Кіріспе
Ауыр қылмыс
Қылмыс дәстүрлі түрде өте ауыр қылмыс ретінде қарастырылады, ал қабақтандыру – одан әлдеқайда жеңіл қылмыс деп есептеледі. "Қылмыс" термині ағылшын ортақ құқығынан (француз ортағасырлық "félonie" сөзінен) шыққан, ол сотталған адамның жері мен мүлкінің тәркіленуіне, сондай-ақ өлім жазасы сияқты қосымша жазаларға әкелетін құқық бұзушылықты сипаттау үшін пайдаланылған; ал қалған қылмыстар қабақтандыру деп аталған. Қылмыс жасады деп сотталғаннан кейін, адам қылмыскер немесе сотталған қылмыскер деп танылуы мүмкін. Көптеген ортақ құқық юрисдикцияларында (Англия мен Уэльс, Ирландия, Канада, Австралия және Жаңа Зеландия сияқты) қылмыстар енді қылмыс немесе қабақтандыру ретінде жіктелмейді. Олардың орнына, ауыр қылмыстар айыптауға тартылатын қылмыстар ретінде, ал жеңіл қылмыстар – шағын құқық бұзушылықтар ретінде жіктеледі. Италия мен Испания сияқты кейбір азаматтық құқық юрисдикцияларында ауыр құқық бұзушылықтарды сипаттау үшін "деликт" термині қолданылады, бұл ортақ құқық қылмысына ұқсас санат. Германия, Франция, Бельгия және Швейцария сияқты басқа елдерде ауыр құқық бұзушылықтар "қылмыс" деп, ал жеңілдері – "қабақтандыру" немесе "деликт" (немесе "деликттер") деп аталады. Тағы басқа елдерде (Бразилия мен Португалия сияқты) "қылмыс" және "деликт" сөздері синонимдер болып табылады (ауыррақ) және құқық бұзушылықтарға (жеңіл) қарсы қойылады. Америка Құрама Штаттарында, онда қылмыс – қабақтандыру айырмашылығы әлі де кеңінен қолданылады, федералды үкімет қылмысты өлім жазасына немесе бір жылдан астам мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланатын қылмыс деп анықтайды. Жаза бір жыл немесе одан аз болса, ол қабақтандыру болып саналады. Жіктеу қылмыстың мүмкін болатын жазасына негізделген, сондықтан қылмысқа кінәлі деп танылған адам бір жыл немесе одан аз мерзімге сотталған жағдайда да қылмыс ретінде жіктеледі. Кейбір штаттар қылмыстарды ауырлығына немесе жағдайға қарай басқа факторлар бойынша жіктейді.
Америка Құрама Штаттары
Америка Құрама Штаттарында, қылмыс – өлім жазасымен немесе бір жылдан асатын түрме жазасымен жазаланатын қылмыс.
Тарих
Жалпы құқық бойынша, ауыр қылмыстар өлім жазасымен, мүлікті тәркілеумен немесе екеуімен бірге жазаланатын. Ауыр қылмыстық айыптаулар қазір де ауыр болып саналады, бірақ жазаның қылмысқа сай болуы (яғни пропорционалдылық) туралы алаңдаушылықтар заң шығарушы органдарды одан аз ауыр жазаларды белгілеуге немесе рұхсат етуге итермеледі, олар түрмеге қамау мерзімінің қысқаруынан бастап, сотталу мерзімін алмастыруға дейін, тіпті сотталу мерзімін тоқтатуға дейін, егер сотталушы мерзімінен бұрын босатылса, осы шарттар орындалған жағдайда қолданылады. Қылмыстың ауырлығын бағалау стандарттарына оның нақты құрбандарына немесе қоғамға тигізген әсерін сандық тұрғыда бағалау және салыстыру әрекеттері кіреді. Ұлыбританияда бастау алған қатал қылмыс заңдарының реформасы АҚШ тәуелсіздік алғаннан кейін "еркіндіктің алғашқы нәтижелерінің бірі" деп есептелді.
