Қала: Ірі тұрақты адамдар қонысы

Қала – тұрақты, тығыз қоныстанған, әкімшілік шекарасы бар адамдар мекені. Инфрақұрылымы, экономикасы дамыған, ауыл шаруашылығы емес, өндіріс орталығы.

34 мин оқу

100%

Дереккөз: City — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Үлкен тұрақты адам қонысы

Қала – едәуір көлемдегі адам қонысы. "Қала" термині әлем бойынша әртүрлі мағынаға ие, ал кейбір жерлерде елді мекен өте кішкентай болуы мүмкін. Тіпті егер термин үлкен елді мекендермен шектелген болса да, олардың мөлшері үшін төменгі шекараның жалпыға қабылданған анықтамасы жоқ. Тарырақ мағынада қала – әкімшілік шекаралары бар, тұрақты және тығыз қоныстанған жер, оның тұрғындары негізінен ауыл шаруашылығымен айналыспайды. Қалаларда әдетте тұрғын үй, көлік, санитария, коммуналдық қызметтер, жерді пайдалану, тауар өндіру және байланыс жүйелері кеңінен дамыған. Олардың тығыздығы адамдар, мемлекеттік ұйымдар мен бизнес арасындағы өзара іс-қимылды жеңілдетеді, кейде түрлі тараптарға тиімділік, мысалы, тауарлар мен қызметтер таратудың артуы сияқты пайда әкеледі. Тарихи тұрғыдан алғанда, қала тұрғындары адамзаттың жалпы санының аз бөлігін құрады, бірақ екі ғасырлық бұрын-соңды болмаған және қарқынды урбанизациядан кейін әлем халқының жартысынан астамы қалаларда тұрады, бұл жаһандық тұрақтылық үшін маңызды салдарларға алып келді. Қазіргі қалалар көбінесе ірі мегаполистер мен қалалық аймақтардың орталықтарын құрайды, нәтижесінде көптеген адамдар жұмыс, ойын-сауық және білім алу үшін қала орталықтарына жол тартады. Дегенмен, жаһанданудың күшейе түсуімен барлық қалалар түрлі деңгейде осы аймақтардан тысқары да жаһандық байланыстарға ие. Бұл арту қалалардың тұрақты даму, климаттың өзгеруі және жаһандық денсаулық сақтау сияқты жаһандық мәселелерге де маңызды ықпал ететінін білдіреді. Осыған байланысты халықаралық қауымдастық 11-ші мақсат бойынша тұрақты қалаларға инвестиция салуды басымдыққа қойды. Көліктің тиімділігі мен жерді аз пайдалануының арқасында тығыз орналасқан қалалар бір тұрғынға шаққанда экологиялық іздің азайту потенциалына ие. Сондықтан, ықшам қалалар көбінесе климаттың өзгеруімен күрестегі маңызды элемент ретінде қарастырылады. Алайда, бұл шоғырланудың маңызды теріс салдары болуы мүмкін, мысалы, қалалық жылу аралдарының пайда болуы, ластанудың жиналуы және сумен жабдықтау және басқа да ресурстарға қысым көрсету. Қалалардың халық санынан басқа маңызды сипаттамалары – астана мәртебесі және қаланың салыстырмалы түрде үздіксіз қоныстануы.

A city is a human settlement of a notable size. The term "city" has different meanings around the world and in some places the settlement can be very small. Even where the term is limited to larger settlements, there is no universally agreed definition of the lower boundary for their size. In a more narrow sense, a city can be defined as a permanent and densely settled place with administratively defined boundaries whose members work primarily on non agricultural tasks. Cities generally have extensive systems for housing, transportation, sanitation, utilities, land use, production of goods, and communication. Their density facilitates interaction between people, government organizations, and businesses, sometimes benefiting different parties in the process, such as improving the efficiency of goods and service distribution. Historically, city dwellers have been a small proportion of humanity overall, but following two centuries of unprecedented and rapid urbanization, more than half of the world population now lives in cities, which has had profound consequences for global sustainability. Present day cities usually form the core of larger metropolitan areas and urban areas—creating numerous commuters traveling toward city centres for employment, entertainment, and education. However, in a world of intensifying globalization, all cities are to varying degrees also connected globally beyond these regions. This increased influence means that cities also have significant influences on global issues, such as sustainable development, climate change, and global health. Because of these major influences on global issues, the international community has prioritized investment in sustainable cities through Sustainable Development Goal 11. Due to the efficiency of transportation and the smaller land consumption, dense cities hold the potential to have a smaller ecological footprint per inhabitant than more sparsely populated areas. Therefore, compact cities are often referred to as a crucial element in fighting climate change. However, this concentration can also have significant negative consequences, such as forming urban heat islands, concentrating pollution, and stressing water supplies and other resources. Other important traits of cities besides population include the capital status and relative continued occupation of the city.

Мағынасы

Қала басқа адам қоныстарынан салыстырмалы түрде үлкен мөлшерімен, сондай-ақ оның атқаратын функцияларымен және орталық билік тарапынан берілуі мүмкін ерекше символдық мәртебесімен ерекшеленеді. Бұл термин қаланың физикалық көшелері мен ғимараттарына немесе онда тұратын адамдардың жиынтығына қатысты болуы мүмкін, сонымен қатар оны ауылдық емес, қалалық аумақ деп атауға болады. Ұлттық санақтар халықты қалалық деп жіктеу үшін халық саны, халық тығыздығы, тұрғын үйлер саны, экономикалық функциясы және инфрақұрылымы сияқты факторларды ескеретін әртүрлі анықтамаларды пайдаланады. Кішкентай қалалар үшін қалыпты жұмыс істеу анықтамасы шамамен 100 000 адамнан басталады. Қалалық аумақтың (қаланың немесе қалашықтың) халық санының жиі қолданылатын анықтамасы 1 500 мен 50 000 адам аралығында, ал АҚШ штаттарының көпшілігі кемінде 1 500 мен 5 000 тұрғынға дейін қабылдайды. Ұлыбританияда қала мәртебесі Корольдік тарапынан беріледі және одан әрі тұрақты болып қалады. (Тарихи тұрғыдан алғанда, мұндай мәртебе беруге собордың болуы себеп болды, нәтижесінде 12 000 тұрғыны бар Уэллс және 1 841 тұрғыны бар Сент-Дэвидс сияқты өте шағын қалалар пайда болды.) «Функционалдық анықтама» бойынша қала тек мөлшерімен ғана емес, сонымен қатар үлкен саяси контекстте атқаратын рөлімен де ерекшеленеді. Қалалар айналасындағы кеңірек аумақтар үшін әкімшілік, сауда, діни және мәдени орталықтар болып табылады. Қалалардағы мәдени алуан түрлілік сауатты элитаның болуымен байланысты. Типик қалада кәсіби басқарушылар, ережелер және үкімет қызметкерлерін қамтамасыз ету үшін салық салудың (азық-түлік және басқа да қажеттіліктер немесе оларды алуға мүмкіндік) белгілі бір формасы болады. (Бұл тәртіп, тайпа немесе ауылдағы жалпы мақсаттарға жету үшін көршілер арасындағы бейресми келісімдер немесе басшының басшылығымен тікелей қарым-қатынастарға қарағанда өзгеше.) Үкіметтер мұрагерлік, дін, әскери күш, канал салу сияқты жұмыс жүйелері, азық-түлік тарату, жер иелігі, ауыл шаруашылығы, сауда, өндіріс, қаржы немесе осылардың комбинациясына негізделуі мүмкін. Қалаларда өмір сүретін қоғамдарды көбінесе өркениеттер деп атайды. Қалалық даму деңгейі – қаланы анықтауға көмектесетін заманауи өлшем: «бір-бірімен тікелей байланысқан тығыз торлы жасушаларда кемінде 50 000 тұрғын (> бір шаршы километрге 1 500 тұрғын)». Бұл өлшем «Еуропалық комиссия, ЭЫДҰ, Дүниежүзілік банк және басқалар жылдар бойы әзірлеген және 2021 жылдың наурыз айында Біріккен Ұлттар Ұйымы халықаралық статистикалық салыстыру мақсатында бекіткен».

A city can be distinguished from other human settlements by its relatively great size, but also by its functions and its special symbolic status, which may be conferred by a central authority. The term can also refer either to the physical streets and buildings of the city or to the collection of people who dwell there and can be used in a general sense to mean urban rather than rural territory. National censuses use a variety of definitions – invoking factors such as population, population density, number of dwellings, economic function, and infrastructure – to classify populations as urban. Typical working definitions for small city populations start at around 100,000 people. Common population definitions for an urban area (city or town) range between 1,500 and 50,000 people, with most U. S. states using a minimum between 1,500 and 5,000 inhabitants. In the United Kingdom, city status is awarded by the Crown and then remains permanent. (Historically, the qualifying factor was the presence of a cathedral, resulting in some very small cities such as Wells, with a population of 12,000 , and St Davids, with a population of 1,841 .) According to the "functional definition", a city is not distinguished by size alone, but also by the role it plays within a larger political context. Cities serve as administrative, commercial, religious, and cultural hubs for their larger surrounding areas. The presence of a literate elite is often associated with cities because of the cultural diversities present in a city. A typical city has professional administrators, regulations, and some form of taxation (food and other necessities or means to trade for them) to support the government workers. (This arrangement contrasts with the more typically horizontal relationships in a tribe or village accomplishing common goals through informal agreements between neighbors, or the leadership of a chief.) The governments may be based on heredity, religion, military power, work systems such as canal building, food distribution, land ownership, agriculture, commerce, manufacturing, finance, or a combination of these. Societies that live in cities are often called civilizations. The degree of urbanization is a modern metric to help define what comprises a city: "a population of at least 50,000 inhabitants in contiguous dense grid cells (>1,500 inhabitants per square kilometer)". This metric was "devised over years by the European Commission, OECD, World Bank and others, and endorsed in March [2021] by the United Nations largely for the purpose of international statistical comparison".

Этимология

Қала және оған байланысты өркениет сөзі латын түбірінен шыққан, бастапқыда "азаматтық" немесе "қоғам мүшесі" деген мағынаны білдірген, ал кейіннен "қала" дегенді білдіретін "урб" сөзімен сәйкес келеді. Римдік civitas грек polis-імен тығыз байланысты болды – бұл ағылшын тіліндегі metropolis сияқты сөздерде де кездесетін ортақ түбір. Топонимикалық терминологияда жеке қалалар мен қалашықтардың атаулары астионимдер деп аталады (Ежелгі грек тілінен ἄστυ 'қала немесе қалашық' және ὄνομα 'атау' сөздерінен).

