Кіріспе
Қалалық кеңею шекарасы немесе UGB – қаланың кеңеюін бақылауға бағытталған аймақтық шекара. Ең қарапайым түрінде, шекараның ішіндегі аумақ қалалық құрылысқа пайдаланылуы тиіс, ал сыртындағы аумақ табиғи күйінде сақталуы немесе ауыл шаруашылығына жұмсалуы мүмкін. "Қалалық кеңею шекарасын" заң жүзінде бекіту – жоспарланбаған қалалық өсім мен қалалардың ауыл шаруашылығы және ауылдық жерлерге енуінен туындайтын көптеген қиындықтарды басқарудың бір жолы. Қалалық кеңею шекарасы толық құрылысқан аймақты қамтиды және жергілікті билік органдары жерді аймақтарға бөлу және пайдалану туралы шешімдерге нұсқау ретінде, сондай-ақ коммуналдық қызметтер мен басқа да инфрақұрылым провайдерлері тиімді ұзақ мерзімді жоспарлау арқылы тиімділікті арттыру үшін (мысалы, кәрізді су жинауды оңтайландыру, мектеп округтері және т.б.) пайдаланады. Егер шекараға тиетін аумақта бірнеше әкімшілік аумақ болса, мемлекеттік немесе өңірлік үкімет шекараны басқару үшін арнайы қала құрылысы агенттігін құруы мүмкін. Ауылдық жағдайда, қала шекарасы, ауылдық жердің шеңбері немесе ауылдық аймақ терминдері бірдей шектеу принциптерін қолдану үшін қолданылуы мүмкін. Кейбір әкімшілік аумақтар қалалық кеңею шекарасының ішіндегі аумақты қалалық өсім аймағы (UGA) немесе қалалық қызмет көрсету аймағы деп атайды. Атаулары әр түрлі болғанымен, мәні бір.
An urban growth boundary, or UGB, is a regional boundary, set in an attempt to control urban sprawl by, in its simplest form, mandating that the area inside the boundary be used for urban development and the area outside be preserved in its natural state or used for agriculture. Legislating for an "urban growth boundary" is one way, among many others, of managing the major challenges posed by unplanned urban growth and the encroachment of cities upon agricultural and rural land. An urban growth boundary circumscribes an entire urbanized area and is used by local governments as a guide to zoning and land use decisions, and by utilities and other infrastructure providers to improve efficiency through effective long term planning (e. g. optimising sewerage catchments, school districts, etc.). If the area affected by the boundary includes multiple jurisdictions a special urban planning agency may be created by the state or regional government to manage the boundary. In a rural context, the terms town boundary, village curtilage or village envelope may be used to apply the same constraining principles. Some jurisdictions refer to the area within an urban growth boundary as an urban growth area (UGA) or urban service area, etc. While the names are different, the concept is the same.
Тарих
Қалалардың реттелмеген өсуіне және сызықтық құрылысқа қарсылық 19 ғасырдың соңында Англияда күшейе бастады. 1926 жылы «Ауылдық Англияны қорғау науқаны» (CPRE) атты ұйым құрылып, экологиялық ықпал етісті. Бұл идеяны іске асыру 1934 жылы Герберт Моррисонның Лондон округтік кеңесіне жетекшілік етуімен басталды. Ол алғаш рет 1935 жылы Үлкен Лондонның аймақтық жоспарлау комитеті тарапынан ресми түрде ұсынылды: «қоғамдық ашық кеңістіктер мен демалыс аймақтарының қорын сақтау және ашық кеңістіктердің жасыл белдеуін құру». 