Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Африканың көп бөлігінде, әсіресе Сахарадан оңтүстікке қарай, қалалану қарқынды жүріп жатыр. 1900 жылы тұрғындардың шамамен 89% егіншілік, аң аулау және жинау, мал өсіру және балық аулау сияқты бастапқы кәсіптермен айналысқан (Aase, 2003:1), яғни 11% немесе одан да азы қалалық жерде тұрған. 1957 жылы тәуелсіздік алған кезде Африка тұрғындарының 14,7%-ы қалада тұрса, 2000 жылы бұл көрсеткіш 37,2%-ға жетті және 2015 жылы 49,3%-ға дейін өсуі күтілуде, бұл жылына шамамен 3,76%-дан 3,35%-ға дейін өсімді білдіреді (БҰҰ, 2002). Сахарадан оңтүстік Африкада 1960 жылы "бір миллион халқы бар жалғыз қала – Йоханнесбург болды; 2009 жылы мұндай ірі халқы бар елу екі қала тіркелді". Нигерияның Лагос қаласы 1963 жылы 665 000 тұрғынымен (Rakodi, 1997) және 2000 жылы 8,7 миллион тұрғынымен 2015 жылға қарай 16 миллион халқы бар әлемдегі 11-ші ірі қалаға айналуы күтілуде (БҰҰ, 2002).
The urbanization of most of Africa is moving fast forward, especially south of the Sahara. It is estimated that in 1900, about 89% of inhabitants lived from the primary occupations of farming, hunting & gathering, cattle nomadism, and fishing (Aase, 2003:1) meaning that 11% or less were urban. At the start of the independence period in 1957, 14.7% of Africa's inhabitants were urban, in 2000 had it risen to 37.2% and it is expected to rise to 49.3% in 2015, in effect 3.76% to 3.35% per year (UN, 2002). In sub Saharan Africa in 1960 "only one city, Johannesburg, had a population of one million; in 2009, there were fifty two cities with such large populations." The Nigerian city of Lagos that in 1963 had 665,000 inhabitants (Rakodi, 1997) and 8.7 million in 2000 is expected to become the world's 11th biggest city by 2015 with 16 million inhabitants (UN, 2002).
Колониалды кезең
Қалалық даму процесі басталуы үшін алдымен кейбір бастапқы шарттар орындалуы керек болды. Қалалардың мақсаты – егіншілікпен айналыспайтын адамдардың еңбегін қамтамасыз ету болды, олар қолөнершілер, дін қызметкерлері, саудагерлер, жер иелері сияқты түрлі мамандықтарды қамтыды. Мұндай қалалар "үлкен ауыл" деп аталатын, және ресурстар таусылғанда қаланың орнын ауыстыруға мүмкіндік берді. Салынған құрылыстардың көп бөлігі қамыс пен саздан жасалған, тіпті басшылардың да тұрғындары осылай салынған.
The process of urbanization required some initial conditions to be met before the process could begin. The purpose of towns was to support the labor of those who were not in agriculture, whether that be craftsmen, priests, traders, landlords, etc. This kind of city was called a "Giant Village," and it allowed the city to move when resources became depleted. Most of the structures built were made of wattle and daub, often even the chiefs quarters.
Нил аңғары
Африканың ең ерте белгілі қалалары Нил өзені аймағында пайда болды. Александрия Египетте б.з.д. 331 жылы негізі қаланды және Фарос маяғы, аңызға толы кітапханасы және Александриялық Гипатияның шейіттік қасіретімен мәшһүр. Ежелгі грек папирустарының ең көп сақталған жері – Египет құмдары болғанымен, Александриядан қалғандары салыстырмалы түрде аз. Сахарадан оңтүстік Африкада да көптеген ерте қалалар болды. Меро (қазіргі Судан) Куш мемлекетінің маңызды қалаларының бірі еді. 590 ж.б.д. Напата шабуылданғаннан кейін бірнеше ғасыр бойы Мероит мемлекеті Египеттен тәуелсіз дамыды, б.з.д. II-III ғасырларда өркендеген шағына келді. Меро темір технологиясында жетістіктерге жетті, ал құрылыс жұмыстары кем дегенде б.з.д. 900 жылға дейін барады. Меро өркендеген кезінде ауыл шаруашылығының ірі орталығы болды. Сахарадан солтүстік Африканың Африкадан тыс халықтармен саяси және мәдени байланысы ұзақ жылдардан бері жалғасып келеді.
The earliest known cities of Africa emerged around the Nile Valley. Alexandria was founded in Egypt in 331 BC and is famous for the lighthouse Pharos, for a legendary library, and for the martyrdom of Hypatia of Alexandria. While more Ancient Greek papyri were preserved in the sands of Egypt than anywhere else in the ancient world, relatively few from Alexandria still remain. There were also many early cities in Sub Saharan Africa. Meroe (present day Sudan) was one of the major cities in the Kush kingdom. For several centuries after the sacking of Napata in 590 BC, the Meroitic kingdom developed independently of Egypt, reaching its height in the 2nd and 3rd centuries BC. Meroe advanced in iron technology, and building construction dates back to at least 900 BC. Meroe was a great center of agriculture at its height. Africa north of the Sahara has long had political and cultural contact with people outside of Africa.
