Кіріспе

Кешіктірілген түрде бас бостандығынан айыру жазасы – қылмыстық құқық бұзушылық үшін сотталғанда, соттың сотталған адамға белгілі бір сынақ мерзімін өтеуге мүмкіндік беру үшін жазаның орындалуын кейінге шегеруі. Егер сотталған адам осы мерзім ішінде заң бұзбаса және сынақ мерзімінің шарттарын орындаса, жаза орындалған болып есептеледі. Сотталған адам тағы бір құқық бұзушылық жасаса немесе сынақ мерзімінің талаптарын бұзса, сот жаңа құқық бұзушылық үшін тағайындалған жазадан өзге, кешіктірілген жазаны орындауға бұйыра алады.

Австралия

Австралияда, түрмелердегі тығыздық мәселесін азайту мақсатында шартты жаза тағайындалуы жиі кездеседі. Мысалы, адам алты айға бас бостандығынан айыру жазасына кесілуі мүмкін, бірақ бұл жаза алты айға тоқтатылып қойылады; егер ол адам сол жыл ішінде тағы қылмыс жасаса, бастапқы жаза бірден орындалады және басқа жазасымен бірге қосылады. 2014 жылдың 1 қыркүйегінен бастап Виктория штатында шартты жазалар жойылды, олардың орнына белгілі бір мерзімге қоғамдық бақылауға алу шаралары қолданылады, бұл жақсы мінез-құлықты қамтамасыз етуге бағытталған.

Қытай Халық Республикасы

Қытай Халық Республикасында (Гонконг пен Макаодан басқа) қылмыстық заңда шартты жаза тағайындау және жазаны кейінге қалдыру (сондай-ақ "кешіріммен" деп аударылады) қарастырылған. Бірінші жағдайда үш жылға дейінгі мерзімге сотталған жаза шартты түрде тоқтатылуы мүмкін. Екінші жағдайда, кінәлі деп танылғаннан кейін үкім бірден орындалмайды, бірақ белгілі бір сынақ мерзімінен кейін белгіленеді. Өлім жазасы да шартты түрде тоқтатылуы мүмкін ("кешіріммен өлім жазасы"), егер қылмыскер босатылғаннан кейінгі екі жылдық мерзім ішінде жаңа қылмыс жасаса, онда жазасы өмір бойына түрмеге жабылуға ауыстырылады.

Финляндия

Шартты түрде жазалау фин тілінде ehdollinen vankeusrangaistus деп аталады, бұл «шартты түрде қамауға алу» дегенді білдіреді. Егер екі жылға дейінгі бас бостандығынан айыру жазасы шартты түрде тағайындалса, жазаның орындалуы сынақ мерзіміне дейін кейінге шегеріледі. Сынақ мерзімінің ұзақтығы кемінде бір, ең көп дегенде үш жылды құрайды. Сынақ мерзімі сот шешімін жариялаған немесе шығарған күннен басталады. Шартты түрде бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалғанда, сотталған адамға үкімді жариялау немесе шығару кезінде сынақ мерзімінің аяқталу күні және жазаны орындауға болатын негіздер туралы хабарлама беріледі. Шартты түрде бас бостандығынан айыру жазасы айыппұлмен немесе, егер жаза сегіз айдан артық болса, кемінде 14 сағаттан 120 сағатқа дейін қоғамдық жұмыстармен бірге тағайындалуы мүмкін. Сотталған адамның қайталанатын қылмыстық әрекеттерін азайту қажет деп есептелсе, оған қосымша бақылау шарасы тағайындалуы мүмкін. Егер сотталған адам сынақ мерзімінде қылмыс жасаса және сол қылмысқа қатысты айыптау сынақ мерзімі аяқталғаннан кейін бір жыл ішінде қозғалса, сот шартты түрде бас бостандығынан айыру жазасын орындау туралы шешім қабылдай алады. Мұндай жағдайда, орындалатын шартты жаза, сынақ мерзімінде жасалған қылмыс үшін тағайындалған жаза және сол сот отырысында қарастырылған басқа қылмыстар үшін бас бостандығынан айыру жазалары біріктіріліп, бір шартты емес бас бостандығынан айыру жазасы ретінде тағайындалады. Сот шартты түрде бас бостандығынан айыру жазасын тек ішінара орындау туралы шешім қабылдауға құқылы, мұндай жағдайда жазаның қалған бөлігі сол сынақ мерзімімен шартты түрде күшінде қалады.