1947 жылғы қала және елді мекендерді жоспарлау туралы заңдағы компенсацияға қатысты жаңа ережелер елдің әртүрлі аймандарындағы жергілікті билік органдарына жасыл белдеу ұсыныстарын алғашқы даму жоспарларына енгізуге мүмкіндік берді. Жасыл белдеу саясатын бекіту және оны Лондоннан басқа аймақтарға тарату тарихи 42/55-ші нұсқаулық арқылы жүзеге асты, ол жергілікті жоспарлау органдарын жасыл белдеулер құруды қарастыруға шақырды. АҚШ-та алғашқы қалалық өсу шекарасы 1958 жылы Кентукки штатының Лексингтон қаласының төңірегінде белгіленді. Лексингтон халқының саны артып келе жатқандықтан, қала басшылары қаланың мәдени сәйкестігімен тығыз байланысты айналасындағы жылқы шаруашылықтарының болашағына алаңдады. Алғашқы штаттық қалалық өсу шекара саясаты Орегон штатында 1970 жылдардың басында сол кездегі губернатор Том Макколлдың басшылығымен мемлекеттік жерді пайдалану жоспарлау бағдарламасының бір бөлігі ретінде жүзеге асырылды. Том Макколл және оның жақтастары 1973 жылы Орегон заң шығарушы органына елдегі алғашқы штаттық жерді пайдалану жоспарлау заңдарын қабылдауға көндірді. Макколл фермерлер мен экологтардың бірегей коалициясының көмегімен заң шығарушы органды мемлекеттің табиғи сұлулығы мен табиғатқа оңай қол жеткізілуі қалалық кеңеюдің артуынан жоғалып кететініне сендірді. Жаңа мақсаттар мен нұсқаулар Орегон штатының әрбір қаласы мен округіне болашақ өсімді қамтамасыз ететін, жергілікті және штаттық мақсаттарға сай келетін ұзақ мерзімді жоспарды қабылдауды талап етті. Теннесси штаты 1998 жылы штат халқының өсуіне, жерді дамытудың күшеюіне және муниципалитеттердің бірігуіне байланысты туындаған мәселелерге жауап ретінде «Теннесси өсу саясаты туралы заңды» (TGPA) қабылдады. TGPA қабылдануға дейін Теннесси штаты АҚШ-та жерді дамытудың ең жылдам қарқыны бойынша төртінші орында тұрды.
(TGPA) in 1998 as a response to the state's growing population, increased land development, and conflicts regarding municipal annexation. Tennessee in the year prior to the TGPA's passing was ranked 4th in the United States for fastest rates of land development.
Қазақстан
Албания социалистік режимінен келіп, барлық муниципалитеттер үшін белгіленген шекарадан тыс қала құрылысын шектейтін "сары сызық" жүйесін сақтап келеді.
Австралия
Мельбурн 2030 жобасы 2002 жылдың қазан айында жарияланғаннан кейін, Виктория штатының үкіметі қаланың таралуын шектеу мақсатында қала өсу шекарасын заңмен бекітті. Осы уақыттан бері, қала өсу шекарасы бірнеше рет айтарлықтай кеңейтілді.
Канада
Канадада Ванкувер, Торонто, Оттава ("Жасыл белдеу") және Онтариодағы Ватерлоо қалаларында өсуді шектеу және жасыл кеңістіктерді сақтау үшін шекаралар белгіленген. Монреальде және Квебек провинциясының қалған бөлігінде ауыл шаруашылығын қорғау заңы осыған ұқсас мақсатта жұмыс істейді, қала құрылысын "ақ аймақтармен" шектейді және "жасыл аймақтарда" тыйым салады. Бұл шаралар, ерекше айта келіңіз, Калгари, Эдмонтон және Виннипег сияқты, жазық далаларда орналасқан және бұрынғы ауыл шаруашылығы жерлеріне қарай кеңейген қалаларда жоқ. Британдық Колумбиядағы Ауыл шаруашылығы жерлері қоры қалалық аймақтармен іргелес жатқан жерлерде осыған ұқсас қызмет атқарады.
Қытай
2017 жылы Қытай Коммунистік партиясының бас хатшысы Си Цзиньпин 19-шы Ұлттық съезде сөйлеген сөзінде "қалалық даму шекараларын" (城镇开发边界) анықтау қажеттігін айтты. 2019 жылдың 11 қарашасында Партияның Бас кеңсесі мен Мемлекеттік Кеңестің Бас кеңсесі аумақтық кеңістіктік жоспарлауда "үш бақылау шегін", оның ішінде қалалық даму шекараларын белгілеуді талап ететін нұсқаулық пікір жариялады.
Гонконг
Кейбір жаңа қалалардың жоспарында жасыл белдеулер көзделген, және қаланың кеңеюі осы жасыл белдеулерге немесе олар арқылы таралуына жол берілмейді. Бұған қоса, көптеген жаңа қалалар ауылдық саябақтармен қоршалған.
