Кіріспе

Жерді әр түрлі жерлерде пайдалануға рұқсат беретін мемлекеттік саясат – жерді пайдалануды жоспарлау практикасы.

Қала құрылысында аймақтарға бөлу – муниципалитет немесе басқа да мемлекеттік деңгейлер жерді "аймақтарға" бөлетін әдіс, олардың әрқайсысы үшін жаңа құрылысқа қатысты басқа аймақтардан ерекшеленетін ережелер жиынтығы қарастырылған. Аймақтар бір түрлі мақсатта пайдалануға (мысалы, тұрғын үй, өнеркәсіптік) арналуы мүмкін, пайдалану бойынша бірнеше үйлесімді қызметтерді біріктіруі мүмкін, ал формаға негізделген аймақтарға бөлу жағдайында, ережелер рұқсат етілген ғимараттардың тығыздығын, мөлшерін және пішінін олардың мақсатына қарамастан реттеуі мүмкін. Әрбір аймақтың жоспарлау ережелері, берілген жобаға құрылыс рұқсаты берілуі мүмкін-мүмкін еместігін анықтайды. Аймақтарға бөлу жердің нақты және шартты түрде пайдалануының әртүрлі түрлерін белгілеуі мүмкін. Онда жер учаскелерінің мөлшері мен өлшемдері, сондай-ақ ғимараттардың пішіні мен көлемі көрсетілуі мүмкін. Бұл ережелер қаланың өсуі мен дамуын бағыттап, реттеу мақсатында жасалған. Аймақтарға бөлу – дамыған елдердегі жергілікті билік органдары қолданатын ең көп таралған қала құрылысы әдісі. Бұл ретте Ұлыбритания және Техас штатының Хьюстон қаласы сияқты ерекше жағдайлар да бар. Көптеген аймақтарға бөлу жүйелерінде ерекше жағдайларға (айрықтар) рұқсат беру процедурасы қарастырылған, әдетте, бұл мүліктің ерекше сипатынан туындаған қиындықтарға байланысты болады.

Тарих

Зоналық бөлудің пайда болуы ежелгі дәуірге дейін жетеді. Ежелгі қоршалған қала жерді пайдалану бойынша жіктеу және реттеудің алғашқы үлгісі болды. Қала қабырғасының сыртында қоқыс пен жағымсыз иіс шығаратын, қала үшін қажетсіз қызметтер орналасқан. Қабырғалар арасында санитарлық талаптарға жатпайтын және қауіпті іс-әрекеттер, мысалы, мал сою, қалдықтарды тастау және кірпіш пісіру жүргізілді. Қабырғалардың ішінде азаматтық және діни орындар, сондай-ақ көпшілік халық тұратын жерлер болды. Қалалық және қалалық емес жерлерді ажыратудан өзге, ежелгі қалалар өз қабырғаларының ішінде жер түрлерін және олардың қолданылуын одан әрі жіктеді. Бұл әлемнің көптеген аймақтарында қолданылды, мысалы, Қытайда Чжоу әулеті тұсында (б.з.д. 1046 – 256 ж.), Үндістанда Веда дәуірінде (б.з.д. 1500 – 500 ж.), және Рим империясының аумағында тараған әскери лагерьлерде. Ағарту дәуірі мен өнеркәсіптік революция кезеңінде мәдени және әлеуметтік-экономикалық өзгерістер қалалық ережелерді күшейтуге және жаңаларын енгізуге алып келді. Пайдалану түрлерін бөлу, аймақтарға бөлу пайда болғанға дейін жоспарланған көптеген қалалардың ерекшелігі болды. Солтүстік Австралиядағы Аделаида қаласы осыған жақсы мысал бола алады, оның қалалық орталығы және Солтүстік Аделаида маңының барлық жағынан Аделаида саябақтарымен қоршалған. Бұл саябақты 1836 жылы полковник Уильям Лайт қалалық орталықты маңынан физикалық түрде бөлу мақсатымен жобалаған. Саябақты қоршаған тұрғын үйлердің тығыздығы төмен болды, бұл қаладағы жұмыс орны мен сырттағы отбасылық үйлер арасында жағымды серуендеуге мүмкіндік берді. Бақ қалалар қозғалысының негізін қалаушы сэр Эбенезер Ховард Аделаиданы қалалардың шекарасынан тысқары қарай кеңеюіне және бірігуіне жол бермеу үшін жасыл ашық кеңістікті қалай пайдалануға болатынын көрсететін мысал ретінде атады. Оның 1902 жылы жарық көрген «Ертеңгі бақ қалалары» атты кітабындағы идеалды қала жобасы қоғамдық ғимараттардың, саябақтардың, сауда алаңдарының, тұрғын үйлердің және өнеркәсіптік аймақтардың жеке-жеке шоғырланған сақиналарын қарастырды, олардың барлығы ашық кеңістік пен егістік жерлермен қоршалған. Барлық сауда қызметі бір шыны жабынған ғимарат ішінде жүргізілуі тиіс болды, бұл Кристалл сарайдан шабыт алған заманауи сауда орталығының алғашқы тұжырымдамасы еді. Алайда, бұл жоспарланған немесе идеалды қалалар бір ғана бас жоспарға енгізілген статикалық жобалар болды. Қаланың уақыт өте келе дамуына мүмкіндік беретін, құрылыс салушылар мен жеке азаматтарға не және қайда салынатынын анықтайтын реттеуші механизм болмады. Бірінші заманауи аймақтарға бөлу жүйелері 1904 жылғы Лос-Анджелес қаласының аймақтарға бөлу туралы қаулыларымен АҚШ-та енгізілді.

