Мегаполистік аймақтар және қалалық агломерациялар

Кіріспе

Халық тығыздығы жоғары қалалық ядро мен оның серік қалаларының әкімшілік бірлігі

Метрополиттік аймақ немесе метро – халық тығыз орналасқан қалалық агломерациядан және оның айналасындағы өнеркәсіп, сауда аймақтары, көлік желісі, инфрақұрылымдар мен тұрғын үйді бөлісетін аумақтардан тұратын аймақ. Метрополиттік аймақ әдетте бірнеше маңызды қалаларды, әкімшілік аудандар мен муниципалитеттерді қамтиды: шағын аудандар, қалалар, борон, округтер, қала маңындағы елді мекендер, қалалық және ауылдық жерлер, тіпті еуроаймақтар сияқты аймақтардағы мемлекеттер мен ұлттар. Әлеуметтік, экономикалық және саяси институттар өзгерген сайын, метрополиттік аймақтар маңызды экономикалық және саяси аймақтарға айналды. АҚШ-тағы метрополиттік аймақтар негізгі статистикалық аймақтың орталық бөлігін қоршап жатқан қалалық аймақ ретінде белгіленеді, бұл аймақ қалалық аудан ретінде анықталады (бұл қалалық ядродан өзгеше) және орталық және шеткі округтерден тұрады. Халық санағы бюросы жұмыс орындарының қала маңына көшуіне байланысты «орталық қала» және «қала маңы» терминдерін енді қолданбайды. Басқа елдерде метрополиттік аймақтар кейде бір орталық қаламен байланыстырылған, мысалы, Париж метрополиттік аймағы (Париж) немесе Мумбаи метрополиттік аймағы (Мумбаи). Ал кейбір жағдайларда, әсіресе АҚШ-та, метрополиттік аймақтарда бірнеше маңызды орталықтар болады; мысалы, Даллас-Форт-Уорт метрополиттік аймағында сегіз маңызды қала бар. Пакистанның Исламабад-Равалпинди метрополиясы, Германияның Рейн-Рур аймағы және Нидерландының Рандстад аймағы да басқа мысалдар болып табылады. АҚШ-та метрополиттік статистикалық аймақтар тұжырымы кеңінен таралған. Үлкен Вашингтон метрополиттік аймағы – жақындық, тарих және соңғы қалалық интеграция салдарынан әртүрлі штаттардан тәуелсіз қалалар мен округтерді статистикалық тұрғыдан біріктіріп, үлкен қала құрудың мысалы. Метрополиттік аймақтардың өзі үлкен мегаполистің құрамына кіруі мүмкін. Қалалық орталықтар үшін, егер олар метрополиттік аймақтардан тыс жерде орналасса және аймақ үшін ұқсас тартымдылықты кіші масштабта тудырса, 2006 жылы неміс профессорлары «региополис» және тиісті «региополистік аймақ» немесе «регио» тұжырымдамасын енгізді. АҚШ-та «микрополиттік статистикалық аймақ» термині қолданылады.

A metropolitan area or metro is a region consisting of a densely populated urban agglomeration and its surrounding territories sharing industries, commercial areas, transport network, infrastructures and housing. A metropolitan area usually comprises multiple principal cities, jurisdictions and municipalities: neighborhoods, townships, boroughs, cities, towns, exurbs, suburbs, counties, districts and even states and nations in areas like the eurodistricts. As social, economic and political institutions have changed, metropolitan areas have become key economic and political regions. Metropolitan areas in the United States are delineated around the Core of a core based statistical area which is defined as an urban area, (this is different than the urban core) and consists of central and outlying counties as the terms central city and suburb are no longer used by the census bureau due to suburbanization of employment. In other countries metropolitan areas sometimes anchored by one central city such as the Paris metropolitan area (Paris) or Mumbai Metropolitan Region (Mumbai). In other cases, metropolitan areas contain multiple centers of equal or close to equal importance, especially in the United States; for example, the Dallas–Fort Worth metropolitan area has eight principal cities. The Islamabad–Rawalpindi metropolitan area in Pakistan, the Rhine Ruhr in Germany, and the Randstad in The Netherlands are other examples. In the United States, the concept of metropolitan statistical areas has gained prominence. The area of the Greater Washington metropolitan area is an example of statistically grouping independent cities and county areas from various states to form a larger city because of proximity, history and recent urban convergence. Metropolitan areas may themselves be part of a greater megalopolis. For urban centres located outside metropolitan areas that generate a similar attraction at a smaller scale for a region, the concept of a regiopolis and a respective regiopolitan area, or regio, was introduced by German professors in 2006. In the United States, the term micropolitan statistical area is used.