Франция
Францияда Ренн қаласы 1960 жылдары қаланың айналма жолынан кейін жасыл белдеуді сақтап қалуға шешім қабылдады. Бұл жасыл белдеу "Ceinture verte" деп аталады.
Жаңа Зеландия
Соңғы екі онжылдықта Үлкен Оклендке әртүрлі стратегиялық және заңнамалық құжаттар арқылы жеңілдетілген өсуді басқару процесі жүргізілді. Ауклендтің өсіп-дамуын басқарудың басты мақсаты – Аукленд аймақтық өсу стратегиясына сәйкес, жоғары тығыздықтағы, орталықтарға негізделген басқаруды қамтамасыз ету болды. Бұл стратегия жергілікті басқаруды өзгерту (Окленд) заңы, аймақтық саясат мәлімдемесі және аудандық жоспарлар сияқты қабаттасқан бақылау деңгейлері арқылы іске асырылды. Осы процестің маңызды нәтижесі – қалалық шекараның (ҚШ) немесе қалалық қоршаудың құрылуы болды, ол ҚШ ішінде жүзеге асырылатын қалалық қызметтің сипаты мен ауқымын анықтады, сонымен қатар ҚШ-дағы жердің шамамен бағасын белгіледі.
Румыния
Қалалық және ауылдық муниципалитеттердегі құрылыс дамуын шектеу Жалпы жоспарлау схемасы арқылы анықталады. Схема "қала ішіндегі аумақ" (intravilan) деп аталатын, құрылыс салуға рұқсат етілген шекараны белгілейді. Орадеа муниципалитеті жер учаскелерінің қала ішіндегі аумақта орналасқандығын тексеруге мүмкіндік беретін құралдарды ұсынады.
Оңтүстік Африка
Оңтүстік Африкадағы барлық жергілікті басқару органдары үшін 2000 жылғы №32 ұлттық муниципалдық жүйелер заңының 5-тарауына сәйкес интеграцияланған даму жоспары қажет. Бұл жоспардың құрамдас бөлігі ретінде кеңістіктік даму аясының жоспары кіріктіріледі, ол ірі мегаполистерге қалалық даму шегінен тыс жерде қала типтес құрылыстың негізгі шектеулері немесе толық тыйым салуларын көрсетуді талап етеді. Бұл тұжырым 1970-ші жылдары Натал провинциясының Натал қала және аймақтық жоспарлау комиссиясы (қазір Квазулу-Натал деп аталады) Дурбан және Питермарицбург аймақтық басшылық жоспарларында енгізілген. Ол кезде бұл тұжырым "қалалық кедергі" деп аталды.
Ұлыбритания
Қалалық даму аумағын шектеу шаралары Лондонда 16 ғасырдың өзінде-ақ болған. 20 ғасырдың ортасында Лондон қаласын жапқан ауылдық жерлер Metropolitan Green Belt арқылы қорғалды. Содан кейін Ұлыбританиядағы басқа да қалалардың айналасында жасыл белдеулер құрылды.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-тың Орегон, Вашингтон және Теннесси штаттары қалалар мен округтерге қалалық/округтік өсу шекараларын белгілеуді талап етеді. Орегон шаруашылық және ормандық жерлерді дамытуды шектейді. Орегон заңына сәйкес, өсу шекарасы дамытылатын жердің жеткілікті мөлшерде болуын қамтамасыз ету үшін жүйелі түрде жаңартылуы тиіс; 2018 жылға қарай шекара 1980 жылы құрылғаннан бері отыз реттен астам кеңейтілген. Метро аймағында қалалық өсу шекарасында 20 жылдық өсуге жететін жер болуы керек; ол әр алты жылда қайта қаралады. Орегонның басқа қалалары қалалық өсу шекарасын кеңейту туралы ұсыныстарды қажет деп тапқан жағдайда, нормативтік-құқықтық сараптамадан өтуін қадағалайды. Кейбір экономикалық талдаулар Портлендтің өсу шекарасының сыртындағы шаруашылық жерлерінің құны сол жердің екінші жағындағы ұқсас жерлерге қарағанда он есе арзан екенін көрсетті; басқа талдаулар UGB бағаларға әсер етпейтінін