География

Қалалық география қалаларды олардың үлкен контекстінде де, ішкі құрылымында да қарастырады. Жер шарының құрлық бетінің шамамен 3%-ын қалалар алып жатыр деп саналады.

Сайт

Қалалардың орналасуы тарих бойында табиғи, технологиялық, экономикалық және әскери факторларға сәйкес түрлі болған. Суға қол жеткізу қалалардың орналасуы мен дамуының басты шарты болып келді, және 19 ғасырда теміржол көлігінің дамуымен туындаған ерекшеліктерге қарамастан, бүгінгі күні әлемдегі қала халқының көп бөлігі жағалауға немесе өзендерге жақын жерде өмір сүреді. Қалалық аймақтар, қағида бойынша, өздеріне қажетті азық-түлікті өндіре алмайды, демек, оларды қамтамасыз ететін аймақпен байланыс орнатуы тиіс. Тек қана ерекше жағдайларда, мысалы, алыс саудада маңызды роль атқаратын кеншілер қалаларында ғана, қалалар өзін асырайтын ауылдық жерлерден бөлініп орналасады. Сондықтан, өнімді аймақтың орталық орны қала орналасуына әсер етеді, себебі экономикалық күштер теориялық тұрғыдан нарықтардың тиімді және бір-біріне қол жетімді жерлерде құрылуын қолдайды. Бұл кеңістіктер тарихи түрде қаланың орталық екенін және оның кең аумаққа тигізетін әсерін көрсетеді және арттырады. Бүгінде қалаларда қала орталығы немесе даун-таун болады, кейде ол орталық бизнес айманымен бірдей келеді.

Қоғамдық кеңістік

Қалаларда әркім бара алатын қоғамдық кеңістіктер болады. Оларға жеке меншіктегі, бірақ көпшілікке ашық кеңістіктер, сондай-ақ қоғамдық жерлер мен ортақ пайдаланудағы жерлер сияқты мемлекеттік жерлер жатады. Грек агорасы тұсынан бері Батыс философиясы физикалық қоғамдық кеңістікті символдық қоғамдық сфераның негізі ретінде қарастырған. Көше өнері қоғамдық кеңістіктерді сәндеумен қатар (немесе бүлдірумен) де көзге түседі. Қалалардағы саябақтар мен табиғи орындар тұрғындарға қалыпты құрылыс ортасының қаталдығы мен бірқалыптылығынан демалуға мүмкіндік береді. Қалалық жасыл кеңістіктер – қоғамдық кеңістіктің тағы бір құрауы, олар қалалық жылу аралдарының әсерін азайтуға көмектеседі, әсіресе жылы аймақтардағы қалаларда. Бұл кеңістіктер көміртегі балансының бұзылуына, ортаның жойылуына, электр энергиясы мен судың ысырабына және адам денсаулығына қауіп тудырмауға себін тигізеді.

Ішкі құрылым

Қала құрылымы әдетте бір немесе бірнеше негізгі үлгілерді қамтиды: геоморфтық, радиалды, концентрлі, тік сызықты және қисық сызықты. Физикалық орта қаланың қалай салынатынына қатысты шектеулер қояды. Егер қала тау беткейінде орналасса, қала құрылыстары террасалар мен иректелген жолдарға сүйенуі мүмкін. Ол тіршілік көзіне (мысалы, ауыл шаруашылығы немесе балық аулау) бейімделуі мүмкін. Сондай-ақ, ол айналасындағы ландшафтты ескере отырып, тиімді қорғану үшін жоспарлануы мүмкін. Осы "геоморфтық" ерекшеліктерден өзге, қалалар табиғи өсу немесе қала жоспарлау арқасында ішкі құрылымдарды дамыта алады. Радиалды құрылымда басты жолдар орталық нүктеге жиналады. Бұл форма ұзақ жылдар бойы біртіндеп өсу нәтижесінде қалыптасуы мүмкін, ал ескі қала шекараларын көрсететін концентрлі қала қабырғалары мен цитадельдер оның іздерін қалдырады. Жақындағы тарихта мұндай формалар қала шетінде көлік ағынын басқаратын айналма жолдармен толықтырылды. Амстердам және Харлем сияқты голланд қалалары концентрлі каналдармен қоршалған орталық алаң ретінде құрылған, бұл каналдар қаланың әрбір кеңеюін көрсетеді. Мәскеу сияқты қалаларда бұл үлгі әлі де анық көрінеді. Азия, Еуропа және Америкада мыңдаған жылдар бойы қолданылып келе жатқан, желілік жоспар деп аталатын тік сызықты қала көшелері мен жер учаскелерінің жүйесі бар. Индус өркениеті Мохенджо-Даро, Хараппа және басқа қалаларды Каутилья сипаттаған ежелгі қағидаларды қолдана отырып, тор тәрізді құрылымда салған және оларды компас бағыттарымен үйлестірген. Ежелгі Грекияның Приена қаласы Жерорта теңізінде кеңінен қолданылған, мамандандырылған аудандармен желілік жоспардың көрнекті мысалы болып табылады.

Қалалық аудандар

Қалалық типтегі елді мекендер қаланың дәстүрлі шекарасынан әлдеқайда асып, кейде сынмен қаралатын қаланың таралуы деп аталатын даму нысанында кеңінен тараған. Қалалық функциялардың (коммерциялық, өнеркәсіптік, тұрғын үй, мәдени, саяси) орталықтандырылмауы және таралуы осы ұғымның мәнін өзгертіп, географиялық белгілерді қалалық және ауылдық екілік жүйесі бойынша жіктеуге тырысатын ғалымдарға қиындық тудырды.

Тарих

Қалалардың Чатал-Хойюк сияқты протоқалалық елді мекендерден пайда болуы – ертедегі қала құрудың сан алуан тәжірибесін көрсететін, сызықты емес даму болып табылады. Иерихон, Алеппо, Файюм, Ереван, Афина, Матера, Дамаск және Аргос қалалары үздіксіз ең ұзақ мекендеген қалалардың қатарында. Халық тығыздығымен, символдық функциясымен және қала құрылысымен ерекшеленетін қалалар мыңдаған жылдар бойы бар болған. Қолданыстағы көзқарас бойынша, өркениет пен қаланың дамуына ауыл шаруашылығының өркендеуі себеп болды, ол артық өнімді қамтамасыз етіп, еңбектің әлеуметтік бөлінуіне (сонымен қатар әлеуметтік жіктелуге) және саудаға жағдай жасады. Ертедегі қалаларда жиі астық сақтау қоймалары болған, кейде олар ғибадатханалардың ішінде орналасқан. Азшылық пікір қалалар ауыл шаруашылығысыз да пайда болуы мүмкін дейді, себебі олар баламалы күнкөріс көздеріне (балық аулау), бірлескен маусымдық паналауға, қорғаныс және шабуылдық әскери ұйымдастыру үшін база ретіндегі маңыздылығына немесе экономикалық функциясына байланысты туған болуы мүмкін. Қалалар белгілі бір аймақта саяси билікті орнатуда шешуші роль атқарды, ал ежелгі Александр Македонский сияқты көшбасшылар оларды құруға зерекпен қарады.

Ежелгі заман

Ерихон мен Чатал-Хойюк, б.з.д. сегізінші мыңжылдыққа жатса, археологтарға белгілі ең ерте прото қалалардың қатарында. Алайда, Месопотамиядағы б.з.д. төртінші мыңжылдықтың ортасынан (қадимгі Ирак) Урук қаласын көптеген археологтар алғашқы нағыз қала деп санайды, ол келешек қалалар үшін көптеген ерекшеліктерді жаңартты, ал оның атауы Урук кезеңімен байланысты. Б.з.д. төртінші және үшінші мыңжылдықтарда Месопотамия, Үндістан, Қытай және Мысырдың өзен аңғарларында күрделі өркениеттер гүлденді. Бұл аймақтардағы қазба жұмыстары сауда, саясат немесе дінге бағытталған қалалардың қираған қалдықтарын тапты. Кейбіреулерінде үлкен, тығыз халық болды, ал кейбіреулері үлкен халықсыз-ақ саясат немесе дін салаларында қалалық қызмет атқарды. Ежелгі Ескі әлемнің алғашқы қалаларының ішінде, қазіргі Пәкістанның Инд аңғары өркениетінің Мохенджо-Даро қаласы, б.з.д. шамамен 2600 жылдан бастап өмір сүрген, 50 000-нан астам халқымен және күрделі санитарлық жүйесімен ең ірілерінің бірі болды. Қытайдың жоспарланған қалалары аспандық микрокосмос ретінде әрекет ету үшін қасиетті қағидалар бойынша салынды. Археологтарға белгілі ежелгі Мысыр қалалары көп емес. Месопотамияда Шумер өркениетінен кейін Ассирия мен Вавилон пайда болды, олар патшалар басқаратын көптеген қалаларды құрды және клинописьпен жазылған көптеген тілдерді дамытты. Б.з.д. бірінші мыңжылдықтың басында гүлденген Финикия сауда империясы Тир, Кидон және Библос қалаларынан бастап Карфаген мен Кадиске дейінгі көптеген қалаларды қамтыды. Келесі ғасырларда Грекияның тәуелсіз қала-мемлекеттері, әсіресе Афина, полисті – ер азаматтардың жер иеленушілер бірлестігін дамытты, олар бірлесіп қаланы құрады. Агора, яғни «жиын орыны» немесе «ассамблея», полистің спорттық, көркемдік, рухани және саяси өмірінің орталығы болды. Рим – бір миллионнан астам тұрғыны бар алғашқы қала болды. Империясының билігімен Рим көптеген қалаларды (колонияларды) өзгертіп, жаңадан құрды, сонымен бірге қала құрылысының, дизайнының және қоғамның принциптерін енгізді. Ежелгі Америкадағы ерте қалалық дәстүрлер Анд және Мезоамерикада дамыды. Анд тауларында алғашқы қалалық орталықтар Норте-Чико өркениетінде, Чавин және Моче мәдениеттерінде пайда болды, содан кейін Хуари, Чиму және Инка мәдениеттерінде ірі қалалар бой көтерді. Норте-Чико өркениетіне қазіргі Перудің солтүстік-орталық жағалауындағы Норте-Чико аймағындағы 30-дан астам ірі халық орталығы кірді. Бұл Америкадағы ең көне өркениет, б.з.д. 30-18 ғасырлар аралығында гүлденген. Мезоамерикада бірнеше мәдени аймақтарда ерте урбанизм пайда болды, ол ольмектерден басталып, классикалық майяларға, Оахаканың Запотектеріне және Мексиканың орталық бөлігіндегі Теотиуаканға дейін тарады. Кейінгі мәдениеттер, мысалы, ацтектер, Анд өркениеттері, майя, Миссисип және Пуэбло халықтары осы ерте қалалық дәстүрлерге сүйенді. Олардың көптеген ежелгі қалалары әлі де тұрғындары бар, соның ішінде Теночтитлан орнында салынған Мексика қаласы сияқты ірі мегаполистер; ал ежелгі, үздіксіз мекенделген Пуэблолар Жаңа Мексикадағы қазіргі қалалық аймақтарға жақын, мысалы, Альбукерки маңындағы Аcoma Pueblo және Таос маңындағы Taos Pueblo; ал Лима сияқты басқалары Пачакамак сияқты ежелгі Перу ескерткіштеріне жақын орналасқан. Қазіргі Малиде орналасқан және б.з.д. үшінші ғасырға жатқан Йенне-Джено монументалды сәулет пен ерекше элиталық әлеуметтік топқа ие болмаса да, мамандандырылған өндіріс пен айналасындағы аймақтармен байланысқа ие болды. Йенне-Джено мен Солтүстік Африка арасында Арабтарға дейінгі сауда байланыстары болған болуы мүмкін. Сахарадан оңтүстікке қарай орналасқан Африканың басқа да ерте қалалық орталықтарына, шамамен 500 жылға дейін дамыған Авдагуст, Гананың ежелгі астанасы Кумби Салех және Египет пен Гао арасындағы сауда жолында орналасқан Маранда кіреді.