Анықтама

Мегаполистік аймақ қалалық агломерацияны және оған іргелес салынған аумақтарды біріктіреді, олар міндетті түрде қалалық сипатқа ие болмауы мүмкін, бірақ жұмыспен қамту немесе басқа да коммерция арқылы орталықпен тығыз байланысты. Бұл шеткі аймақтар кейде қала маңындағы белдеу деп аталады және қалалық аймақтан асып, басқа да әкімшілік бірліктерге дейін созылуы мүмкін. Мысалы, Лонг-Айлендтегі Нью-Йорк штатының Ист-Хэмптон қаласы Нью-Йорк мегаполистік аймағының бір бөлігі саналады. Іс жүзінде, ресми және бейресми қолданыста мегаполистік аймақтардың параметрлері бірқалыпты емес. Кейде олар қалалық аймақтан көп айырмашылығы жоқ, ал кейде бір ғана қалалық елді мекенге тікелей қатысы жоқ кең аумақтарды қамтиды. Мегаполистік аймақтар бойынша салыстырмалы статистиканы жасағанда мұны ескеру қажет. "Мегаполитен" термині сондай-ақ округ деңгейіндегі муниципалдық басқару құрылымын білдіруі мүмкін, онда орталық қала мен оның қала маңындағы аймақтары арасында бірқатар ортақ қызметтер бар, бұл мегаполистік аймақтың толыққанды қамтуын қамтамасыз етпеуі мүмкін. Бір мегаполистік аймақтың халқы миллиондаған адамға өзгеруі мүмкін. 1950 жылы қабылданғаннан бері мегаполистік аймақтардың негізгі тұжырымдамасында маңызды өзгерістер болған жоқ, бірақ содан бері географиялық үлестірілімде елеулі өзгерістер болды және одан да көп күтілуде. "Мегаполистік статистикалық аймақ" терминінің тұрақсыздығына байланысты, күнделікті қолданыста көбінесе "қалалық қызмет аймағы", "мегаполистік аймақ" немесе "MSA" терминдері қолданылады, олар қала ғана емес, сонымен қатар оны қоршаған қала маңындағы, қала сыртындағы және кейде ауылдық аймақтарды да қамтиды, олардың барлығының қаланың ықпалында деп есептеледі. Полицентрлік мегаполистік аймақта үздірілмейтін құрылыспен байланыстырылмаған бірнеше қалалық агломерациялар бар. Мегаполистік аймақты анықтауда қала немесе қалалар басқа аймақтармен жоғары деңгейде интеграцияланған ядроны құрайтыны жеткілікті. Мегаполистік аймақ қызмет көрсету секторындағы еңбек және кәсіпорындардың жоғары шоғырлануымен кеңінен танымал және сипатталады. Макроэкономика мегаполистік аймақтарды экономикалық маңызы бар сауда аймақтары ретінде қарастырады.

A metropolitan area combines an urban agglomeration with the contiguous built up areas, which are not necessarily urban in character but are closely bound to the center by employment or other commerce. These outlying zones are sometimes known as a commuter belt and may extend well beyond the urban zone to other political entities. For example, East Hampton, New York, on Long Island is considered part of the New York metropolitan area. In practice, the parameters of metropolitan areas, in both official and unofficial usage, are not consistent. Sometimes they are little different from an urban area, and in other cases, they cover broad regions that have little relation to a single urban settlement; comparative statistics for metropolitan areas should take this into account. The term metropolitan can also refer to a county level municipal government structure, with some shared services between a central city and its suburbs, which may or may not include the entirety of a metropolitan area. Population figures given for one metro area can vary by millions. There has been no significant change in the basic concept of metropolitan areas since its adoption in 1950, although significant changes in geographic distributions have occurred since then, and more are expected. Because of the fluidity of the term "metropolitan statistical area", the term used colloquially is more often "metro service area", "metro area", or "MSA", taken to include not only a city but also the surrounding suburban, exurban and sometimes rural areas, all of which the city is presumed to influence. A polycentric metropolitan area contains multiple urban agglomerations not connected by continuous development. In defining a metropolitan area, it is sufficient that a city or cities form a nucleus with which other areas have a high degree of integration. A metropolitan area is commonly known and characterized by a high concentration in service sector labor and enterprises. Macroeconomics views metropolitan areas as trade regions of economic significance.