анықтады, егер басқа факторлар ескерілсе. Вашингтонның Өсуді басқару заңы, Орегонның алдыңғы заңының үлгісімен жасалған және 1990 жылы бекітілген, негізінен штаттың қалалық округтеріне әсер етті: 2018 жылға қарай Кларк округі, Кинг округі, Китсап округі, Пирс округі, Снохомиш округі және Турстон округі. Теннессиде шекаралар өсуді тікелей бақылау үшін емес, ұзақ мерзімді қала шекараларын анықтау үшін қолданылады. (Бұл 1990-шы жылдардың соңындағы, штаттың кез келген тобына өз қаласын құруға рұқсат беретін, қысқа ғұмырлы заңға жауап болды). Штаттағы әрбір округ (біріктірілген қалалық округтік үкіметтері барларды қоспағанда) өзінің әрбір муниципалитеті үшін "жоспарланған өсу аймағын" белгілеуі керек, ол су және кәріз сияқты қызметтердің қаншалықты алысқа жететінін анықтайды. Мемфис аймағында округтың барлық муниципалитеттері үшін аннексия резервтері құрылды. Бұл муниципалитеттердің болашақта қосылуы үшін бөлінген аймақтар. Қалалар осы резервтерден тыс жерді аннексиялай алмайды, сондықтан қалалық өсу шекаралары осы резервтердің шекараларымен сәйкес келеді. Сонымен қатар, жаңа қалаларға тек қалалық өсу үшін жоспарланған аймақтарда ғана құрылуға рұқсат етіледі. Калифорнияда әр округте жергілікті агенттіктерді құру комиссиясы болуы керек, ол округтегі әрбір қала мен қалашықтың қалалық өсу шекараларын белгілейді. Техас сияқты штаттар болашақ қалалық өсуді картаға түсіру үшін экстерриториалды юрисдикциялық шекараларды пайдаланады, бұл бәсекелестік аннексияларды азайтуға бағытталған, өсуді бақылауға емес. UGB-мен қоршалған АҚШ-тың танымал қалаларына Портленд (Орегон), Боулдер (Колорадо), Гонолулу (Гавайи), Вирджиния Бич (Вирджиния), Лексингтон (Кентукки), Сиэтл (Вашингтон), Ноксвилл (Теннесси) және Сан-Хосе (Калифорния) жатады. Қалалық өсу шекаралары Флорида штатының Майами-Дейд округінде және Миннесота штатының Миннеаполис-Сент-Пол қалалық аймағында да бар. Майами-Дейдте бұл қалалық даму шекарасы (UDB) деп аталады және негізінен Эверглейдс аймағының одан әрі кеңеюінен және сумен толуынан қорғауға бағытталған. Портленд (Орегон) қаласында кемінде бос жерді қамтитын қалалық өсу шекарасы болуы керек. Қалалық өсу шекаралары соңғы 10 жылда, әсіресе АҚШ-тың батыс жағалауында тұрғын үй бағасының айтарлықтай өсуіне байланысты күшейтілген бақылауда. Сыншылар UGB жерді дамыту мүмкіндігін шектеу арқылы дамытылатын және дамыған жердің бағасын арттырады деп санайды. Осының салдарынан, олар осы жерлердегі тұрғын үйлердің қымбаттауына себеп болатынын болжайды. Мысалы, Орегон штатының Портленд қаласындағы соңғы төрт жылдағы тұрғын үй бумы өсуді басқару органына 2004 жылы UGB-ні едәуір кеңейтуге мәжбүр етті. Кейбір адамдар бұл шараның қолжетімділікті арттыруға бағытталғанын айтса, шындығында бұл Орегон штатының заңына жауап болды. Заң бойынша, Метро аймақтық үкіметі шекара ішінде 20 жылдық жер қорын сақтауға міндетті. Бірнеше мың акр (бірнеше км²) қосылғаннан кейін де тұрғын үй бағасы рекордтық деңгейде өсуін жалғастырды. UGB-ді қолдайтындар Портлендтің тұрғын үй нарығы әлі де батыс жағалауындағы басқа қалаларға қарағанда қолжетімді екенін және тұрғын үй бағасы бүкіл елде өскенін атап өтеді.