Jericho and Çatalhöyük, dated to the eighth millennium BC, are among the earliest proto cities known to archaeologists. However, the Mesopotamian city of Uruk from the mid fourth millennium BC (ancient Iraq) is considered by most archaeologists to be the first true city, innovating many characteristics for cities to follow, with its name attributed to the Uruk period. In the fourth and third millennium BC, complex civilizations flourished in the river valleys of Mesopotamia, India, China, and Egypt. Excavations in these areas have found the ruins of cities geared variously towards trade, politics, or religion. Some had large, dense populations, but others carried out urban activities in the realms of politics or religion without having large associated populations. Among the early Old World cities, Mohenjo Daro of the Indus Valley civilization in present day Pakistan, existing from about 2600 BC, was one of the largest, with a population of 50,000 or more and a sophisticated sanitation system. China's planned cities were constructed according to sacred principles to act as celestial microcosms. The Ancient Egyptian cities known physically by archaeologists are not extensive. In Mesopotamia, the civilization of Sumer, followed by Assyria and Babylon, gave rise to numerous cities, governed by kings and fostered multiple languages written in cuneiform. The Phoenician trading empire, flourishing around the turn of the first millennium BC, encompassed numerous cities extending from Tyre, Cydon, and Byblos to Carthage and Cádiz. In the following centuries, independent city states of Greece, especially Athens, developed the polis, an association of male landowning citizens who collectively constituted the city. The agora, meaning "gathering place" or "assembly", was the center of the athletic, artistic, spiritual, and political life of the polis. Rome was the first city that surpassed one million inhabitants. Under the authority of its empire, Rome transformed and founded many cities ([[Colonia (Roman)), and with them brought its principles of urban architecture, design, and society. In the ancient Americas, early urban traditions developed in the Andes and Mesoamerica. In the Andes, the first urban centers developed in the Norte Chico civilization, Chavin and Moche cultures, followed by major cities in the Huari, Chimu, and Inca cultures. The Norte Chico civilization included as many as 30 major population centers in what is now the Norte Chico region of north central coastal Peru. It is the oldest known civilization in the Americas, flourishing between the 30th and 18th centuries BC. Mesoamerica saw the rise of early urbanism in several cultural regions, beginning with the Olmec and spreading to the Preclassic Maya, the Zapotec of Oaxaca, and Teotihuacan in central Mexico. Later cultures such as the Aztec, Andean civilizations, Mayan, Mississippians, and Pueblo peoples drew on these earlier urban traditions. Many of their ancient cities continue to be inhabited, including major metropolitan cities such as Mexico City, in the same location as Tenochtitlan; while ancient continuously inhabited Pueblos are near modern urban areas in New Mexico, such as Acoma Pueblo near the Albuquerque metropolitan area and Taos Pueblo near Taos; while others like Lima are located nearby ancient Peruvian sites such as Pachacamac. Jenné Jeno, located in present day Mali and dating to the third century BC, lacked monumental architecture and a distinctive elite social class—but nevertheless had specialized production and relations with a hinterland. Pre Arabic trade contacts probably existed between Jenné Jeno and North Africa. Other early urban centers in sub Saharan Africa, dated to around 500 AD, include Awdaghust, Kumbi Saleh the ancient capital of Ghana, and Maranda a center located on a trade route between Egypt and Gao.

Орта ғасырлар

Рим империясының қалдықтарында, кейінгі антикалық дәуірдегі қалалар тәуелсіздік алды, бірақ көп ұзамай халқы мен маңыздылығы азайды. Батыстағы билік орталығы Константинопольге және өркендеген ислам цивилизациясына, оның ірі қалалары Бағдат, Қайыр және Кордоваға көшті. 9-ғасырдан 12-ғасырдың соңына дейін, Шығыс Рим империясының астанасы Константинополь Еуропадағы ең ірі және ең бай қала болды, халқы шамамен 1 миллионға жуық еді. Осман империясы біртіндеп Жерорта теңізі аймағындағы көптеген қалаларды, соның ішінде 1453 жылы Константинопольді бағындырды. 12-ғасырдан бастап, Киелі Рим империясында Нюрнберг, Страсбург, Франкфурт, Базель, Цюрих және Нимвеген сияқты еркін императорлық қалалар, жергілікті билеушілерінен өздерін-өздері басқару құқығын жеңіп алды немесе императордан оны алды, соның салдарынан императордың тікелей қорғауына ілікті және қалалардың арасында ерекше құқықтарға ие болды. 1480 жылға қарай, егер олар империяның құрамында болса, бұл қалалар императорлық диета арқылы императормен бірге империяны басқарған императорлық эстаттардың бір бөлігіне айналды. 13- және 14-ғасырларда кейбір қалалар қуатты мемлекеттерге айналып, айналасындағы аумақтарды бақылауына алды немесе кең теңіз империяларын құрды. Италияда ортағасырлық коммуналар қала-мемлекеттерге, соның ішінде Венеция және Генуя республикаларына айналды. Солтүстік Еуропада Любек және Брюгге қалалары бірлескен қорғаныс және сауда үшін Ганза одағын құрды. Кейіннен олардың билігіне Гент, Ипр және Амстердам сияқты голланд сауда қалалары қарсы шығып, оларды басып озды. Осыған ұқсас құбылыстар басқа жерлерде де болды, мысалы, Сакай қаласы, ортағасырлық Жапонияның соңында айқын автономияға ие болды. Біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығында Камбоджадағы Анкордың кхмер астанасы әлемдегі ең кең алқапты алып жатқан өнеркәсіпке дейінгі қонысқа айналды, ол 1000 км² аумақты қамтыды және шамамен 1 миллион адамды қамтамасыз ете алды.

Ерте заманауи

Батыста XVII ғасырда Вестфалия бейбітшілігінен кейін ұлттық мемлекеттер саяси ұйымның басты бірлігіне айналды. Атлантикалық сауданың қалыптасуынан кейін Батыс Еуропаның ірі астаналары (Лондон мен Париж) сауданың өсуінен үлкен пайда көрді. Дегенмен, көптеген қалалар шағын болып қалды. Американы испан отарлау кезінде ежелгі Рим қаласының концепциясы кеңінен қолданылды. Қалалар жаңа жаулап алынған территориялардың ортасында салынды және басқару, қаржы және қала құрылысы салаларындағы бірнеше заңдармен байланысты болды.

Өнеркәсіптік дәуірі

18-шы ғасырдың соңынан бастап қазіргі заманғы өнеркәсіптің өркендеуі үлкен урбанизацияға және жаңа ірі қалалардың пайда болуына алып келді. Бұл үрдіс ең алдымен Еуропада, кейін басқа аймақтарда байқалды. Жаңа мүмкіндіктер шаруа қожалықтарынан қалаларға үлкен көші-қон толқынын әкелді. Англия бұл жолда жетекші болды, Лондон әлемдік империяның астанасы атанды, ал елдің ішіндегі қалалар өндіріс үшін стратегиялық маңызға ие жерлерде дамыды. АҚШ-та 1860-1910 жылдар аралығында теміржолдардың енгізілуі көлік құнына салмақ түсірді, ірі өндіріс орталықтары қалыптаса бастады, бұл ауылдық жерлерден қалаға көші-қонды ынталандырды. Кейбір өнеркәсіптік қалалар тығыздық, өнеркәсіптегі зиянды факторлар, су мен ауаның ластануы, нашар санитарлық жағдай, ішек құрты және холера сияқты жұқпалы ауруларға байланысты денсаулық сақтау саласындағы қиындықтарға тап болды. Зауыттар мен шалаптар қалалық кеңістіктің қалыпты бейнесіне айналды.

Индустриядан кейінгі дәуір

20 ғасырдың екінші жартысында Батыс елдеріндегі деиндустриализация (немесе "экономикалық қайта құрылымдалу") бұрын өркендеген қалаларда кедейлік, баспанасыздық және қалалардың құлдырауына алып келді. Американың "Темір белдеуі" "Қызыл белдеуге" айналды, ал Детройт (Мичиган) және Гэри (Индиана) сияқты қалалар, әлемдік қалалық кеңеюдің қарқынды үрдісіне қарамастан, кішірейе бастады. Мұндай қалалар түрлі деңгейде табысқа жетіп, қызмет көрсету экономикасына және мемлекеттік-жеке серіктестіктерге көшті, сонымен қатар джентрификация, тең емес қайта жандандыру шаралары және таңдаулы мәдени дамуды бастан өткерді. Ұлы серпіліс және одан кейінгі бесжылдық жоспарлар, олар бүгінге дейін жалғасуда, Қытайда қалашықтану мен индустриализацияны бірдей жүзеге асырып, оны әлемдегі жетекші өндірушіге айналдырды. Осы экономикалық өзгерістердің нәтижесінде жоғары технологиялар мен жылдам телекоммуникациялар белгілі бір қалаларды білім экономикасының орталықтарына айналдыруға мүмкіндік берді. RAND корпорациясы және IBM сияқты ұйымдар қолдаған жаңа "ақылды қала" парадигмасы қалалар мен тұрғындарға компьютерлік бақылау, деректерді талдау және басқару жүйелерін енгізуде. Кейбір компаниялар жаңа жоспарланған қалаларды бастапқыда дайын жобалар бойынша құрысуда.