Франция

Ло Беранжер (Béranger bill) 1891 жылғы 26 наурызда француз қылмыстық кодексіне енгізілді. 1958 және 1983 жылдары өзгертілді. Ол үш түрлі шартты жазаны қарастырады:

қарапайым шартты жаза (sursis simple) – 1891 жылы енгізілген. Оның жалғыз шарты – сот үкімі заң күшіне енгеннен кейін белгілі бір мерзім ішінде қандай да бір қылмыс жасауға болмайды. Әдетте бұл мерзім 5 жылды құрайды. Бұл шарт кез келген заңды тұлғаға, соның ішінде компаниялар мен жеке тұлғаларға қолданылуы мүмкін. 1958 жылы енгізілген шартты жаза және бақылау (sursis probatoire) – бұл тек жеке тұлғаларға ғана арналған. Ол бақылау шараларын қамтиды және қосымша талаптармен біріктірілуі мүмкін. 2020 жылға дейін бұл шартты жаза және сотқа бақылауда болу (sursis probatoire avec mise à l'épreuve) деп аталды. 1983 жылы енгізілген, қоғамдыққа пайдалы жұмыс істеу міндетімен шартты жаза (sursis assorti avec obligation d'accomplir un travail d'intérêt général).

Ирландия

Ирландия Республикасы заңдарында сот тарапынан шартты жазаны іске қосуды регламенттеген 2006 жылғы заң 2016 жылы конституцияға қарсы деп танылды. 2006 жылғы заңға сәйкес, кейінірек жасалған қылмыс үшін сотталған жағдайда, осы жазаны іске қосу туралы сот шешімі, тіпті кейінірекгі сот үкіміне шағым түсірілген жағдайда да дереу қабылдалуы тиіс болды. 2017 жылы қабылданған жаңа заңнама бұл кемшіліктерді жойды және тиімді шағымдану механизмін енгізді.

Жапония

Жапонияда сот үкімін орындаудан босату (執行猶予) – кең таралған практика. Егер сот үкімі 3 жылға дейін түрме жазасы және/немесе 500 000 иен айыппұл көзделсе, онда осы шара қолданылуы мүмкін. Сот үкімін орындаудан босату мерзімінде қандай да бір қылмыстық әрекет жасалса, бұл үкім күшін жояды және сотталған адам белгіленген мерзімге түрмеге қамалады.

Ресей

Ресейде шартты жаза (Ланг ру) жиі қолданылады және оның қолданылуы Ресей Федерациясының Қылмыстық кодексінің 73-бабында қарастырылған. Шартты жаза балаларға (қылмыс жасаған кезде он төрт жасқа дейінгілерге) немесе аса ауыр немесе ауыр қылмыс жасағандарға (оның анықтамасы 2019 жылғы осы Кодекстің 15-бабында берілген) және қылмыс қайталаған жағдайларда тағайындалмайды. 2017 жылы сотталғандардың 5% шартты жаза алса, 7% дер кезінде жазасын өтеуге жіберілді. Сот үкімдерінің нұсқаулықтарында жеке жағдайларды жеңілдететін факторлардың болуы және/немесе оңалтуға нақты мүмкіндіктер болған жағдайда жазаны шартты түрде қолдану тиімді екендігі көрсетілген, бірақ қоғамға қауіпті немесе сот бұйрықтарын орындауда үнемі бұзып жүрген адамдарға шартты жаза тағайындалмауы керек.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында судьялардың алғаш рет кішігірім қылмыс жасағандарға шартты жаза тағайындауы және прокурорлардың айыптау келісімінің бір бөлігі ретінде шартты жаза ұсынуы кең таралған. Бұлар көбінесе жазаның салдарына жеңілдету үшін беріледі. Кейбір заңнамалық аумақтарда, сотталған адамның қылмыстық тіркемесіне қылмыс туралы мәлімет шартты жаза толық орындалғаннан кейін де енгізіле береді. Шартты жазаны тоқтату адамның сотталғаны туралы куәлігін толық жоймайтынын ескеру қажет. Ол жұртшылықтан жасырылғанмен, құқық қорғау органдарынан жасырылмайды. Ал кейбір жағдайларда, сот шешімін кейінге қалдыру процесі сотталған адамның қылмыстық тіркемесіне сотталғаны туралы мәліметтің енгізілуіне жол бермейді, егер оның сынақ мерзімі аяқталған болса. Бірыңғай әскери сот кодексімен реттелетін әскери сотта, сотқа бағынбаған жазаны тағайындаған офицерлер өздері бұйырған жазаны тоқтата алады.