Оңтүстік Африка

Үлкен Йоханнесбург мегаполистік аймағы Оңтүстік Африкадағы ең ірі мегаполистік аймақ болып табылады. 2011 жылғы Оңтүстік Африка халық санағы бойынша оның халқы 9,6 миллионнан астам адамды құрады, ал 2011 жылғы деректер бойынша қалалық аймақта шамамен 7,9 миллион адам тұрды. Оңтүстік Африкадағы мегаполистік муниципалитеттер мегаполистік аймақтың әдетте басқарылатын аумақтары ретінде анықталады. Оңтүстік Африкадағы ең ірі мегаполистік муниципалитет – Йоханнесбург мегаполистік муниципалитеті, ол 2016 жылы шамамен 5 миллионнан астам адамды басқарды. Дегенмен, Үлкен Йоханнесбург мегаполистік аймағында 2011 жылғы халық санағы бойынша 957 441 адамды құрайтын Йоханнесбургтің өзекті муниципалды қаласынан шамамен он есе көп халық тұрады.

Чили

Чилиде үш мегаполистік аймақ бар, ең ірісі және маңыздысы – Сантьяго облысындағы Гран-Сантьяго, 7 миллионнан астам тұрғыны бар, бұл Чилидегі ең үлкен және ең көп халқы бар қалалық аймақ. Қалған екі мегаполистік аймақ – Вальпараисо облысындағы Гран-Вальпараисо, онда шамамен миллион тұрғын бар, және Био-Био облысындағы Гран-Консепсьон, онда шамамен миллион адам тұрады. Кішірек "мегаполистік" аймақтар конгломерациялар деп аталады. Конгломерациялар деп санау үшін оларда 200 000-нан сәл астам тұрғын болуы керек. Мысалы, Ранкагуа конгломерациясы, ол Ранкагуа қаласымен және оған жақын Махали, Гултро және Граньерос сияқты кіші қалаларды қамтиды.

Мексика

Мексикада мегаполистік аймақтар zonas metropolitanas деп аталады. Ұлттық халық кеңесі (CONAPO) оларды былай анықтайды: кемінде 100 000 халқы бар қала орналасқан екі немесе одан да көп муниципалитеттер жиынтығы, сондай-ақ оның қалалық аумағы, функциялары және қызметі муниципалитет шекарасынан асып түсетін аймақтар. Бұл анықтамаға 500 000-нан астам тұрғыны бар қалалар, немесе солтүстік және оңтүстік шекаралық аймақтар мен жағалау аймақтарында орналасқан 200 000-нан астам тұрғыны бар қалалар да кіреді. Штаттардың астаналары орналасқан муниципалитеттер де, егер олар бұрыннан метрополиялық аймаққа кірмеген болса, осы анықтамаға сәйкес келеді. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, Мексикада 74 метрополиялық аймақ бар. Ел халқының 62,8% құрайтын 75,1 миллион адам метрополиялық аймақтарда тұрады. Бұл 1098 статистикалық аймақ 929 Негізгі статистикалық аймақ (CBSA) және 169 Біріктірілген статистикалық аймақтан (CSA) тұрады. 929 Негізгі статистикалық аймақ 388 Метрополитендік статистикалық аймаққа (MSA – АҚШ үшін 381 және Пуэрто-Рико үшін жеті) және 541 Микрополитендік статистикалық аймаққа (μSA – АҚШ үшін 536 және Пуэрто-Рико үшін бес) бөлінеді. 169 Біріктірілген статистикалық аймақ (АҚШ үшін 166 және Пуэрто-Рико үшін үш) екі немесе одан да көп іргелес Негізгі статистикалық аймақтан тұрады. Басқару және бюджет басқармасы Метрополитендік статистикалық аймақты кемінде 50 000 халқы бар кем дегенде бір қалалық аймақ және оған іргелес жатқан, жұмыспен байланыс арқылы өлшенетін жоғары дәрежеде экономикалық және әлеуметтік интеграцияға ие аумақтар ретінде анықтайды. OMB Біріктірілген статистикалық аймақты жұмыспен байланыс үлгілерімен өлшенетін экономикалық байланыстары бар, іргелес метрополитен және микрополитен статистикалық аймақтардың әртүрлі комбинацияларынан тұратын аймақ деп анықтайды. Басқару және бюджет басқармасы Негізгі статистикалық аймақты (CBSA) кемінде 10 000 халқы бар қалалық орталыққа және оған социоэкономикалық жағынан байланысты, іргелес жатқан округтерден (немесе оларға теңестірілгендерден) тұратын географиялық аймақ деп анықтайды.