Қалалық даму

Урбанизация – түрлі саяси, экономикалық және мәдени факторлардың ықпалымен ауылдық жерлерден қалаларға көші-қон процесі. 18 ғасырға дейін ауыл шаруашылығымен айналысатын халық пен нарықтар мен шағын өндіріс орындары бар қалалар арасында тепе-теңдік сақталған. Ауыл шаруашылығы және өнеркәсіптік революциялармен бірге қала халқының көші-қон және демографиялық өсім арқасында бұрынғыдан беймәлім өсуі басталды. Англияда 1801 жылы қалаларда тұратын халықтың үлесі 17% болса, 1891 жылы 72%-ға жетті. 1900 жылы әлем халқының 15%-ы қалаларда өмір сүрді. Қалалардың мәдени тартымдылығы да тұрғындарды тартуда маңызды рөл атқарады. Латын Америкасы – ең көп қалаланған континент, оның халқының төрттен бес бөлігі қалаларда тұрады, оның ішінде халықтың бестен бірі шатырлы үйлерде (фавелалар, poblaciones callampas және т.б.) тұрады. Батам (Индонезия), Могадишу (Сомали), Сямен (Қытай) және Ниамей (Нигер) әлемдегі ең жылдам дамитын қалалардың қатарында, олардың жылдық өсім қарқыны 5-8% құрайды. Жалпы алғанда, «жаһандық солтүстік» елдерінің дамыған елдері «жаһандық оңтүстік» елдеріне қарағанда көбірек қалаланған, бірақ бұл айырмашылық азайып келеді, себебі соңғы топтағы елдерде қалалану қарқыны артып келеді. Азияда қала тұрғындарының ең көп саны шоғырланған: екі миллиардтан астам және бұл көрсеткіш артып келеді. Миллиондаған халқы бар мегаполистер Азия, Африка және Латын Америкасында ондағанға жетеді. Экономикалық жаһандану осы қалалардың өсуіне серпін береді, себебі жаңа шетелдік капитал ағыны тез индустрияландыруға мүмкіндік жасайды, сондай-ақ Еуропа мен Солтүстік Америкадан ірі бизнес орталықтарының көшірілуіне және алыс-жақын елдерден иммигранттардың келуіне ықпал етеді. Бұл қалаларда байлар мен кедейлер арасында үлкен айырмашылық бар, әдетте, қақпалы аудандарда тұратын өте бай элита мен нашар инфрақұрылыммен және жағдайларымен төмен сапалы тұрғын үйлерде тұратын адамдардың көп саны бар. Әлемдегі қалалар халқының өсуімен бірге олардың физикалық кеңеюі де байқалады, яғни аудандары ұлғаяды, тұрғын және коммерциялық мақсаттағы биік ғимараттар салынады және жер астындағы кеңістіктер дамытылады. Қалалану су ресурстарын басқаруға қатысты үлкен сұранысты тудырады, өйткені бұрынғыда жақсы болған тұщы су көздері шамадан тыс пайдаланылып, ластануға ұшырайды, ал ағынды судың көлемі басқарылатын деңгейден асып кетеді. Испания мен Португалиядағы municipio (және Испания және Португалия империясының бұрынғы бөліктерінде municipalidad-пен бірге) және Франция мен Чилидегі коммуна (немесе Италияда comune) осыған мысал. Қаланың бас шенеунігі мэр атағын иеленеді. Олардың саяси билігінің нақты дәрежесіне қарамастан, мэр әдетте өз қаласының бейнесін немесе символы ретінде танылады. Қалалардағы жоғары тығыздыққа байланысты заңдық қақтығыстар мен мәселелер басқа жерлерге қарағанда жиі туындайды. Қазіргі заманғы қалалық басқарулар күнделікті өмірдің көптеген салаларын, соның ішінде қоғамдық және жеке денсаулық сақтау, көлік, жерлеу, ресурстарды пайдалану және өндіру, демалыс, ғимараттардың табиғаты мен қолданылуын қатаң түрде реттейді. Осы салаларды басқаруға қатысты технологиялар, әдістер мен заңдар – қалаларда дамыған және көптеген жерлерде кеңінен қолданылады. Муниципалдық лауазымдарға жоғары деңгейдегі үкіметтен тағайындалған немесе жергілікті деңгейде сайланған адамдар тағайындалуы мүмкін.

Urbanization is the process of migration from rural to urban areas, driven by various political, economic, and cultural factors. Until the 18th century, an equilibrium existed between the rural agricultural population and towns featuring markets and small scale manufacturing. With the agricultural and industrial revolutions urban population began its unprecedented growth, both through migration and demographic expansion. In England, the proportion of the population living in cities jumped from 17% in 1801 to 72% in 1891. In 1900, 15% of the world's population lived in cities. The cultural appeal of cities also plays a role in attracting residents. Latin America is the most urban continent, with four fifths of its population living in cities, including one fifth of the population said to live in shantytowns (favelas, poblaciones callampas, etc.). Batam, Indonesia, Mogadishu, Somalia, Xiamen, China, and Niamey, Niger, are considered among the world's fastest growing cities, with annual growth rates of 5–8%. In general, the more developed countries of the "Global North" remain more urbanized than the less developed countries of the "Global South"—but the difference continues to shrink because urbanization is happening faster in the latter group. Asia is home to by far the greatest absolute number of city dwellers: over two billion and counting. Megacities, cities with populations in the multi millions, have proliferated into the dozens, arising especially in Asia, Africa, and Latin America. Economic globalization fuels the growth of these cities, as new torrents of foreign capital arrange for rapid industrialization, as well as the relocation of major businesses from Europe and North America, attracting immigrants from near and far. A deep gulf divides the rich and poor in these cities, with usually contain a super wealthy elite living in gated communities and large masses of people living in substandard housing with inadequate infrastructure and otherwise poor conditions. Cities around the world have expanded physically as they grow in population, with increases in their surface extent, with the creation of high rise buildings for residential and commercial use, and with development underground. Urbanization can create rapid demand for water resources management, as formerly good sources of freshwater become overused and polluted, and the volume of sewage begins to exceed manageable levels. municipio in Spain and Portugal, and, along with municipalidad, in most former parts of the Spanish and Portuguese empires) and the commune (in France and Chile; or comune in Italy). The chief official of the city has the title of mayor. Whatever their true degree of political authority, the mayor typically acts as the figurehead or personification of their city. Legal conflicts and issues arise more frequently in cities than elsewhere due to the bare fact of their greater density. Modern city governments thoroughly regulate everyday life in many dimensions, including public and personal health, transport, burial, resource use and extraction, recreation, and the nature and use of buildings. Technologies, techniques, and laws governing these areas—developed in cities—have become ubiquitous in many areas. Municipal officials may be appointed from a higher level of government or elected locally.

Муниципальді қызметтер

Қалалар әдетте білім беруді мектеп жүйесі арқылы, полиция қызметін полиция департаменттері арқылы, өрт сөндіруді өрт сөндіру бөлімдері арқылы, сондай-ақ қаланың негізгі инфрақұрылымын ұсынады. Бұл қызметтер көбінесе бірқалыпты түрде, шамалы даражада теңдікпен ұсынылады. Әкімшілік жауапкершілік көбінесе қала әкімдігінде болады, бірақ кейбір қызметтерді жоғары деңгейдегі үкімет басқаруы мүмкін, ал басқалары жекеменшікке берілуі мүмкін. Ішкі тәртіпсіздік кезеңдерінде, мысалы, 1968 жылғы Америкадағы Кингтің қазасына байланысты наразылықтарда, әскерлер қалаларды күзету жауапкершілігін өз мойнына алуы мүмкін.

Қаржылық

Муниципальдық қаржының дәстүрлі негізі – қаладағы жылжымайтын мүлікке салынатын жергілікті мүлік салығы. Жергілікті билік қызметтер көрсету арқылы немесе өзіне тиесілі жерді жалға беру арқылы да кіріс түгізе алады. Қалалық биліктер салықтық арттыру арқылы қаржыландыруды да пайдалана бастады, онда даму жобасы болашақ салық түсімдеріне сүйенген несиелер есебінен қаржыландырылады. Осы жағдайларда, кредиторлар және оларға байланысты қалалық биліктер қаланың кредиттік рейтингісіне ерекше мән береді.

Басқару

Басқару мемлекеттік басқаруды қамтиды, бірақ үкіметтік емес ұйымдарды қоса алғанда, көптеген актерлер жүзеге асыратын әлеуметтік бақылау функцияларының кеңірек саласын білдіреді. Әлемдесудің әсері және көпұлтты корпорациялардың жергілікті басқару органдарындағы рөлі қалалық басқаруға қатысты көзқарасты өзгертіп, "қалалық режимдер теориясынан" – жергілікті мүдделердің коалициясы функционалды түрде басқаратын теориядан, сыртқы экономикалық бақылау теориясына қарай ықпал етті, бұл теория академиялық ортада неолиберализм философиясымен тығыз байланысты. Неолибералдық басқару моделінде мемлекеттік коммуналдық қызметтер жекешелендіріледі, индустрия дерегуляцияланады, ал корпорациялар мемлекеттік-жеке серіктестіктердегі және бизнес аймақтарды жақсартудағы биліктерімен, сондай-ақ корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік арқылы өзін-өзі реттеуге деген үміттерімен басқарушы актерлер мәртебесіне ие болады. Ірі инвесторлар мен жылжымайтын мүліктерді дамытушылар қаланың де-факто қала құрылысшылары рөлін атқарады. Осыған байланысты, "жақсы басқару" тұжырымдамасы мемлекетке көбірек назар аударады, мақсаты қалалық басқару органдарының дамуға жәрдем көрсетуге сәйкестігін бағалау болып табылады. Басқару және жақсы басқару тұжырымдамалары, әсіресе халықаралық ұйымдардың қазіргі басқару органдарын үлкен халқына жеткіліксіз деп санайтын жаңадан пайда болған мегаполистерде кеңінен қолданылады.

