Кіріспе

Jarmo (Qal'at Jarmo) – қазіргі Ирак Курдистанында, Загрос тауларының етегінде орналасқан тарихи-археологиялық қазбалар орны. Ол Адайим өзенінің суайдынындағы емен мен фисташкалы орманды белдеуде, теңіз деңгейінен 800 метр биіктікте жатыр. Қазба жұмыстары Жармоның б.з.б. 7090 жылға дейінгі егіншілік қауымдастық болғанын көрсетті. Ол Оңтүстік Леванттағы Иерихон және Анатолиядағы Чатал-Хойюк сияқты басқа да маңызды неолиттік ескерткіштермен шамалас кезеңде болды.

Ашу және қазба жұмыстары

Бұл жерді 1940 жылы Ирактың Ежелгі ескерткіштер басқармасы тапқан, ал кейін Чикаго университетінің Шығыс институтының археологы Роберт Брейдудқа белгілі болды. Ол кезде ол неолиттік революцияның бастауын зерттеуге қолайлы орындар іздеп жүрген. Брейдуд 1948, 1950-51 және 1954-55 жылдары үш маусым бойы Ирактың Джармо бағдарламасы аясында жұмыс істеді; 1958-59 жылдары жоспарланған төртінші экспедиция 14 шілде революциясының салдарынан өткізілмеді. 1954-55 жылдары Джармодағы қазба жұмыстары кезінде Брейдуд зерттеу әдістемесін жетілдіру және өсімдіктер мен жануарларды қолға үйретудің бастауын анықтау мақсатында алғаш рет көп салалы тәсілді қолданды. Оның командасында геолог Герберт Райт, палеоботаник Ханс Хелбек, керамика және радиокөміртектік талдау бойынша сарапшы Фредерик Мейсон, зоолог Чарльз Рид және бірнеше археологтар болды. Бұл салааралық әдіс археологиядағы барлық маңызды далалық жұмыстарда қолданылды.

Жармо, ауыл

Қазба жұмыстары 12 000 - 16 000 м² аумақты алып жатқан шағын ауылды ашты, ол көміртегі-14 әдісімен б.з.д. 7090 жылға (ең төменгі қабаттары үшін) және б.з.д. 4950 жылға (ең жаңа қабаттары үшін) датирленді. Бүкіл нысан он екі деңгейден тұрады. Жармо екі ескі, тұрақты неолиттік қоныс екені анықталды және шамамен Иерихонмен немесе Шанидар неолиттік кезеңімен бірдей кезеңде болған. Ең гүлденген кезеңі б.з.д. 6200 мен 5800 жылдар аралығында болған болуы мүмкін. Бұл кішкентай ауылда жиырма бес шамасында үй болған, олардың қабырғалары саз балшықтан, ал төбелері күнде кептірілген саз балшықтан жасалған, және тас іргетастарға орнатылған, жерден қазылған қарапайым жоспармен салынған. Бұл үйлер жиі жөнделіп, қайтадан салынып отырған. Барлығы шамамен 150 адам тұрған, бұл ауылдың тұрақты қоныс екенін көрсетеді. Алғашқы кезеңдерде тас, кремний, ескі үлгідегі және обсидианнан жасалған заттар басым. Бұл соңғы материалдың 320 шақырым қашықтықтағы Ван көлі аймағынан алынуы, белгілі бір ұйымдасқан сауданың бар болғандығын көрсетеді, сондай-ақ Парсы шығанағынан әкелінген әсем қабықшалар да осыны растайды. Ең көне деңгейде битуммен су өткізбейтін етіп жасалған себеттер табылды, ал битум осы аймақта жеңіл қол жетімді.

Ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығы

Ауыл шаруашылығы қызметі тас орақтардың, кескіштердің, тостағандардың және басқа да азық-түлік жинау, дайындау және сақтауға арналған заттардың болуымен куәландырылады, сондай-ақ өрнектелген мәрмәрден жасалған ыдыстар да кездеседі. Кейінгі кезеңдерде сүйектен жасалған құралдар, әсіресе тесік ашуға арналған құралдар, түймелер мен қасықтар табылды. Қосымша зерттеулер көрсеткендей, Жармо ауылының тұрғындары екі түрлі бидай – emmer және einkorn, сондай-ақ алғашқы арпа мен бұршақ өсірген (астық егістерін үйрету туралы жазбалар жиі кездеседі, ал дәнді дақылдар туралы ақпарат аз). Олардың және олардың малдарының диетасына жабайы өсімдіктер, бұршақ, емен жемісі, қарақұмық тұқымы, фисташка және жабайы бидай түрлері де кірген. Шырыштардың қабықтары да көптеп табылған. Олардың ешкі, қой және итті үйреткеніне дәлелдер бар. Қазаншұңқырдың жоғары жағында шошқалардың сүйектері және керамиканың алғашқы үлгілері табылды.

Керамика және дін

Жармо – гончарлық өнімдер табылған ең көне орындардың бірі, қазба жұмыстарының ең жаңа деңгейлерінде кездесетін бұл орын б.з.д. 7-мыңжылдыққа жатсады. Бұл гончарлық өнімдер қолмен жасалған, қарапайым пішінді және қалың қабырғалы, сондай-ақ өсімдік майымен өңделген. Зооморфты немесе антропоморфты саз фигуралар бар, оның ішінде жүкті әйелдердің бейнелері де кездеседі, олар осы аймақтағы кейінгі неолиттік мәдениеттердегі Ана Құдайы сияқты, құнарлылық құдайы деп есептеледі. Бұл Месопотамия өнерінің бастамасы болып табылады.