Түрлері

Зоналық бөлудің көптеген түрлері бар, олардың кейбіреулері ғимараттардың пішінін реттеуге және олардың көшеге қатысты орналасуын, сондай-ақ аралас мақсаттағы пайдалануды қамтиды, мұндайлары формаға негізделген зоналық бөлу деп аталады. Ал басқалары жерді пайдалануды бөліп, пайдалануға негізделген зоналық бөлу болып табылады, немесе олардың комбинациясы. Пайдалануға негізделген зоналық бөлу жүйелері жеке мақсаттағы аймақтарды, үйлесімді пайдалану тобының бірге орналасуына рұқсат етілген аралас мақсаттағы аймақтарды, немесе бір жүйеде жеке және аралас мақсаттағы аймақтардың комбинациясын қамтуы мүмкін. Басты тәсілдерге пайдалануға, формаға, нәтижеге және ынталандыруға негізделген зоналық бөлу кіреді. Негізгі тәсілдермен бірге қолданылатын қосымша зоналық бөлу шаралары да бар.

Бір рет пайдаланылатын аймақтарға бөлу

Бір рет пайдаланылатын аймақтарды бөлудің негізгі мақсаты – географиялық тұрғыдан үйлесімсіз деп саналатын қолданыстарды бөлу. Іс жүзінде аймақтарға бөлу жаңа құрылыстың қолданыстағы қолданыстарға кедергі келтіруіне жол бермеу және/немесе қауымдастықтың ерекшелігін сақтау үшін де қолданылады. Бір рет пайдалануға арналған аймақтарда әрбір аймақ немесе аудан бойынша тек бір типті қолданысқа ғана рұқсат беріледі. Бұл сондай-ақ, шектеулі аймақтарға бөлу деп те аталады. Ол Солтүстік Америкада, әсіресе АҚШ-та алғаш рет енгізілгеннен бері аймақтарға бөлудің басым жүйесі болып табылады. Әрбір санаттың бірнеше кіші санаттары болуы мүмкін, мысалы, коммерциялық санатта шағын сауда, ірі сауда, кеңселер, қонақүйлер және басқа да арнайы аудандар болуы мүмкін, ал өнеркәсіптік салада ауыр өндіріс, жеңіл құрастыру және қоймаларға бөлінуі мүмкін. Қоғамдық нысандар, демалыс аймақтары және жасыл кеңістіктер сияқты мақсаттар үшін арнайы аудандар да құрылуы мүмкін. Бұл тәртіп күні және кеш бойы көшеде жеткілікті адамдар болып, олардың назарында болуы арқасында сақталады. Сәтті қалалық аудандарда әртүрлі қолданыстар болуы мүмкін, бұл қызығушылық туғызып, келушілерді тартады. Джейкобстың еңбектері, қалалардың таралуына байланысты алаңдаушылықтың артуымен бірге, көбінесе Жаңа урбанизм қозғалысын шабыттандырды деп есептеледі. Жаңа урбанизмнің кафелер, мейрамханалар, кеңселер және тұрғын үйлерді біріктіретін, жаяу жүруге ыңғайлы қалаларды құру мақсатына қол жеткізу үшін кейбір аймақтарға бөлу жүйелерінде аралас қолданыс аймақтары құрылды. Бұл әлі де аймақтарға бөлудің негізгі реттеу механизмдерін қолданады, ауыр өнеркәсіп немесе кәріз шаруашылықтары сияқты үйлесімсіз қолданыстарды ескермей, тұрғын үй, коммерциялық және бөлшек сауда сияқты үйлесімді қолданыстарға рұқсат береді, соның арқасында адамдар шағын географиялық аймақта өмір сүре алады, жұмыс істей алады және әлеуметтік қарым-қатынас жасай алады. Жерді пайдаланудың араласуы бүкіл әлемде кең таралған. Аралас аймақтарға бөлу АҚШ-та ерекше маңызға ие, онда ол кең таралған бір рет пайдаланылатын аймақтарға бөлуден туындаған мәселелерді шешу үшін ұсынылады.

