Кіріспе

Өсімді басқару, АҚШ-та, халық саны өскен сайын олардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін қажетті қызметтердің қолжетімділігін қамтамасыз ету мақсатында үкімет қолданатын әдістер жиынтығы болып табылады. Өсімді басқару жерді пайдалану жоспарлау, аймақтарға бөлу және учаскелеуді реттеудің дәстүрлі шеңберінен шығып, даму ерекшеліктері мен үкіметтік өкілеттіктердің ауқымын кеңейтеді. Бұл тек мемлекеттік қызметтермен ғана шектелмейді. Табиғи кеңістіктерді қорғау, жеткілікті және қолжетімді баспана, коммуналдық қызметтерді ұсыну, тарихи құнды ғимараттар мен орындарды сақтау, сондай-ақ бизнес жүргізу үшін қажетті жағдайларды жасау сияқты басқа да талаптар да ескеріледі.

Өсуді басқару түрлері

Жергілікті билік органдары дамуды шектеу немесе оны басқа жерлерге ықпалдау үшін әртүрлі құралдар мен техникаларды қолданады. Негізгі техника – қызмет көрсету шығындарын азайту мақсатында жер учаскелерін аймақтарға бөлу. Аймақтарға бөлу арқылы урбанизацияның таралу аймағын қысқартуға болады, бұл бірдей адам санының кішірек аумақта тұруына және жұмыс істеуіне мүмкіндік береді, мемлекеттік қызметтерді тиімдірек ұсынуға жағдай жасайды. Мысалы, өрттен қорғау және жедел медициналық жәрдем көрсету қызметтері тығыз орналасқан аумақтарда, халық сирегі орналасқан жерлерге қарағанда арзанға түседі. Бұл бірдей қызмет деңгейі үшін шығындарды азайтады, салық төлеушілердің қаржысын үнемдейді. Осы тиімділік нәтижесінде жеке сектор да пайда көруі мүмкін. Мысалы, азық-түлік дүкендері мен пицца жеткізу қызметтері шектеулі аумаққа ғана қызмет көрсете алады. Егер олардың қызмет көрсету аймағында клиенттер саны көп болса, қызмет көрсету құны төмендейді. Қалалық аймақтардың шетіндегі игерілмеген жерлер көбінесе өсуді басқару шараларының нысаны болады, себебі олардың болашақ қолданылуы әлі анықталмаған. Ондай жерлерді ауыл шаруашылығына немесе төмен тығыздықтағы тұрғын үйлер салуға пайдалануға болады. Дамудың рұқсат етілген тығыздығын төмендету (жер учаскелерін қайта бөлу) 1970 жылдары Калифорниядағы қала маңындағы билік органдарының болашақта қарқынды дамуды болдырмау үшін қолданған құралы болды. Мұндай тәсілдердің мәселесі – олар сот дауларына әкеледі, өйткені жер иелері жер учаскелерін қайта бөлуді өтемақысыз өздерінің құқықтарын шектеу деп санайды. Аймақтарға бөлу ережелерін өзгерту арқылы болашақта салынатын құрылыстар санын азайту иелерінің сотқа жүгінуіне әкеледі. Қалалық аумақтардағы жер көлеміне қатысты коэффициенттерді төмендету – болашақ даму деңгейін шектеуге бағытталған тағы бір құрал. Коэффициенттер – бұл салынған кеңістіктің учаске аумағына қатысты мөлшері, төменгі коэффициенттер әрине, аз қабатты және бірліктерді білдіреді. Дамуға әсер ететін төлемдерді енгізу – дамуды қалыптастыру үшін қолданылатын тағы бір құрал, онда жаңадан салынған мүлік иелеріне жаңа дамудың қоғамға тигізер "әсері" үшін төлем алынады. Ақы төлеулерді көлік инфрақұрылымын жақсарту, жаңа саябақтар салу және мектептерді кеңейту сияқты мақсаттарға жұмсауға болады. Дамуға әсер ететін төлемдер қолданыстағы нысандарды күтіп ұстау үшін емес, аймақтағы жаңа құрылыстар санына пропорционалды жаңа нысандарды құру үшін қолданылады. Қала маңындағы тығыздықтың үлкен аумаққа таралуын болдырмау сонымен қатар ашық кеңістіктерді қамтамасыз етеді, сондықтан ауылдық жерде өмір сүргісі келетін адамдар урбанизацияның олардың өмір салтына қауіп төндірмей, мұны істей алады.

Калифорния зерттеулері

АҚШ-тың әр түрлі аймақтары өздерінің аумағындағы тұрғын үйлер мен коммерциялық құрылыстардың өсуін шектеу немесе оларды даму деңгейі төмен аймақтарға жылжыту мақсатында жергілікті өсуді басқару шараларын сынап көрді. Гликфельд пен Левин 1988 және 1992 жылдары Калифорния штатының барлық қалалары мен округтерінде өсуді басқару шараларына қатысты екі ірі зерттеу жүргізді. Бірінші зерттеу 18 түрлі өсуді басқару шарасын қарастырды. Көптеген аймақтар тұрғын үй, коммерциялық және жаңа құрылыстарға қатысты бір немесе бірнеше өсуді басқару шараларын қабылдады. Оларға тұрғын үй немесе коммерциялық құрылыстарды салуға рұқсат алу үшін белгілі бір деңгейде қызмет көрсетуді талап ету, рұқсат етілген тұрғын үйлердің тығыздығын төмендету, ғимараттардың биіктігін немесе берілген учаскедегі еден ауданының мөлшерін шектеу сияқты талаптар кірді. Әдетте, Тынық мұхитының жағалауындағы аймақтар штаттың ішкі аймақтарына қарағанда көбірек шектеулерге ие болды. Екінші зерттеу көрсеткендей, екі зерттеу арасындағы төрт жылдық кезеңде өсуді басқару заңнамасының күмүлативтік әсері, халық санының өсуі мен пайыздық ставкаларды ескергенде, Калифорния штатының жалпы құрылысына рұқсат етілген көлемдермен байланыссыз болды. Дегенмен, кейінгі зерттеулер көрсеткендей, бұл шаралар жаңа құрылысты ірі қалалардан штаттың ішкі аймақтарына жылжытуға көмектесті, бұл төмен кірісті және аз ұлттық азаматтарға ерекше әсер етті. Яғни, бұл шаралар Калифорниядағы жалпы құрылыс деңгейіне әсер етпеді, бірақ жаңа құрылыстың қайда салынатынына әсер етті.

Кешенді жоспарлау

Өсуді басқару техникаларын қолдану жиі кешенді жоспар жасаумен реттеледі. Бұл жоспар жаңа өсімнің қауымдастыққа тигізер әсерін бағалауға және сол әсерді жеңілдету жолын анықтауға пайдаланылуы мүмкін. Көптеген штаттар жергілікті өсуді басқару қағидаларын реттеу үшін мемлекеттік шаралар қабылдады. АҚШ-тағы штаттық өсуді басқаруды бастағандардың бірі Орегон штаты болды, ол 1970 жылдары қалалық өсу шекараларын белгіледі, ал Флорида штаты 1985 жылы Өсуді басқару заңын қабылдады.