Батыс Африка
700-1600 жылдар аралығында Батыс Африка саваннасындағы қалалар Сахара арқылы жүзеге асырылған саудадан пайда болды. Олардың ішіндегі ең танымалдары – Кумби Салех, Тимбукту, Дженне және Гао. Ибн Халдун сияқты араб ғалымдары осы аймақ пен кезеңдегі тарихи мәліметтердің маңызды көзі болды. Алтын өндіру, темір технологиясы, керамика жасау және тоқыма өндірісі – маңызды технологиялар еді. Гана империясының (қазіргі Гана емес) сауда және астаналық орталығы Кумби Салехте салық салуды қамтитын күрделі экономикалық жүйе құрылды. Мали, Гана және Сонгхай үш патшалығының өсуі мен күші олардың құнарлы және оңай өңделетін жерлеріне байланысты. Бұл оларға күріштен артық өнім алуға, сондай-ақ тұз бен алтынды алысқа саудалауға мүмкіндік берді. Мангбету патшалығында аудандар патшалықтың қажеттіліктеріне сәйкес өз құрылымын өзгертті. Бірдей мөлшердегі ауылдардың тең таралуы, соғыс кезінде немесе сауда жолы ауыл арқылы өткесінде ірі топтасқан ауылдарға айналып, содан кейін жағдайлар қалыпқа келгенде қайтадан бірдей мөлшердегі ауылдарға ұласып кеткенін көрсететін деректер бар. Ұлы Зимбабве – Африканың колониялық кезеңге дейінгі ең танымал қалаларының бірі. Оның Ұлы қоршауы Африкадағы ең ірі тарихи құрылым деп есептеледі. Ангола аймағының алғашқы тұрғындары Хойсан аңшы-жинаушылары болған деп саналады, олардың қалдықтары Ескі тас дәуіріне дейін жетеді.
Between AD 700 to 1600, cities in the West African savanna emerged from the trans Saharan trade. Some of the more prominent were Kumbi Saleh, Timbuktu, Djenné and Gao. Arabic scholars like Ibn Khaldun have been a very important source of historical accounts from this area and period. Gold mining, iron technology, pottery making and textile production were the important technologies. In the commercial and capital center of Ghana Empire (not present Ghana) Kumbi Saleh an elaborate economic system including taxation was developed. The growth and strength of the 3 kingdoms of Mali, Ghana, and Songhai can be attributed to their fertile and easily farmable environment. This allowed them to create a surplus of rice, as well as their long distance trade of salt and gold. In the Mangbetu Kingdom districts changed their structure to fit the need of the kingdom. There is evidence of equal dispersion of villages of equal sizes transforming into larger clumped villages in times of war or when trade route were diverted through the village and then reverted back when those times have passed back to equally dispersed villages of equal sizes. Great Zimbabwe is one of the more famous pre colonial cities of Africa. Its Great Enclosure is considered the largest single prehistoric structure in Africa. The earliest inhabitants of the Angola area are believed to have been Khoisan hunter gatherers whose remains date back to the Old Stone Age.
Қорытынды
Африкадағы урбанизация қарқыны төмендеп келеді, бірақ халық өсу қарқыны да солай, көп жағдайда ВИЧ/ЖҚС салдарынан (БҰҰ, 2003а). Африканың ірі қалалары өсуін жалғастыруы мүмкін, бірақ болашағы әрқашан сияқты белгісіз. 1994 жылы Лагостың 2015 жылға қарай 24,4 миллион тұрғыны бар әлемдегі үшінші ірі қалаға айналатыны күтілген (Todaro, 1997), бірақ 2001 жылы бұл көрсеткіш әлемдегі он бірінші ірі қала, "тек" 16 миллион тұрғыны бар делінді (БҰҰ, 2002). Бұл көрсеткіштердің қаншалықты сенімсіз екенін және Африка халқының дамуының қаншалықты болжаусыз екенін көрсетеді. Әлемнің қалған бөлігіндегідей, Африканың урбанизация процесі де негізінен экономикамен байланысты екені анық. Колониялық державалар порттарды, теміржолдарды және кен орындарын экономикалық тұрғыдан стратегиялық маңызды жерлерге орналастырды. Қалалар отаршылдық және отаршылдықтан кейінгі кезеңдерде де экономикалық тұрғыдан басымдыққа ие болды. Адамдар ұлттық мақтаныш, жұмыс, басқару, білім алу және әлеуметтік қызметтер үшін осы жерлерге келді. Бірақ Оңтүстік Африка қатаң ағын бақылау режимі мен апартеид саясаты арқасында қалалық өсімді белгілі бір деңгейде бақылауға алды. Дегенмен, ол Африканың ең урбанизацияланған елдерінің бірі және қазіргі уақытта урбанизация өсуі төмендеп барады.
The urbanization rate in Africa is slowing, but so is the population growth rate, much because of HIV/AIDS (UN, 2003a). The big cities of Africa will probably continue to grow, but the future is as always uncertain. In 1994 it was expected that Lagos would become the world's third biggest city with 24.4 million inhabitants by 2015 (Todaro, 1997), but in 2001 this was adjusted to the world's eleventh biggest city with 'only' 16 million inhabitants (UN, 2002). This shows how uncertain the numbers are, and how unpredictable the African population development is. It is evident that like in the rest of the world, the African urbanization process has mainly been influenced by economy. The colonial powers placed ports, railways and mines to economically strategic places. The cities have both in colonial and post colonial times been economically prioritized. People came to these places for nationalistic pride, work, administration, education and social services. The exception is South Africa who, with its strict influx control regime and apartheid policy, to a certain degree managed to control urban growth. It is nonetheless one of the most urbanized countries of Africa and now has a low urbanization growth.