Metropolitan areas are known as zonas metropolitanas in Mexico. The National Population Council (CONAPO) defines them as:
a set of two or more municipalities where a city with a population of at least 100,000 is located, and whose urban area, functions and activities exceed the limits of the municipality. municipalities with a city of more than 500,000 inhabitants, or a city of more than 200,000 inhabitants located in the northern and southern border areas and in the coastal zone. municipalities where state capitals are located, if they are not already included in a metropolitan zone. As of 2018, there are 74 zonas metropolitanas in Mexico. 75.1 million people, 62.8% of the country population, live within a metropolitan area. These 1,098 statistical areas comprise 929 Core Based Statistical Areas (CBSAs) and 169 Combined Statistical Areas (CSAs). The 929 Core Based Statistical Areas are divided into 388 Metropolitan Statistical Areas (MSAs – 381 for the U. S. and seven for Puerto Rico) and 541 Micropolitan Statistical Areas (μSAs – 536 for the U. S. and five for Puerto Rico). The 169 Combined Statistical Areas (166 for the U. S. and three for Puerto Rico) each comprise two or more adjacent Core Based Statistical Areas. The Office of Management and Budget defines a Metropolitan Statistical Area as one or more adjacent counties or county equivalents that have at least one urban area of at least 50,000 population, plus adjacent territory that has a high degree of economic and social integration with the core as measured by commuting ties. The OMB then defines a Combined Statistical Area as consisting of various combinations of adjacent metropolitan and micropolitan statistical areas with economic ties measured by commuting patterns. The Office of Management and Budget further defines a core based statistical area (CBSA) to be a geographical area that consists of one or more counties (or equivalents) anchored by an urban center of at least 10,000 people plus adjacent counties that are socioeconomically tied to the urban center by commuting.

Бангладеш

Бангладеште маңызды қаржылық, саяси және әкімшілік маңызы бар үлкен халық орталықтары метрополитен қалалары деп есептеледі, олар қалалық корпорациялармен басқарылады. Барлығы Бангладеште 12 қалалық корпорация бар. Олардың 4-еуі (Дака Солтүстік қалалық корпорациясы, Дака Оңтүстік қалалық корпорациясы, Нараяндж қалалық корпорациясы, Газипур қалалық корпорациясы) Дака метрополитен аймағының құрамына кіреді.

Қытай

Қытайда мегаполистер (қалалар кластері, әліп.) мен метрополиялық аймақтар арасында бұрын нақты айырмашылық болған жоқ. 2019 жылғы 19 ақпанда Ұлттық даму және реформалар комиссиясы «Заманауи метрополиялық аймақтарды дамыту жөніндегі нұсқаулық» (关于培育发展现代化都市圈的指导意见) жариялағанға дейін, метрополиялық аймақ «мегаполисте үлкен қалалардың (немесе мегаполистердің) басымдығымен қалыптасқан, немесе жетекші рөл атқаратын ірі қаланың құрамындағы, негізгі қатынас аймағы 1 сағаттық жерде орналасқан урбанизацияланған кеңістік» деп анықталды.

Үндістан

Үндістанда төрт миллионнан астам халқы бар қала метрополитті қала деп есептеледі. Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 1973 жылғы нұсқасына сәйкес, мемлекеттік билік бір миллионнан астам халқы бар кез келген қала немесе кентті метрополиялық аймақ деп жариялауға құқылы.

Индонезия

Индонезияда Индонезия үкіметі метрополитенді елдің дамуына зор әсер ететіндіктен, оның кеңістіктік жоспарлауына басымдық берілген қалалық агломерация ретінде анықтайды. Жакарта, Сурабая, Бандунг, Семаранг, Медан, Макассар, Палембанг – елдегі маңызды метрополитендік аймақтар. Қазіргі таңда Индонезияда үкімет тарапынан мойындалған 10 метрополитендік қала бар.

Пәкістан

Пакистанда бір миллионнан астам халқы бар тоғыз қалалық аймақ бар. Олардың бесеуі Пенджаб штатында толығымен орналасқан, оның ішінде Лахор, Фейсалабад, Гуджанвала, Мултан; біреуі (Исламабад-Равалпинди Пенджаб және Исламабад астаналық аумағы арасында бөлінген); екеуі Синд штатында, оның ішінде елдегі ең ірі қалалық аймақ – Карачи және Хайдарабад; біреуі Хайбер-Пахтунхва штатында: Пешавар; ал соңғысы Белуджистан штатында: Кветта.