Қалалық жоспарлау

Қалалық жоспарлау – қала құрылысын жоспарлауға алдын ала ой жүгіртуді қолдану, белгілі бір мақсаттарға жету үшін жерді пайдалану, көлік, инженерлік желілер және басқа да негізгі жүйелерді оңтайландыруды қамтиды. Қалалық жоспарлаушылар мен ғалымдар жоспарларды қалай жасау керек екені туралы идеалдар ретінде бір-бірімен үйлесетін теорияларды ұсынды. Қаланың бастапқы жобалануынан өзге, жоспарлау құралдарына инфрақұрылымға мемлекеттік капитал инвестициясы және жерді пайдалануды бақылау, мысалы, аймақтарға бөлу кіреді. Кешенді жоспарлаудың үздіксіз процесіне жалпы мақсаттарды анықтау, сондай-ақ жетістіктерді бағалау және болашақ шешімдерді қалыптастыру үшін деректерді жинау кіреді. Жоспарлау көбінесе таңдау жасауды қажет етеді – кейбіреулерге пайда, ал кейбіреулерге зиян келтіретін шешімдер, сондықтан ол ағымдағы саяси жағдаймен тығыз байланысты. Қалалық жоспарлау тарихы ең ерте заманғы қалаларға, әсіресе Инд және Мезоамерика өркениеттеріне дейін жетеді, олар қалаларын торлы жүйеге салып, әртүрлі мақсаттар үшін әртүрлі аймақтарды бөліп алған. Қазіргі әлемде кең таралған жоспарлаудың нәтижелерін жоспарланған қауымдастықтардың орналасуында анық көруге болады, олар құрылысқа дейін толық жобаланып, физикалық, экономикалық және мәдени жүйелердің өзара байланысына ерекше назар берілген.

Әлеуметтік құрылым

Қалалық қоғам әдетте қабатталған. Аумақтық тұрғыдан алғанда, қалалар этникалық, экономикалық және нәсілдік белгілер бойынша ресми немесе бейресми түрде бөлінеді. Бір-біріне жақын тұратын адамдар бөлек аудандарда өмір сүріп, жұмыс істеп, демалып, әртүрлі адамдармен қарым-қатынас жасайды, соның нәтижесінде этникалық немесе өмір салты бойынша шағын аудандарды немесе, кедейліктің шоғырланған аймақтарында, геттоларды құрайды. АҚШ және басқа елдерде кедейлік ішкі қалалармен байланысты болса, Францияда ол қаланың сыртындағы, қалалық даму аймақтарымен – баньёлермен байланысты. Ал Еуропа мен Солтүстік Америкада нәсілдік тұрғыдан ақшыл көпшілік эмпирикалық тұрғыдан ең көп бөлінген топ болып табылады. Батыс елдеріндегі қала маңындағы аудандар, сондай-ақ әлемде кеңінен таралған "приватопия" сияқты басқа да нысандар, жергілікті элиталарға қауіпсіз және эксклюзивті аудандарда өздерін бөліп алып, тұруға мүмкіндік береді. Жерсіз қалалық жұмысшылар, шаруалардан өзгеше және пролетариат деп аталатын олар, урбанизация дәуірінде қоғамның өсіп келе жатқан бір қабатын құрайды. Марксистік доктрина бойынша, пролетариат буржуазияға қарсы қаоздырылады, өйткені олардың қатары әлеуметтік жағдайдан шеттетілген және наразы адамдармен толады. Алайда, бүгінгі әлемдік қалалық пролетариаттың көпшілігінде тоқсаныншы ғасырда өндіріс құралдарына қол жеткізуге мүмкіндік берген зауыт жұмысшысының мәртебесі жоқ.

Экономика

Тарихи тұрғыдан алғанда, қалалар ауыл шаруашылығының қарқынды дамуына және артық өнім алуға ауылдық аймақтарға сүйенді, ал олар қалаларға ақша, саяси басқару, өндіріс тауарлары мен мәдениет ұсынады. Сауда орталықтары ретінде қалалар сауда-саттық пен тұтыну арқылы ұзақ жылдар бойы сауданың дамуына орын берді. 20 ғасырда жаңа жарнама, қоғамдық қатынастар, әшекейлеу және дизайн тәсілдерін қолданған универмагтар қалалық сауда аймақтарын қиял әлеміне айналдырып, тұтыну арқылы өзін-өзі көрсетуге және қашқындауға шақыратын ортаға айналдырды. Жалпы алғанда, қалалардың тығыздығы сауданы жеделдетеді және білім алмасуды жеңілдетеді, адамдар мен компанияларға ақпарат алмасуға және жаңа идеялар тудыруға көмектеседі. Тығыз еңбек нарығы компаниялар мен жеке тұлғалардың біліктіліктерін дұрыс бағалауға мүмкіндік береді. Халық тығыздығы ортақ инфрақұрылым мен өндіріс құралдарын бөлісуге мүмкіндік береді, бірақ тығыз орналасқан қалаларда жұртшылықтың көп болуы мен күту уақытының ұзаруы кейбір жағымсыз салдарларға әкелуі мүмкін. Өнеркәсіп қалалардың өсуіне серпін бергенімен, қазір көптеген қалалар үшінші секторға немесе қызмет көрсету экономикасына сүйенеді. Бұл қызметтер туризм, қонақжайлылық, ойын-сауық, үй шаруашылығы және заң, қаржылық кеңес беру, басқару сияқты салалардағы жұмысты қамтиды. Профессор Джеффри Уэсттің қалалардың ғылыми моделіне сәйкес, қаланың көлемі екі есеге ұлғайғанда, жан басына шаққандағы жалақы шамамен 15%-ға артады.

Мәдениет және коммуникациялар

Қалалар әдетте білім беру мен өнердің орталықтары болып табылады, университеттерді, мұражайларды, ғибадатханаларды және басқа да мәдени мекемелерді қолдайды. Мәдени элиталар ортақ мәдени капиталмен байланысқан қалаларда өмір сүруге бейім және өздері басқаруда белгілі бір рөл атқарады. Мәдениет пен сауаттылық орталықтары ретінде қалаларды өркениеттің, адамзат тарихының және әлеуметтік өзгерістердің ошағы ретінде сипаттауға болады. Тығыздық хабар таратушылар, жариялаушылар, газеттер және цифрлық ақпарат құралдары арқылы ақпараттың тиімді таралуына мүмкіндік береді. Бұл байланыс желілері қалаларды әлі де хаб ретінде пайдаланғанымен, барлық мекенделген аймақтарға кеңінен еніп жатыр. Жылдам байланыс және көлік дәуірінде сарапшылар қалалық мәдениетті дерлік барлық жерде кездесетін немесе мағынасыз деп сипаттады. Бүгінгі таңда қаланың мәдени шараларын ілгерілетуі, қаланың брендін қалыптастыру және қалалық маркетинг, даму стратегиясын анықтау үшін қолданылатын қоғамдық дипломатия техникаларымен үйлеседі; бизнес, инвесторлар, тұрғындар және туристерді тарту; сондай-ақ қалалық аймақта ортақ ұғым мен орын сезімін қалыптастыру. Көрмеге қойылған физикалық жазулар, тақташалар мен ескерткіштер қалалық кеңістіктердің тарихи контекстін физикалық түрде жеткізеді. Иерусалим, Мекке және Рим сияқты кейбір қалалар мәңгілік діни мәртебеге ие және ғасырлар бойы паломниктік сапарларға шақырады. Отансүйгіш туристер Аграға Тадж-Махал көру үшін, ал Нью-Йоркке – Дүниежүзілік сауда орталығына бару үшін келеді. Элвис жанкүйерлері Мемфиске барып, Грейслендте оған құрмет көрсетеді. Орын брендтері (оларға орынға қанағаттану және орынға адалдық кіреді) адамдар қалада бизнес жасау туралы ойлағандағы шешім қабылдау процесіне әсер ететіндіктен, зор экономикалық құндылыққа ие (тауар брендтерінің құнымен салыстыруға болады). Спорт қалалық брендін қалыптастыруда және жергілікті өзіндік ерекшеліктерді дамытуда маңызды рөл атқарады. Қалалар Олимпиада ойындарын өткізу үшін күшті бәсекелеседі, олар әлемдік назар мен туризмді әкеледі. Мәдени тарихымен танымал Париж қаласы 2024 жылғы жазғы Олимпиада ойындарын қабылдауға дайын.

Cities are typically hubs for education and the arts, supporting universities, museums, temples, and other cultural institutions. Cultural elites tend to live in cities, bound together by shared cultural capital, and themselves play some role in governance. By virtue of their status as centers of culture and literacy, cities can be described as the locus of civilization, human history, and social change. Density makes for effective mass communication and transmission of news, through heralds, printed proclamations, newspapers, and digital media. These communication networks, though still using cities as hubs, penetrate extensively into all populated areas. In the age of rapid communication and transportation, commentators have described urban culture as nearly ubiquitous or as no longer meaningful. Today, a city's promotion of its cultural activities dovetails with place branding and city marketing, public diplomacy techniques used to inform development strategy; attract businesses, investors, residents, and tourists; and to create shared identity and sense of place within the metropolitan area. Physical inscriptions, plaques, and monuments on display physically transmit a historical context for urban places. Some cities, such as Jerusalem, Mecca, and Rome have indelible religious status and for hundreds of years have attracted pilgrims. Patriotic tourists visit Agra to see the Taj Mahal, or New York City to visit the World Trade Center. Elvis lovers visit Memphis to pay their respects at Graceland. Place brands (which include place satisfaction and place loyalty) have great economic value (comparable to the value of commodity brands) because of their influence on the decision making process of people thinking about doing business in—"purchasing" (the brand of)—a city. Sports also play a major role in city branding and local identity formation. Cities go to considerable lengths in competing to host the Olympic Games, which bring global attention and tourism. Paris, a city known for its cultural history, is the site of the next Olympics in the summer of 2024.

Соғыс жүргізу

Қалалар экономикалық, демографиялық, символдық және саяси маңыздылығына байланысты соғыста маңызды стратегиялық рөл атқарады. Осы себепті олар асимметриялық соғыста нысанаға айналады. Тарих барысында көптеген қалалар әскери мақсатта құрылған, көптеген қалаларда бекіністер салынған, ал әскери қағидалар қала құрылысына әсер етуді жалғастыруда. Шындығында, соғыс ең алғашқы қалалардың әлеуметтік негізі және экономикалық базасы болған болуы мүмкін. Филиппин аралдарын басып алған кезде АҚШ әскері жергілікті тұрғындарды қалалар мен кенттерге шоғырландыруға бұйрық берді, осылайша белсенді көтерілісшілерді оқшаулап, ауылдық жерлерде олармен еркін күресуге мүмкіндік алды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ұлттық үкіметтер кейбір қалаларды «ашық» деп жариялап, оларды қарсыластарына беру арқылы зардаптар мен құрбандықтарды болдырмауға тырысты. Алайда, Сталинград шайқасында қалалық соғыс шешуші рөл атқарды, онда совет әскері неміс басқыншыларын ауыр шығындар мен қиратулармен жеңді. Төмен қарқынды қақтығыстар мен қарқынды урбанизация дәуірінде қалалар шетелдік басқыншылар мен жергілікті билік тарапынан көтерілісшілерге қарсы ұзақ мерзімді соғыстардың орталығына айналды. Мұндай соғыс, көтеріліске қарсы күрес деп аталады, бақылау және психологиялық соғыс тәсілдерін, сондай-ақ жақын арадағы шайқастарды қамтиды және қазіргі заманғы қалалық қылмысқа қарсы іс-қимылдарды кеңейтеді, ол «қорғанылатын кеңістік» сияқты ұғымдарды қолданады. Көбінесе қалаларды басып алу мақсаты болғанымен, кейбір жағдайларда соғыс қаланың толық құрылуына әкелді. Месопотамиядағы тақташалар мен қираған орындары мұндай қиратуларға куәлік етеді, сондай-ақ «Carthago delenda est» латын фразасы да осыны көрсетеді. Хиросима мен Нагасакиге тасталған атом бомбаларынан бастап және Ұлы Суық Соғыс кезеңінде ядролық стратегиялар «қарсы құндылықты» нысанаға алу мүмкіндігін қарастыра берді: жаудың әскери күштеріне басты назар аударудың орнына, оның құнды қалаларын жою арқылы оны әлсірету.