Нысанға негізделген аймақтарға бөлу

Формаға негізделген немесе қарқындылық. Мысалы, тығыз орналасқан ауданда формаға негізделген аймақтарда минималды шегілулер, жоғары тығыздық және жаяу жүргіншілерге қолайлы жағдайлар талап етілуі мүмкін. Формаға негізделген кодекстер (ФБК) тұрғын ортаның физикалық құрылымына тікелей жауап беру арқылы, оны жүруге ыңғайлы және бейімделетін ортаға айналдыру үшін жасалған. Француз қалалық жоспарлау жүйесі көбінесе формаға негізделген; француз қалаларындағы аймақтар әдетте көптеген мақсаттарға рұқсат береді. Париж қаласы өз аймақтарға бөлу жүйесін Лондон немесе Нью-Йорктегідей, қаланың тарихи ғимараттарын бұзып, олардың орнына кеңсе ғимараттары салмау үшін, Ла-Дефанс ауданында кеңсе ғимараттарын шоғырландыру үшін пайдаланды. 1973 жылы Монпарнас мұнарасының салынуы наразылық тудырды. Осының салдарынан, құрылысы аяқталғаннан кейін екі жыл өткен соң, қала орталығында жеті қабаттан жоғары ғимараттар салуға тыйым салынды.

Жүгіруді аймақтарға бөлу

Перформанстық аймақтарға бөлу, сондай-ақ икемді немесе әсерлі аймақтарға бөлу, немесе нәтижелерге негізделген жоспарлау деп те аталады, алғаш рет 1973 жылы Лейн Кендигпен ұсынылды. Ол жобаланған даму жобаларын қарау параметрлерін белгілеу үшін нәтижеге негізделген немесе мақсатқа бағытталған өлшемдерді пайдаланады. Перформанстық аймақтарға бөлу икемді, логикалық және түсінікті болып табылады, сонымен қатар есеп берудің бір түрін ұсынады. Бұл қасиеттер пайдалануға негізделген аймақтарға бөлудің көрінетін кездейсоқтығына қарсы келеді. Перформанстық аймақтарға бөлу аймақтың экологиялық және тұрғын үй қажеттіліктерін жергілікті билік органдары арасында әділ тепе-теңдікке келтіруге мүмкіндік береді. Перформанстық аймақтарға бөлу нарық принциптерін және жеке меншік құқықтарын қоршаған ортаны қорғау мақсаттарымен үйлестіреді. АҚШ қалалары ең көп ынталандыратын қоғамдық пайдалар – "аралас мақсаттағы даму, ашық кеңістікті сақтау, жаяу жүруге қолайлы жағдай, қолжетімді баспана және қоғамдық саябақтар".

Қосымша ережелер

Қосымша аймақтық шектеулер қарастырылған, олар жеке аймақтық шектеу түрлері емес, бірақ икемді тәжірибелерді және ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (АКТ) сияқты басқа да элементтерді пайдалану арқылы қолданыстағы түрлерін жақсартуға бағытталған.

