа Раселладағы әрекетті террористік шабуыл емес, заңды соғыс әрекеті деп ресми түрде шешті және баспагерге 45 мың евро көлемінде залал өтеу төлеуді бұйырды. Бірақ Ричард Райбер мен Истван Деак сияқты кейбір тарихшылар партизандардың террористтермен теңестірілуі мүмкін екенін және олардың болдырмауға болатын құрбандықтарға жауапты болуын ұсынады, осылайша Ватиканның сол кездегі ресми пікіріне қолдау көрсетті. Алайда тарихшы Патрик Галло "Махаббат пен ел үшін: Итальяндық қарсылық" (2003) еңбегінде Римдегі қарсылық қозғалысы неміс әскерлерінің рухын құлатқан, сонымен қатар маңызды стратегиялық мақсаттарға жеткенін, сондықтан сыншылардың айтуынша, ол бекергі провокация емес, одақтастардың жеңісіне үлкен үлес қосып, заңды әскери маңызы бар әрекет болды деп мәлімдеді. Кацтың "Рим үшін шайқас" кітабына шолу жасай отырып, Иштван Деак екінші дүниежүзілік соғыстағы қарулы қарсылықтың нацистердің қорқынышты жауы болғандықтан және партизандардың нысанасы негізінен сарбаздар болғандықтан романтикаландырғанын, бірақ азаттық күресі мен терроризм арасындағы шекараны анықтау қиынға соғатынын ескертеді. Оның пікірінше, бейресми соғыс жүргізуді реттейтін Гаага конвенциялары "көбінесе сәтсіздікке ұшырады". "Қажетті нәрсе – шындықты мойындау, яғни болашақ соғыстарда азаматтардың жасырынған жерден сарбаздарға шабуылдауы және қорқып қалған сарбаздардың жазықсыз азаматтарды өлтіруі жиі болады. Осындай шындықты түсінгеннен кейін, мұндай қорқынышты соғысты тиімді реттеу үшін жаңа халықаралық құқық құруға тырысу керек", – деп баса айтады Деак. Роберт Кацтың "Рим үшін шайқас" кітабы "осы қажетті пікірталасқа құнды аргументтер ұсынады", – деп қорытындылайды Деак.

In 1952, the new Italian Supreme Court declared the Via Rasella attack to have been a legitimate act of war after an appeal by Kappler's lawyers of his conviction of guilt in the Ardeatine Massacre. This decision was reaffirmed in 1999, when the Italian Supreme Court declared the Partisans immune from prosecution after a Roman prosecutor had unsuccessfully attempted to bring a suit against them for the death of the boy Piero Zuccheretti, who had been killed in Via Rasella. Historian Robert Wolfe finds "persuasive" Katz's characterisation of the Pope's decision to condemn the Partisans for the Via Rasella attack, rather than the Nazis for the reprisals, as evidence of "a moral failure" resulting from one of the "great misreadings of history". In the 1990s, there was a revisionist campaign by Il Giornale, a newspaper owned by Paolo Berlusconi, brother of former Prime Minister Silvio Berlusconi, to re label the World War II Partisans responsible for the attack on Via Rasella as "terrorists". In response, the Italian Supreme Court of Cassation officially ruled that the act in Via Rasella had been a legitimate act of war and not a terrorist attack and ordered the publisher to pay punitive damages of 45 thousand euro. Nevertheless, some historians, such as Richard Raiber and István Deák, continue to imply that the Partisans were the equivalent of terrorists and were, moreover, responsible for avoidable suffering, thus offering some support for the official judgment of the Vatican at the time. Historian Patrick Gallo, however, in For Love and Country: The Italian Resistance (2003), posited that the Rome based Resistance not only undermined German morale but also achieved important strategic objectives and was hence not a useless provocation, as contended by critics, but an act of legitimate military significance in furthering the Allied victory. Reviewing Katz's book, The Battle for Rome, István Deák, on the other hand, cautions that although "armed resistance during World War II was romanticised because the Nazis were such an appalling enemy and because in that war the guerrillas' targets were still mainly soldiers", it is increasingly hard to draw the line between freedom fighting and terrorism. In his opinion, Hague Conventions regulating irregular warfare has been "more a failure than success". "What is needed," Deák stresses, "is a recognition of reality, namely that future wars will increasingly consist of civilians shooting at soldiers from hiding and frightened soldiers killing innocent civilians. And what is needed, in the aftermath of such a sobering recognition, is an attempt to create a new international law for the more efficient regulation of this type of horrible warfare." Robert Katz's book, The Battle for Rome, Deák concludes, "provides fine arguments for this necessary debate".

Соғыстан кейінгі оқиғалардың басты кейіпкерлерінің тағдыры

Соғыстан кейін Рим партизандарының басшылары, соның ішінде Виа Раселладағы бомбаны жарытқан медицина студенті Розарио Бентивегна, соғыстан кейінгі Италия үкіметінің берген медальдарын алды. Прибке де, Капплер де соғыстан кейін Ватиканнан көмек сұрады. 1946 жылы Прибке британдық тұтқын лагерінен қашып, алдымен Тирольге, содан кейін Римге қашып кетті. Ол Ватиканның "жасырын жолымен" ұсынылған жалған құжаттарды пайдаланып, Аргентинаға эмиграциялады. 1994 жылы ABC телеарнасының тілшісі Сэм Дональдсонмен телеинтервью кезінде камера алдында әшкере болды, сот үшін Италияға қайтарылды және адвокаты Паоло Джачинидің үйінде үй қамауына жіберілді. 2013 жылдың 11 қазанында 100 жасында табиғи себептерден қайтыс болды. Оның Аргентинада әйелінің қасына жерленуіне қатысты соңғы өтініші Аргентина тарапынан қабылданбады. Ватикан Римдегі кез келген католик шіркеуінде жерлеу рәсімін өткізуге "бұрын-соңды болмаған тыйым" салды. Бірақ, жиі оңшыл және антисемиттік көзқарастарда айыпталатын, католик шіркеуінен бөлініп шыққан Қасиетті Пьос X қоғамы, рәсімді Альбано-Лациале қаласында өткізуді ұсынды. Жерлеу рәсімі кезінде фашистік көзқарасты жақтаушылар мен антифашистік наразылар арасында зор қақтығыс болды. 1973 жылы Джордж Пан Косматостың "Римдегі қырғын" көркем фильмі шықты, оның басты рөлдерін Марчелло Мастроянни мен Ричард Бертон сомдады. Америка композиторы Уильям Шуман 1968 жылы шығарған тоғызыншы симфониясын құрбандардың естелігіне арнап "Le fosse Ardeatine" ("Ардеатин үңгірлері") деп атады. 2017 жылы Эми Хармонның "From Sand and Ash" романы оқиғаның ойдан шығарылған баяндамасын ұсынады.