Инфрақұрылым

Қалалық инфрақұрылым көлік, су пайдалану, энергия, демалыс және қоғамдық функциялар үшін қажетті әртүрлі физикалық желілер мен кеңістіктерді қамтиды. Инфрақұрылым бастапқыда жоғары капиталдық шығындарды талап етеді, бірақ маржинальдық шығындар төмен болып, осылайша масштаб экономикасын қамтамасыз етеді. Кіруге кедергілер жоғары болғандықтан, бұл желілер табиғи монополиялар ретінде жіктеледі, яғни экономикалық логика әрбір желінің бақылауын бір ұйымның – мемлекеттік немесе жекеменшік – қолында болуын ұсынады. Қаланың инфрақұрылымдық жүйелерінің ерекшеліктері тарихи тәуелділікке ие, себебі жаңа құрылыс қазіргі күйде бар нәрсеге сүйенуі керек. Қалалық инфрақұрылым идеалды жағдайда барлық тұрғындарға теңдей қызмет етуі тиіс, бірақ іс жүзінде бұл теңсіздікке алып келуі мүмкін – кейбір қалаларда айқын бірінші және екінші сыныпты қызметтер ұсынылады. Тығыз қоныстанған жағдайларда жақсы денсаулықты сақтау үшін санитария қажет, ол сумен жабдықтауды, қалдықтарды басқаруды және жеке гигиенаны қамтиды. Қалалық су жүйелері негізінен сумен жабдықтау желісінен және канализация және ливневка жүйесінен (қоқыс шығару жүйесінен) тұрады. Тарихи тұрғыдан алғанда, қалалық сумен жабдықтауды жергілікті билік немесе жеке компаниялар басқарған, 20 ғасырда мемлекеттік басқаруға, ал 21 ғасырдың басында жекеменшік басқаруға көшкен. Жеке су қызметтері нарығында екі француз компаниясы – Veolia Water (бұрынғы Vivendi) және Engie (бұрынғы Suez) үстемдік етеді, олар әлемдегі барлық су шарттарының 70% -ын иеленеді деген мәлімдеме бар. Қазіргі қалалық өмір электр машиналарын (тұрмыстық техникадан өнеркәсіптік машиналарға дейін, сондай-ақ байланыс, бизнес және үкіметте қолданылатын кең таралған электрондық жүйелерге дейін) жұмыс істету үшін, жол, көше және үй ішіндегі жарықтандыру үшін электр энергиясы арқылы берілетін энергияға көп тәуелді. Қалалар көлік, жылыту және тамақ дайындау үшін бензин және табиғи газ сияқты көмірсутекті отындарды да аз дәрежеде пайдаланады. Телефон желілері мен коаксиалдық кабельдер сияқты телекоммуникациялық инфрақұрылымдар да қалалар арқылы өтеді, бұқаралық және нүктеден нүктеге байланыс үшін тығыз желілер құрайды.

Urban infrastructure involves various physical networks and spaces necessary for transportation, water use, energy, recreation, and public functions. Infrastructure carries a high initial cost in fixed capital but lower marginal costs and thus positive economies of scale. Because of the higher barriers to entry, these networks have been classified as natural monopolies, meaning that economic logic favors control of each network by a single organization, public or private. The particulars of a city's infrastructure systems have historical path dependence because new development must build from what exists already. Urban infrastructure ideally serves all residents equally but in practice may prove uneven—with, in some cities, clear first class and second class alternatives. Sanitation, necessary for good health in crowded conditions, requires water supply and waste management as well as individual hygiene. Urban water systems include principally a water supply network and a network (sewerage system) for sewage and stormwater. Historically, either local governments or private companies have administered urban water supply, with a tendency toward government water supply in the 20th century and a tendency toward private operation at the turn of the twenty first. The market for private water services is dominated by two French companies, Veolia Water (formerly Vivendi) and Engie (formerly Suez), said to hold 70% of all water contracts worldwide. Modern urban life relies heavily on the energy transmitted through electricity for the operation of electric machines (from household appliances to industrial machines to now ubiquitous electronic systems used in communications, business, and government) and for traffic lights, street lights, and indoor lighting. Cities rely to a lesser extent on hydrocarbon fuels such as gasoline and natural gas for transportation, heating, and cooking. Telecommunications infrastructure such as telephone lines and coaxial cables also traverse cities, forming dense networks for mass and point to point communications.

Көлік

Қалалар мамандануға және жалақыға негізделген экономикалық жүйеге байланысты болғандықтан, олардың тұрғындары үй, жұмыс, сауда және ойын-сауық орындары арасында үнемі саяхаттай алуы тиіс. Қала тұрғындары жолдар мен жаяу жолдарында жаяу немесе велосипедпен жүреді, сондай-ақ жер асты, жер үсті және эстакадалық теміржолдарға негізделген арнайы жылдам көлік жүйелерін пайдаланады. Қалалар басқа қалалармен және ауылдық аймақтармен экономикалық байланыс үшін ұзақ қашықтыққа жүретін көліктерге (көліктік машиналар, теміржол және ұшақтар) де тәуелді. Тарихи тұрғыдан қала көшелері жылқылар мен олардың мінгендерінің, сондай-ақ жаяу жүргіншілердің иелігінде болған, оларға кейде ғана тротуарлар мен арнайы жүруге арналған аймақтар бөлінген. Батыс елдерінде велосипедтер (велосипедтер), қысқа және орташа қашықтыққа саяхаттауға арналған тиімді, адам күшімен жұмыс істейтін машиналар, 20 ғасырдың басында автомобильдер пайда болғанға дейін танымал болды. Біраз уақыттан кейін, олар Еуропаның ықпалымен Азия және Африка қалаларында берік орнықты. Батыс қалаларында индустрияландыру, кеңею және қоғамдық көлікті электрлендіру, әсіресе трамвайлар, қалалық кеңеюге мүмкіндік берді, себебі жаңа тұрғын үйлер көлік желілері бойында бой көтерді және жұмысшылар қала орталығына және кері сапарлады. 20 ғасырдың ортасынан бері қалалар автокөліктік көлікке қатты тәуелді болды, бұл олардың құрылысына, қоршаған ортасына және эстетикасына елеулі әсер етті. (Бұл өзгерістер АҚШ-та, корпоративтік және мемлекеттік саясат автомобиль көлігі жүйелерін қолдаған жерде, және Еуропада аз дәрежеде орын алды.) Дегенмен, әлемнің барлық қалаларында жеке көліктердің көп болуы мен урбанизацияның өсуіне байланысты, қалалық көшелердің желілерін басып тастап, ауыр жол апаттары жиі болып тұрады. Қалалық автобус жүйесі, әлемдегі ең көп таралған қоғамдық көлік түрі, адамдарды қала арқылы, автомобильдермен бірге, жолдарда тасымалдау үшін белгіленген маршруттар желісін пайдаланады. Экономикалық функцияның өзі де шоғырланудың қиынға соғуына және жұмыс берушілердің көлікке қолайлы жерлерге (соның ішінде қала шеттеріне) көшуіне байланысты орталықтандырылмаған күйге келді. Американың көптеген ірі қалалары әлі де теміржол арқылы дәстүрлі қоғамдық көлікті пайдаланады, мысалы, Нью-Йорк қаласының аса танымал метро жүйесі. Жылдам көлік Еуропада кеңінен қолданылады және Латын Америкасы мен Азияда да қарқынды дамуда. Қалалық автомобиль қозғалысын шектеу үшін жол кеңістігін бөлу және жол пайдалану төлемдері сияқты шаралар енгізілді. Тұрғын үйге ие болу, жалға алумен салыстырғанда, мәртебе мен экономикалық тұрақтылықтың белгілі бір деңгейін көрсетеді, ал жалға алу төмен жалақы алатын қалалық жұмысшылардың табысының көп бөлігін жұтып қоюы мүмкін. Баспанасыздық, яғни тұрғын үйдің болмауы, бай және кедей елдердегі миллиондаған адамдардың алдында тұрған мәселе. Қалалардағы халық тығыздығы ауылдық жерлерге қарағанда жоғары болғандықтан, қала тұрғындары көбінесе пәтерлерде тұрады және жеке үйлерде тұру ықтималдығы төмен.

Because cities rely on specialization and an economic system based on wage labor, their inhabitants must have the ability to regularly travel between home, work, commerce, and entertainment. City dwellers travel by foot or by wheel on roads and walkways, or use special rapid transit systems based on underground, overground, and elevated rail. Cities also rely on long distance transportation (truck, rail, and airplane) for economic connections with other cities and rural areas. City streets historically were the domain of horses and their riders and pedestrians, who only sometimes had sidewalks and special walking areas reserved for them. In the West, bicycles or (velocipedes), efficient human powered machines for short and medium distance travel, enjoyed a period of popularity at the beginning of the twentieth century before the rise of automobiles. Soon after, they gained a more lasting foothold in Asian and African cities under European influence. In Western cities, industrializing, expanding, and electrifying public transit systems, and especially streetcars enabled urban expansion as new residential neighborhoods sprung up along transit lines and workers rode to and from work downtown. Since the mid 20th century, cities have relied heavily on motor vehicle transportation, with major implications for their layout, environment, and aesthetics. (This transformation occurred most dramatically in the US—where corporate and governmental policies favored automobile transport systems—and to a lesser extent in Europe.) However, severe traffic jams still occur regularly in cities around the world, as private car ownership and urbanization continue to increase, overwhelming existing urban street networks. The urban bus system, the world's most common form of public transport, uses a network of scheduled routes to move people through the city, alongside cars, on the roads. The economic function itself also became more decentralized as concentration became impractical and employers relocated to more car friendly locations (including edge cities). Many big American cities still operate conventional public transit by rail, as exemplified by the ever popular New York City Subway system. Rapid transit is widely used in Europe and has increased in Latin America and Asia. Techniques such as road space rationing and road use charges have been introduced to limit urban car traffic. Homeownership represents status and a modicum of economic security, compared to renting which may consume much of the income of low wage urban workers. Homelessness, or lack of housing, is a challenge currently faced by millions of people in countries rich and poor. Because cities generally have higher population densities than rural areas, city dwellers are more likely to reside in apartments and less likely to live in a single family home.