Қателік дәрежесі бойынша жіктеу
АҚШ-тың көп бөлігіндегі барлық немесе көптеген ауыр қылмыстар олардың жасалған қылмысының ауырлығына және сотталған жағдайдағы мүмкін жазасына қарай әртүрлі санаттардың біріне жіктеледі. Санаттардың саны және оларға сәйкес келетін қылмыстар штаттар бойынша әртүрлі болады және заң шығарушы органмен анықталады. Әдетте, заң шығарушы орган әрбір ауыр қылмыс санаты үшін ең жоғары жазаны да белгілейді, бұл әрбір мүмкін қылмыс үшін нақты жазаларды анықтау қажеттілігін жояды. Мысалы: Вирджиния штаты көптеген ауыр қылмыстарды нөмірлеу арқылы жіктейді, 6-санаттан (ең жеңіл: 1 жылдан 5 жылға дейін бас бостандығынан айыру немесе 12 айға дейін түрме) 2-санатқа дейін (20 жылдан өмір бойы, мысалы, бірінші дәрежедегі кісі өлтіру және қасақантты зорлық-зомбылық) және 1-санатқа дейін (өмір бойы бас бостандығынан айыру). Кейбір ауыр қылмыстар жіктеу жүйесінен тыс қалады. Нью-Йорк штаты ауыр қылмыстарды әріптермен жіктейді, кейбір санаттар римдік сандармен бөлінген кіші санаттарға ие; санаттар E санаттан (ең жеңіл ауыр қылмыстарды қамтиды) бастап D, C, B және A–II санаттарына дейін, содан кейін A–I санатқа дейін (ең ауыр қылмыстарды қамтиды). Массачусетс штаты ауыр қылмысты түрмеге қамауға алып келетін құқық бұзушылық ретінде қарастырады. Огайо штаты ауыр қылмыстарды дәрежесі бойынша жіктейді: бірінші, екінші, үшінші, төртінші және бесінші дәрежелі. Бірінші дәрежелі ауыр қылмыстар ең ауыр санатқа жатады, ал бесінші дәрежелі ауыр қылмыстар ең жеңіл санатқа жатады. Бұл, негізінен, Ұлғайып келе жатқан қылмыстық кодекстің ұстанымы, бірақ Кодексте ауыр қылмыстың тек үш дәрежесі қарастырылған. Кейбір ауыр қылмыстар күш қолдану немесе зорлық-зомбылық ретінде жіктеледі, себебі олар адамға қарсы күш қолдану немесе күш қолдану қаупін қамтиды және қосымша жазаларға тартылады. Ұрлық-зомбылық кейбір юрисдикцияларда, соның ішінде Иллинойс және Флорида штаттарында күш қолдану арқылы жасалған қылмыс ретінде де қарастырылады. "Ортақ құқық бойынша ауыр қылмыстың жасалуына қатысқандар төрт негізгі санатқа бөлінеді: (1) бірінші дәрежедегі кінәлілер, яғни қылмысты жасағандар; (2) екінші дәрежедегі кінәлілер, қылмыс орнында болған көмектесушілер және қылмысқа қатысушылар; (3) қылмыстың жасалуына дейін кінәліге көмектескен көмектесушілер және қылмысқа қатысушылар; және (4) қылмыстың жасалуынан кейін кінәліге көмектескен адамдар. Алайда, 20-ғасырдың барысында Американдық юрисдикциялар алғашқы үш санат арасындағы айырмашылықты жойды". Гонсалес және Дуэнас Альварес (цитаталар алынып тасталды).
Virginia classifies most felonies by number, ranging from Class 6 (least severe: 1 to 5 years in prison or up to 12 months in jail) through Class 2 (20 years to life, e. g., first degree murder and aggravated malicious wounding) up to Class 1 (life imprisonment). Some felonies remain outside the classification system. New York State classifies felonies by letter, with some classes divided into sub classes by a Roman numeral; classes range from Class E (encompassing the least severe felonies) through Classes D, C, B, and A–II up to Class A–I (encompassing the most severe). Massachusetts classifies a felony as an offense that carries any prison time. Ohio classifies felonies by degree ranging from first, second, third, fourth, to fifth degree. First degree felonies are the most serious category, while fifth degree felonies are the least serious. This is broadly the approach taken by the Model Penal Code, although the Code identifies only three degrees of felony. Some felonies are classified as forcible or violent, typically because they contain some element of force or a threat of force against a person and are subject to additional penalties. Burglary is also classified as a forcible felony in some jurisdictions including Illinois and Florida. "The common law divided participants in a felony into four basic categories: (1) first degree principals, those who committed the crime in question; (2) second degree principals, aiders and abettors present at the scene of the crime; (3) accessories before the fact, aiders and abettors who helped the principal before the basic criminal event took place; and (4) accessories after the fact, persons who helped the principal after the basic criminal event took place. In the course of the 20th century, however, American jurisdictions eliminated the distinction among the first three categories." Gonzales v. Duenas Alvarez, (citations omitted).
