Кіріспе

Африканың көп бөлігінде, әсіресе Сахарадан оңтүстікке қарай, қалалану қарқынды жүріп жатыр. 1900 жылы тұрғындардың шамамен 89% егіншілік, аң аулау және жинау, мал өсіру және балық аулау сияқты бастапқы кәсіптермен айналысқан (Aase, 2003:1), яғни 11% немесе одан да азы қалалық жерде тұрған. 1957 жылы тәуелсіздік алған кезде Африка тұрғындарының 14,7%-ы қалада тұрса, 2000 жылы бұл көрсеткіш 37,2%-ға жетті және 2015 жылы 49,3%-ға дейін өсуі күтілуде, бұл жылына шамамен 3,76%-дан 3,35%-ға дейін өсімді білдіреді (БҰҰ, 2002). Сахарадан оңтүстік Африкада 1960 жылы "бір миллион халқы бар жалғыз қала – Йоханнесбург болды; 2009 жылы мұндай ірі халқы бар елу екі қала тіркелді". Нигерияның Лагос қаласы 1963 жылы 665 000 тұрғынымен (Rakodi, 1997) және 2000 жылы 8,7 миллион тұрғынымен 2015 жылға қарай 16 миллион халқы бар әлемдегі 11-ші ірі қалаға айналуы күтілуде (БҰҰ, 2002).

Колониалды кезең

Қалалық даму процесі басталуы үшін алдымен кейбір бастапқы шарттар орындалуы керек болды. Қалалардың мақсаты – егіншілікпен айналыспайтын адамдардың еңбегін қамтамасыз ету болды, олар қолөнершілер, дін қызметкерлері, саудагерлер, жер иелері сияқты түрлі мамандықтарды қамтыды. Мұндай қалалар "үлкен ауыл" деп аталатын, және ресурстар таусылғанда қаланың орнын ауыстыруға мүмкіндік берді. Салынған құрылыстардың көп бөлігі қамыс пен саздан жасалған, тіпті басшылардың да тұрғындары осылай салынған.

Нил аңғары

Африканың ең ерте белгілі қалалары Нил өзені аймағында пайда болды. Александрия Египетте б.з.д. 331 жылы негізі қаланды және Фарос маяғы, аңызға толы кітапханасы және Александриялық Гипатияның шейіттік қасіретімен мәшһүр. Ежелгі грек папирустарының ең көп сақталған жері – Египет құмдары болғанымен, Александриядан қалғандары салыстырмалы түрде аз. Сахарадан оңтүстік Африкада да көптеген ерте қалалар болды. Меро (қазіргі Судан) Куш мемлекетінің маңызды қалаларының бірі еді. 590 ж.б.д. Напата шабуылданғаннан кейін бірнеше ғасыр бойы Мероит мемлекеті Египеттен тәуелсіз дамыды, б.з.д. II-III ғасырларда өркендеген шағына келді. Меро темір технологиясында жетістіктерге жетті, ал құрылыс жұмыстары кем дегенде б.з.д. 900 жылға дейін барады. Меро өркендеген кезінде ауыл шаруашылығының ірі орталығы болды. Сахарадан солтүстік Африканың Африкадан тыс халықтармен саяси және мәдени байланысы ұзақ жылдардан бері жалғасып келеді.

Батыс Африка

700-1600 жылдар аралығында Батыс Африка саваннасындағы қалалар Сахара арқылы жүзеге асырылған саудадан пайда болды. Олардың ішіндегі ең танымалдары – Кумби Салех, Тимбукту, Дженне және Гао. Ибн Халдун сияқты араб ғалымдары осы аймақ пен кезеңдегі тарихи мәліметтердің маңызды көзі болды. Алтын өндіру, темір технологиясы, керамика жасау және тоқыма өндірісі – маңызды технологиялар еді. Гана империясының (қазіргі Гана емес) сауда және астаналық орталығы Кумби Салехте салық салуды қамтитын күрделі экономикалық жүйе құрылды. Мали, Гана және Сонгхай үш патшалығының өсуі мен күші олардың құнарлы және оңай өңделетін жерлеріне байланысты. Бұл оларға күріштен артық өнім алуға, сондай-ақ тұз бен алтынды алысқа саудалауға мүмкіндік берді. Мангбету патшалығында аудандар патшалықтың қажеттіліктеріне сәйкес өз құрылымын өзгертті. Бірдей мөлшердегі ауылдардың тең таралуы, соғыс кезінде немесе сауда жолы ауыл арқылы өткесінде ірі топтасқан ауылдарға айналып, содан кейін жағдайлар қалыпқа келгенде қайтадан бірдей мөлшердегі ауылдарға ұласып кеткенін көрсететін деректер бар. Ұлы Зимбабве – Африканың колониялық кезеңге дейінгі ең танымал қалаларының бірі. Оның Ұлы қоршауы Африкадағы ең ірі тарихи құрылым деп есептеледі. Ангола аймағының алғашқы тұрғындары Хойсан аңшы-жинаушылары болған деп саналады, олардың қалдықтары Ескі тас дәуіріне дейін жетеді.

Қорытынды

Африкадағы урбанизация қарқыны төмендеп келеді, бірақ халық өсу қарқыны да солай, көп жағдайда ВИЧ/ЖҚС салдарынан (БҰҰ, 2003а). Африканың ірі қалалары өсуін жалғастыруы мүмкін, бірақ болашағы әрқашан сияқты белгісіз. 1994 жылы Лагостың 2015 жылға қарай 24,4 миллион тұрғыны бар әлемдегі үшінші ірі қалаға айналатыны күтілген (Todaro, 1997), бірақ 2001 жылы бұл көрсеткіш әлемдегі он бірінші ірі қала, "тек" 16 миллион тұрғыны бар делінді (БҰҰ, 2002). Бұл көрсеткіштердің қаншалықты сенімсіз екенін және Африка халқының дамуының қаншалықты болжаусыз екенін көрсетеді. Әлемнің қалған бөлігіндегідей, Африканың урбанизация процесі де негізінен экономикамен байланысты екені анық. Колониялық державалар порттарды, теміржолдарды және кен орындарын экономикалық тұрғыдан стратегиялық маңызды жерлерге орналастырды. Қалалар отаршылдық және отаршылдықтан кейінгі кезеңдерде де экономикалық тұрғыдан басымдыққа ие болды. Адамдар ұлттық мақтаныш, жұмыс, басқару, білім алу және әлеуметтік қызметтер үшін осы жерлерге келді. Бірақ Оңтүстік Африка қатаң ағын бақылау режимі мен апартеид саясаты арқасында қалалық өсімді белгілі бір деңгейде бақылауға алды. Дегенмен, ол Африканың ең урбанизацияланған елдерінің бірі және қазіргі уақытта урбанизация өсуі төмендеп барады.