Экология

Қалалық экожүйелер, адам құрылыстары мен қызметтерінің тығыздығымен қалыптасқандықтан, ауылдық жерлерден едәуір өзгешеленеді. Антропогендік құрылыстар мен қалдықтар, сондай-ақ бау-бақша шаруашылығы табиғи және химиялық ортаны құрайды, мұндай орта жабайы табиғатта кездеспейді және кейде ерекше биоәртүрлілікке жағдай жасайды. Олар көшіп келген адамдар ғана емес, сонымен қатар көшіп келген өсімдіктерге де пана болады, бұрын кездеспеген түрлердің өзара әрекеттесуіне алып келеді. Өсімдіктер мен жануарлардың мекендеу ортасына құрылыс, жүріп-тұру сияқты жиі бұзылыстар енгізіледі, бұл қайта қоныстануға мүмкіндік жасайды және r-стратегиялық түрлер басым жас экожүйелерді қалайды. Жалпы алғанда, қалалық экожүйелер биологиялық өзара әрекеттесудің азаюына байланысты басқа экожүйелерге қарағанда аз күрделі және өнімді. Типик қалалық фаунаға жәндіктер (әсіресе құмырсқалар), кеміргіштер (тышқандар, егеуқұйрықтар) және құстар, сондай-ақ үй және жабайы мысықтар мен иттер кіреді. Ірі жыртқыштар сирек кездеседі. Қалалар жергілікті және алыс қашықтықтағы экологиялық із қалдырады, себебі оларда халық саны мен технологиялық қызмет шоғырланған. Бір жағынан, қалалар ресурстық қажеттіліктеріне байланысты экологиялық тұрақты емес. Екінші жағынан, тиімді басқару қаланың зиянды әсерлерін азайтуға көмектеседі. Ауаның ластануы отын жағудың әртүрлі түрлерінен туындайды, оның ішінде камин, ағаш немесе көмірмен жағылатын пештер, басқа жылыту жүйелері және ішкі жану қозғалтқыштары бар. Өнеркәсіптік қалалар, бүгінде үшінші әлемнің мегаполистері, оларды қоршап тұрған түтін (өндірістік тұман) пердесімен танымал, бұл миллиондаған тұрғындарының денсаулығына қауіп төндіреді. Қалалық топырақ ауыр металдардың (әсіресе қорғасын, мыс және никель) жоғары концентрациясын қамтиды және салыстырмалы жабайы топыраққа қарағанда pH деңгейі төмен. Ауадағы бөлшектер жауын-шашынды 5–10% арттырады. Осылайша, қалалық аймақтарда гүлдеу ертерек, ал жапырақ түсуі кешірек болатын ерекше климат қалыптасады. Қалалық экологияны жақсартудың маңызды жолдарының бірі – қалаларға көбірек жасыл кеңістіктерді енгізу: саябақтар, бақшалар, газон және ағаштар. Бұл аймақтар қала тұрғындарының, жануарлар мен өсімдіктердің денсаулығы мен әл-ауқатын жақсартады. Жақсы күтімталған қалалық ағаштар қала тұрғындарына көптеген әлеуметтік, экологиялық және физикалық пайда әкеледі. 2019 жылы Nature's Scientific Reports журналында жарияланған зерттеуде аптасына кем дегенде екі сағат табиғатта өткізген адамдардың өмірмен қанағаттану деңгейі 23 пайызға, ал денсаулығының жақсы болуы 59 пайызға жоғары екені анықталды. Зерттеуде Ұлыбританиядағы 20 000-ға жуық адамның деректері пайдаланылды. Пайдасы 300 минутқа дейін артады. Бұл артықшылықтар барлық жастағы ерлер мен әйелдерге, сондай-ақ әртүрлі этникалық топтарға, әлеуметтік-экономикалық жағдайға және тіпті созылмалы аурулары мен мүгедектігі бар адамдарға да қатысты. Екі сағатқа жетпеген адамдар, тіпті аптасына бір сағаттан асып кетсе де, артықшылықтарды ала алмады. Бұл зерттеу табиғаттың денсаулыққа пайдалы екенін көрсететін маңызды дәлелдердің соңғысы болып табылады. Көптеген дәрігерлер науқастарына табиғаттан емделуге бағытталған ұсыныстар береді. Зерттеуде адамның жеке ауласында немесе бақшасында өткізген уақыты табиғатта өткізген уақыт ретінде есептелмеді, бірақ зерттеудегі табиғатқа жасалған сапарлардың көпшілігі үйден екі шақырымнан аспады. "Тіпті жергілікті жасыл кеңістіктерге бару да пайдалы", - деді доктор Уайт баспасөз мәлімдемесінде. "Аптасына екі сағат көптеген адамдар үшін орындалатын мақсат, әсіресе оны бір аптаға бөліп, пайда алуға болады".

Urban ecosystems, influenced as they are by the density of human buildings and activities, differ considerably from those of their rural surroundings. Anthropogenic buildings and waste, as well as cultivation in gardens, create physical and chemical environments which have no equivalents in the wilderness, in some cases enabling exceptional biodiversity. They provide homes not only for immigrant humans but also for immigrant plants, bringing about interactions between species that never previously encountered each other. They introduce frequent disturbances (construction, walking) to plant and animal habitats, creating opportunities for recolonization and thus favoring young ecosystems with r selected species dominant. On the whole, urban ecosystems are less complex and productive than others, due to the diminished absolute amount of biological interactions. Typical urban fauna includes insects (especially ants), rodents (mice, rats), and birds, as well as cats and dogs (domesticated and feral). Large predators are scarce. Cities generate considerable ecological footprints, locally and at longer distances, due to concentrated populations and technological activities. From one perspective, cities are not ecologically sustainable due to their resource needs. From another, proper management may be able to ameliorate a city's ill effects. Air pollution arises from various forms of combustion, including fireplaces, wood or coal burning stoves, other heating systems, and internal combustion engines. Industrialized cities, and today third world megacities, are notorious for veils of smog (industrial haze) that envelop them, posing a chronic threat to the health of their millions of inhabitants. Urban soil contains higher concentrations of heavy metals (especially lead, copper, and nickel) and has lower pH than soil in the comparable wilderness. Aerial particulates increase rainfall by 5–10%. Thus, urban areas experience unique climates, with earlier flowering and later leaf dropping than in nearby countries. One of the main methods of improving the urban ecology is including in the cities more urban green spaces: parks, gardens, lawns, and trees. These areas improve the health and well being of the human, animal, and plant populations of the cities. Well maintained urban trees can provide many social, ecological, and physical benefits to the residents of the city. A study published in Nature's Scientific Reports journal in 2019 found that people who spent at least two hours per week in nature were 23 percent more likely to be satisfied with their life and were 59 percent more likely to be in good health than those who had zero exposure. The study used data from almost 20,000 people in the UK. Benefits increased for up to 300 minutes of exposure. The benefits are applied to men and women of all ages, as well as across different ethnicities, socioeconomic statuses, and even those with long term illnesses and disabilities. People who did not get at least two hours – even if they surpassed an hour per week – did not get the benefits. The study is the latest addition to a compelling body of evidence for the health benefits of nature. Many doctors already give nature prescriptions to their patients. The study didn't count time spent in a person's own yard or garden as time in nature, but the majority of nature visits in the study took place within two miles of home. "Even visiting local urban green spaces seems to be a good thing," Dr. White said in a press release. "Two hours a week is hopefully a realistic target for many people, especially given that it can be spread over an entire week to get the benefit."

Дүниежүзілік қалалар жүйесі

Әлем экономика, саясат, технология және мәдениет арқылы (глобалдану деп аталатын процесс) тығыз байланысты бола бастаған сайын, қалалар ұлттық үкіметтер жүргізетін халықаралық қатынастардың шектеулерінен асып, трансұлттық істерде маңызды рөл атқарады. Бұл құбылыстың қайта жандануы, тамырлары Жібек жолы, Финикия және грек қала-мемлекеттері, сондай-ақ Ханза лигасы және басқа қалалардың одақтары арқылы ізге түседі. Бүгінде жоғары жылдамдықты интернет инфрақұрылымына негізделген ақпараттық экономика, әлемдік деңгейде жылдам телекоммуникацияны қамтамасыз етеді, халықаралық нарықтар мен әлемдік экономиканың жоғары деңгейдегі салалары үшін қалалар арасындағы қашықтықты жоққа шығарады, сондай-ақ жеке хабарласу және бұқаралық ақпарат құралдарына да мүмкіндік береді.

Әлемдік қала

Глобалды қала, сондай-ақ әлемдік қала деп аталады, сауда, банк, қаржы, инновациялар және нарықтардың маңызды орталығы болып табылады. Саскиа Сассен "глобалды қала" терминін 1991 жылы жарық көрген "Глобалды қала: Нью-Йорк, Лондон, Токио" атты еңбегінде қаланың көлеміне емес, оның күшіне, мәртебесіне және әлемдік көкейтестілігіне сілтеме жасау үшін қолданды. Осы көзқарас бойынша, әлем қалаларын иерархиялық түрде бағалауға болады. Глобалды қалалар әлемдік иерархияның ең жоғары сатысын құрайды, экономикалық және саяси ықпалы арқылы билік пен бақылауды жүзеге асырады. Глобалды қалалар индустриалдық емес кезеңге ерте көшу арқылы немесе индустриалдық дәуірден бері сақталған инерция нәтижесінде осы мәртебеге жеткен болуы мүмкін. Мұндай рейтинг қалалардың, бір-бірімен өркендеу үшін жаһандық деңгейде бәсекелесуге тиіс, бір идеалды түрдің нұсқалары ретінде қарастырылатын жаңа дискурсқа куә. Көпұлттық корпорациялар мен банктер өздерінің бас кеңселерін глобалды қалаларда орналастырып, көптеген қызметтерін осы ортада жүргізеді. Американдық фирмалар заң және инженерлік қызметтердің халықаралық нарығында үстемдік етеді және ірі шетелдік глобалды қалаларда филиалдарын ұстап тұрады. Ірі қалаларда қаржылық жағдайдың екі шетіндегі халық арасында үлкен теңсіздік байқалады. Иммиграция ережелері кедей елдерден келген, білімі аз және білікті жұмысшыларды пайдалануға мүмкіндік береді. Жұмыс істеу кезінде көшіп келген жұмысшылар әділетсіз еңбек жағдайларына, соның ішінде үстеме жұмысқа, төмен жалақыға және жұмыс орындарындағы қауіпсіздіксіздікке ұшырауы мүмкін.