Камерун
Камерун заңына сәйкес, ауыр қылмыс – бұл 10 жылдан асатын мерзімге немесе өлім жазасына кесілетін қылмыс. Ауыр қылмыстар, 10 күннен 10 жылға дейінгі мерзімге кесілетін қылмыстардан (қылмыстар) және 10 күннен аспайтын құқық бұзушылықтардан ажыратылады. Жеңіл қылмыстар магистраттық сотта қарастырылса, ауыр қылмыстар жоғары сотта (tribunal de grande instance) қаралуға тиіс. 1967 жылғы екі тілді Камерун қылмыстық кодексін жасаушылар өз жұмысында француз және Нигерия заңдарына сүйенді. Ауыр қылмыстарға қатысты олар француз заңындағы (5 жыл) және Нигерия заңындағы (3 жыл) шектен әлдеқайда жоғары шекті белгіледі. Бұл Камерун заңы бойынша ауыр қылмыстардың санын күрт азайтуға әкеп соқты. Сондай-ақ, сол кездегі Шығыс Камерун соттарында қазылар алқасымен қаралатын қылмыстардың саны да азайды.
Тарих
18 ғасырда сэр Уильям Блэкстон қылмыстың "жалпы құқық бойынша жер мен мүліктің жоғалуына себеп болатын кез келген қылмысты қамтиды" деп жазды. "Фелония" сөзі феодалдық дәуірде пайда болған, ол адамның барлық мүлігінің құнын білдіреді: "адамның феодалынан бас тарту құны". Блэкстон, фелонияның жаза ретінде тек өлім жазасын білдіретін қате пікірді жоққа шығарады, өйткені барлық фелония қылмыстары өлім жазасын көздейтін болмайды, ал барлық өлім жазасын көздейтін қылмыстар фелония болып табылмайды. Дегенмен, ол "фелония ұғымы көбінесе өлім жазасымен байланысты, сондықтан оларды бөліп қарау қиын; және заңның түсіндірмелері қазір осыған сәйкес келеді" деп мойындайды. Бүгінде қылмыстар айыптауға тартылатын немесе жеңіл қылмыстар деп жіктеледі, олардың арасындағы жалғыз айырмашылық – сот өткезу тәсілі (корольдік сотта қазылар алқасымен немесе әкімшілік сотта).
Процедура
1836 жылғы ауыр қылмыстар бойынша сот ісін жүргізу туралы заң (6 және 7 Вильгельм IV тарауы 114) қылмыс жасады деген айып тағылған адамдарға қорғаушы адвокат немесе сенімді тұлғаны шақыруға мүмкіндік берді.
Терминология
Бұл істе қудаланып жатқан адамды тұтқын деп атағанмен, көбінесе «айыпталушы» немесе «күдікті» терминдері қолданыла бастады.
Германия
Қылмыс (Verbrechen, бұл сөз техникалық емес жағдайларда жай ғана "қылмыс" деп аударылады) Strafgesetzbuch (Қылмыстық кодекс, StGB) бойынша, ең кемі бір жылға бас бостандығынан айырумен жазаланатын заңсыз әрекет (rechtswidrige Tat) ретінде анықталады. Құқық бұзушылық (Vergehen) – бір жылдан кем мерзімге бас бостандығынан айыруға немесе айыппұл салуға жазаланатын кез келген басқа қылмыс. Дегенмен, кейбір жағдайларда, құқық бұзушылықтың ауыр түрі бір жылдан астам мерзімге бас бостандығынан айырумен жазалануы мүмкін, бірақ бұл қылмыс құқық бұзушылық ретінде қарастырылады. Сол сияқты, бір жылдан кем мерзімге бас бостандығынан айырумен жазаланатын қылмыстың жеңіл түріне де қатысты. Қылмыс жасауға талпынудың өзі қылмыс болып есептеледі, ал құқық бұзушылық жасауға талпыну тек заңмен нақты белгіленген жағдайларда ғана қылмыс болып танылады.
Ирландия
Ирландия заңдарында қылмыс пен құқық бұзушылық арасындағы айырмашылық 1997 жылғы Қылмыстық заңның 3-бабымен жойылды, осылайша бұрын құқық бұзушылықтарға қолданылатын заң барлық қылмыстарға таратылды. Министр Джоан Бартон заң жобасын Сенатта таныстырғанда: "Бұл айырмашылық көп жылдар бойы жойылды және қазіргі жағдайда ешқандай мағынаға ие емес. Мысалы, бүгінде жалған уәделермен мүлікті иелену және мүлікті заңсыз пайдалану сияқты ауыр қылмыстар құқық бұзушылық ретінде жіктеледі, ал шоколад ұрлау сияқты ұсақ қылмыс – қылмыс болып саналады". 1997 жылғы заң, 1967 жылғы Англияның Қылмыстық заңы үлгісінде жасалған, бес жыл немесе одан көп мерзімге бас бостандығынан айыру жазасы көзделген қылмыстар үшін "қамауға алуға болатын қылмыс" санатын енгізді. 1996 жылғы Конституциялық комиссия "қылмыс" терминін "ауыр қылмыстық құқық бұзушылық" терминімен алмастыруды ұсынды.