Филиппин

Қазіргі уақытта Филиппинде Ұлттық экономикалық және даму басқармасы (NEDA) анықтаған үш мегаполистік аймақ бар. Бұл мегаполистер үш негізгі географиялық аймаққа бөлінеді: Метро Манила (Лусон аймағында орналасқан), Метро Себу (Висая аймағында орналасқан) және Метро Давао (Минданао аймағында орналасқан). Әр аймақтың ресми анықтамасы үнемі қалаланудың нақты аумағымен сәйкес келе бермейді. Мысалы, Метро Маниланың құрылыс аймағы көптен бері ресми белгіленген шекарасынан асып, Булакан, Ризал, Лагуна және Кавите провинцияларына таралып кеткен. NEDA-ның 2017–2022 жылдарға арналған Филиппин даму жоспары негізінде Филиппиндегі мегаполистер саны 2007 жылы 13-тен қазіргі үшке дейін азайтылды. Қалған 10 мегаполистік аймақ: Метро Анжелес, Метро Баколод, Метро Багио, Метро Батангас, Метро Кагаян-де-Оро, Метро Дагупан, Метро Илоило–Гуимарас, Метро Бутуан, Метро Нага және Метро Олонгапо.

Біріккен Араб Әмірліктері

Дубай, Шаржа және Аджман (DSA) – Біріккен Араб Әмірліктеріндегі қалалық аймақ. Ол Дубай, Аджман және Шаржа қалаларының біріккен, кең аумақты қалалық аймақтарынан құралған. Дубайдың солтүстік-шығысындағы қалалық аймақтар Шаржа аймақтарымен жалғасып, олар өз кезегінде Аджманмен тікелей шектеседі. 2023 жылғы мәлімет бойынша, жалпы халық саны шамамен 5,9 миллион адамды құрайды.

Еуропа

Еуропалық Одақтың статистикалық агенттігі Eurostat үлкен қалалық аймақ (LUZ) деп аталатын ұғымды жасады. LUZ – метрополия аймағының біркелкі анықтамасын беруге жасалған тытырға, мақсаты – тұрғындарының көп бөлігі жұмыс үшін қалаға барып-келетін аймақты анықтау, бұл "функционалды қалалық аймақ" деп белгілі.

Франция

Францияның ұлттық статистика басқармасы INSEE қалалық ядроны және оны қоршаған, тұрғындардың жұмысқа бару әсеріне түсетін аймақты italic=y (немесе AAV, сөзбе-сөз "қаланың тартымдылық аймағы") деп атайды, көпше түрі: aires d'attraction des villes. INSEE қолданысындағы осы статистикалық аймақтың ағылшын тіліндегі ресми аудармасы – "функционалдық аймақ". AAV анықтамасы Eurostat және OECD қолданған Функционалдық қалалық аймақ (FUA) анықтамасына сәйкес келеді, сондықтан AAV-лер FUA-мен тікелей салыстырылады. Олар 1965 жылы белгіленді. 2005 жылы белгіленген аймақтарға қосымша бірнеше муниципалитеттер енгізілді.

Түркия

Метрополитен сөзі Түркияда 750 000-нан астам тұрғыны бар провинциядағы жергілікті қызметтерді басқаратын орталық муниципалитетті сипаттайды, мысалы, Стамбул және оның метрополитен муниципалитеті – Стамбул қалалық муниципалитеті. Түркияда ресми түрде 30 "қалалық муниципалитет" бар. Дегенмен, бұл жіктеу тек әкімшілік мақсаттарда қолданылады және кейде "метро аймағы" терминінің күнделікті қолданылуымен қарама-қайшы келеді. Мысалы, Коджаэли провинциясындағы Гебзе ауданы, осылайша Коджаэли қалалық муниципалитетінің қарауында болады. Оның көптеген тұрғындары жұмыс үшін Стамбулға барып-келеді, ал "Мармарай" қалалық теміржол желісі сол ауданға дейін созылады. Алайда, бұрын айтқанымыздай, аудан Стамбулдың провинциялық шекарасына кірмейді, сондықтан оның қалалық муниципалитетінің қарауына да жатпайды. Түркияда "метрополитен" (муниципалитет) сөзі көбінесе әкімшілік айырмашылық ретінде ғана қолданылады.

Ұлыбритания

Ұлыбританияның Ұлттық статистика басқармасы "жұмысқа бару аймақтарын" – "аймақтың тұрғын жұмыс күшінің кемінде 75% сол аймақта жұмыс істейтін және аймақта жұмыс істейтін адамдардың кемінде 75% сол аймақта тұратын" аймақтар деп анықтайды. Еуропалық Одақтың ESPON тобы Ұлыбританияны да қамтитын метрополиялық аймақтардың жеке тізімін жасаған.