Ұлтаралық қызмет

Қалалар өздерін қоршап тұрған ұлттық мемлекеттерден тәуелсіз әлемдік саяси іс-шараларға көбірек қатысуда. Бұл құбылыстың ерте мысалдары – бауырлас қалалар қарым-қатынасы және Еуропалық одақтағы Еуропалық интеграцияның тәсілі ретінде көп деңгейлі басқаруды ілгерілету. Гамбург, Прага, Амстердам, Гаага және Лондон сияқты қалалар Брюссельде Еуропалық Одаққа өз елшіліктерін ұстап тұр. Жаңа қала тұрғындарының саны артып, олар көшіп келгенде де, бұрынғы және жаңа үйлерімен байланыста болады (телекоммуникация арқылы, тіпті саяхаттамаса да).

Жаһандық басқару

Қалалар әлемдік басқаруға түрлі жолдармен қатысады, соның ішінде нормалар мен ережелерді таратушы әлемдік желілерге мүшелік арқылы. Жалпы, әлемдік деңгейде Біріккен қалалар мен жергілікті басқару органдары (БҚЖБ) қалалар үшін маңызды бас ұйым болып табылады; аймақтық және ұлттық деңгейде Еуроқалалар, Азия ірі қалаларының 21 желісі, Канада муниципалитеттері федерациясы, Ұлттық қалалар лигасы және АҚШ қала әкімдерінің конференциясы ұқсас рөлдер атқарады. БҚЖБ мәдениетке қатысты 21-ғасырлық бағдарламаны, тұрақты дамуды ілгерілететін мәдени саясат бағдарламасын жасауға жауапкершілік алды және оны дамыту үшін түрлі конференциялар мен есептер ұйымдастырды. Желілер, әсіресе қоршаған ортаны қорғау және оның ішінде 21-ғасырлық бағдарлама қабылданғаннан кейін климаттық өзгерістер саласында кең таралды. Қоршаған ортаны қорғауға бағытталған қалалық желілерге C40 қалаларының климаттық лидерлік тобы, Біріккен Ұлттар Ұйымының Global Compact Cities бағдарламасы, Көміртегі бейтарап қалалар альянсы (CNCA), Мэрлердің келісімі, ICLEI – Тұрақтылық үшін жергілікті басқару органдары және Ауысу қалалары желісі кіреді.

Біріккен Ұлттар Ұйымы жүйесі

Біріккен Ұлттар Ұйымы осы қарқынды урбанизация кезеңінде қалалардың дамуына қатысты бірқатар оқиғалар мен декларацияларға қатысты. 1976 жылы Хабитат I конференциясы «Адамның қоныстары туралы Ванкувер декларациясын» қабылдады, ол қалаларды басқаруды дамудың негізгі аспектісі ретінде анықтайды және қалалардағы тіршілік ету орындарын сақтаудың әртүрлі қағидаттарын белгілейді. Ванкувер декларациясына сілтеме жасай отырып, БҰҰ Бас Ассамблеясы 1977 жылдың желтоқсанында Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам қоныстары жөніндегі комиссиясына және Адам қоныстары жөніндегі ХАБИТАТ орталығына тұрғын үй мен қоныстарға қатысты БҰҰ іс-шараларын үйлестіруге рұқсат берді. 1992 жылы Рио-де-Жанейрода өткен Жер саммиті халықаралық келісімдер жиынтығына әкелді, оның ішінде тұрақты даму қағидаттары мен жоспарларын белгілейтін «21-ші күн тәртібі» бар. 1996 жылы Хабитат II конференциясында қалалар осы бағдарламада жетекші рөл атқаруға шақырылды, бұл кейіннен Мыңжылдық даму мақсаттары мен Тұрақты даму мақсаттарын алға жылжытты. Осы конференцияға дейін Еуропалық Одақ «Амстердам келісімшарты» деп аталатын «Еуропалық Одақ үшін қалалық күн тәртібі» жобасын мақұлдады. БҰҰ Хабитат БҰҰ-ның қалалық күн тәртібін үйлестіреді, БҰҰ-ның Экологиялық бағдарламасы, БҰҰ-ның Даму бағдарламасы, Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссардың кеңсесі, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы және Дүниежүзілік банкпен жұмыс істейді. Банктің құрылымдық түзету бағдарламалары қалаларға көшуге ынталандыру арқылы Үшінші әлемдегі урбанизацияға ықпал етті. 1999 жылы Дүниежүзілік банк пен БҰҰ Хабитат бірлесіп қалалар альянсын (Дүниежүзілік банктің Вашингтондағы штаб-пәтерінде орналасқан) қалалардағы кедейлік мәселесі бойынша саясат жасауға, білімді бөлісуге және гранттарды таратуға бағыттау үшін құрды. (БҰҰ Хабитат жергілікті басқарудың сапасын бағалауда кеңесші рөл атқарады.) Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет жөніндегі ұйымы ЮНЕСКО мәдени басқаруға ықпал етудің негізгі орындары ретінде қалаларға көбірек көңіл бөледі. Ол түрлі қалалық желілерді, соның ішінде Халықаралық нәсілшілдікке қарсы қалалар коалициясын және Шығармашылық қалалар желісін жасады. ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра орындарын таңдау қабілеті ұйымға мәдени капиталға, туризмге және тарихи сақтауды қаржыландыруға елеулі ықпал етеді. Қабыл мен Нымрод – Жаратылыс кітабында аталған алғашқы қала салушылар. Шумер мифологиясында Гилгамеш Урук қабырғаларын салған. Қалаларды экстремалды немесе қарама-қарсы деп қарастыруға болады: бір мезгілде бостандық пен езгі, байлық пен кедейлік, ұйымдасқандық пен хаостық. Антиурбанизм атауы қалаларға идеологиялық қарсылықтың әртүрлі түрлерін білдіреді, олардың мәдениеті немесе елмен саяси қатынасы бойынша. Мұндай қарсылық қалаларды қанаушылықпен және билеуші элитамен сәйкестендіруден туындауы мүмкін. Бұл және басқа да саяси идеологиялар қалалар туралы баяндамаларда баяндамалар мен тақырыптарға қатты әсер етеді. Жазушылар, суретшілер мен кино түсірушілер қаладағы өмірге қатысты сансыз көркем туындылар шығарды. Классикалық және ортағасырлық әдебиетте қалалардың ерекшеліктері мен тарихын сипаттайтын сипаттама жанры бар. Қазіргі заманғы Чарльз Диккенс пен Джеймс Джойс сияқты авторлар өздерінің туған қалаларын бейнелі сипаттауларымен танымал. Фриц Ланг өзінің 1927 жылғы «Метрополис» фильмінің идеясын Таймс-скверге барып, түнгі неон жарықтарына таңғалған кезде ойлап тапты. ХХ ғасырдағы қалалардың басқа да ертедегі кинематографиялық бейнелері оларды, әдетте, автомобиль көлігінің жақсы жұмыс істейтін жүйелері бар технологиялық тиімді кеңістіктер ретінде суреттеді. Алайда, 1960 жылдары көлік тығыны «Жұмысты әйел» (1962) және «Ойын уақыты» (1967) сияқты фильмдерде көріне бастады және экуменополисті қамтитын бір әлемнің көріністері пайда болды.

The United Nations System has been involved in a series of events and declarations dealing with the development of cities during this period of rapid urbanization. The Habitat I conference in 1976 adopted the "Vancouver Declaration on Human Settlements" which identifies urban management as a fundamental aspect of development and establishes various principles for maintaining urban habitats. Citing the Vancouver Declaration, the UN General Assembly in December 1977 authorized the United Nations Commission Human Settlements and the HABITAT Centre for Human Settlements, intended to coordinate UN activities related to housing and settlements. The 1992 Earth Summit in Rio de Janeiro resulted in a set of international agreements including Agenda 21 which establishes principles and plans for sustainable development. The Habitat II conference in 1996 called for cities to play a leading role in this program, which subsequently advanced the Millennium Development Goals and Sustainable Development Goals. Just before this conference, the European Union concurrently approved an "Urban Agenda for the European Union" known as the Pact of Amsterdam. UN Habitat coordinates the U. N. urban agenda, working with the UN Environmental Programme, the UN Development Programme, the Office of the High Commissioner for Human Rights, the World Health Organization, and the World Bank. The bank's structural adjustment programs contributed to urbanization in the Third World by creating incentives to move to cities. The World Bank and UN Habitat in 1999 jointly established the Cities Alliance (based at the World Bank headquarters in Washington, D. C.) to guide policymaking, knowledge sharing, and grant distribution around the issue of urban poverty. (UN Habitat plays an advisory role in evaluating the quality of a locality's governance.) The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, UNESCO has increasingly focused on cities as key sites for influencing cultural governance. It has developed various city networks including the International Coalition of Cities against Racism and the Creative Cities Network. UNESCO's capacity to select World Heritage Sites gives the organization significant influence over cultural capital, tourism, and historic preservation funding. Cain and Nimrod are the first city builders in the Book of Genesis. In Sumerian mythology Gilgamesh built the walls of Uruk. Cities can be perceived in terms of extremes or opposites: at once liberating and oppressive, wealthy and poor, organized and chaotic. The name anti urbanism refers to various types of ideological opposition to cities, whether because of their culture or their political relationship with the country. Such opposition may result from identification of cities with oppression and the ruling elite. This and other political ideologies strongly influence narratives and themes in discourse about cities. Writers, painters, and filmmakers have produced innumerable works of art concerning the urban experience. Classical and medieval literature includes a genre of descriptiones which treat of city features and history. Modern authors such as Charles Dickens and James Joyce are famous for evocative descriptions of their home cities. Fritz Lang conceived the idea for his influential 1927 film Metropolis while visiting Times Square and marveling at the nighttime neon lighting. Other early cinematic representations of cities in the twentieth century generally depicted them as technologically efficient spaces with smoothly functioning systems of automobile transport. By the 1960s, however, traffic congestion began to appear in such films as The Fast Lady (1962) and Playtime (1967). and visions of a single world encompassing ecumenopolis.