Ақылды аймақтарға бөлу

Ақылды аймақ құру – ақпараттық және коммуникациялық технологияларды қолданатын, пайдалануға негізделген аймақ құрудың бірнеше баламасын қамтитын кең термин. Ақылды аймақ құрудың әртүрлі әдістері бар. Айналақтағы аймақтар, кластерлік аймақтарға бөлу және жоспарланған бірліктерді дамыту (PUD) мүмкін – тіпті дәстүрлі пайдалануға негізделген код қолданыста болса да. Немесе дәстүрлі кодты ақылды өнімділікке немесе формаға негізделген кодпен толық ауыстыруға болады, мысалы, 2019 жылы Майами қаласы жасағандай. Ақылды аймақ құруға кіріскенде, жаяу жүруге қолайлылық сияқты көрсеткіштерді өлшеу үшін АКТ-ны пайдалану, сондай-ақ ақылды аймақ құрудың икемділігі мен бейімделу қабілеті, «ақылды емес» өнімділікке немесе формаға негізделген кодтарға қарағанда артықшылықтары ретінде аталады. Егер айналақтағы аймақ құрудың шарттары орындалса, онда айналақтағы аймақ «айналуын» тоқтатады және оның орналасқан жері аймақтарға бөлу туралы өзгеріс арқылы анықталады. Бірақ, бұл өзгеріске байланысты жер участағы көлемінің азаюына байланысты, қазіргі тұрғындар наразылық білдіруі мүмкін.

Жоспарланған бірлік дамуы (ЖБЖ)

Жоспарланған бірлікті дамыту (PUD) термині реттеу процесіне немесе дамудың өзіне қатысты болуы мүмкін. PUD бір бірыңғай дамыту аясында үйлесімді бірнеше жер пайдалану түрлерін біріктіреді. Стандартты аймақтарға бөлу ережелерімен реттелудің орнына, әзірлеуші жергілікті билікпен шарттарды келіседі. Үлгілік аймақтарды құру тұрғын үй салудағы кедергілерді азайту, қолжетімді бағадағы тұрғын үйлерді көбейту, рұқсаттарды қарау жөніндегі қызметкерлердің жүктемесін жеңілдету және белгілі бір аудан немесе құзыретте сапалы тұрғын үй дизайнын жасау үшін қолданылады. Үлгілік аймақтарға бөлу сондай-ақ, "орталықта жоқ" тұрғын үйлер және қолжетімді шағын коммерциялық мүліктер сияқты белгілі бір ғимарат түрлерін дамытуға да мүмкіндік береді. Кейбір жағдайларда муниципалитет жобалау үлгілерін сатып алып, мүлікті өзі салады, ал басқа жағдайларда муниципалитет жеке даму үшін үлгілерді ұсынады.

Гибридті аймақтарға бөлу

Гибридтік аймақтарға бөлу кодексі екі немесе одан көп тәсілді біріктіреді, көбінесе пайдалануға негізделген және нысанға негізделген аймақтарға бөлуді. Гибридтік аймақтарға бөлу, аймақтарға бөлу ережесін толығымен қайта жазбай, қолданыстағы қауымдастықтың аймақтарға бөлуіне нысан мен жобалау мәселелерін енгізу үшін қолданылуы мүмкін. Біріктірілген аймақтарға бөлудің артықшылығы – әртүрлі мақсаттағы жапсарлас жерлер арасындағы тегіс өтулерді қамтамасыз ететін икемді аймақтарға бөлу аудандарын құру мүмкіндігі.

Үстіне жабылатын аймақтарға бөлу

Үстірт аймақ – бұл бір немесе бірнеше аумақтық бөлімдерге қабаттасатын аумақтық аудан, ол аталған аумақтың нақты мәселесін немесе ерекшелігін шешуге арналған, мысалы, батпақты жерлер, тарихи ғимараттар немесе көлікке бағытталған даму. Үстірт аймақтық бөлудің артықшылығы – табиғи құбылыс сияқты нақты мәселені шешу үшін мақсатты реттеуді қамтамасыз ету, бұл реттеудің қазіргі аумақтық ережелерін едәуір қайта жазу қажеттілігін жояды. Дегенмен, үстірт аймақтық реттеуді әзірлеу көбінесе маңызды техникалық біліктілікті қажет етеді. Бұл жер меншігімен бірге жерді пайдалану немесе жерді дамыту құқығы келеді деген ұғымға негізделген. Бұл жерге байланысты даму құқықтары кейбір юрисдикцияларда пайдаланылуы, пайдаланылмауы, сатылуы немесе жер учаскесінің иесіне басқа түрде берілуі мүмкін. Бұл әдетте ауылдық аймақтардан (жіберу орындары) қалалық аймақтарға (алу орындары) даму құқықтарын беру үшін қолданылады, онда дамуды қолдау үшін үлкен сұраныс пен инфрақұрылым бар. Кейбір жағдайларда, юрисдикция тіпті жалғыз жер учаскесін қайта аймаққа бөлуге мүмкіндік берсе де, нақты аймаққа бөлу, егер өзгеріс қолданыстағы жер пайдалану жоспарларының саясатына және мақсаттарына қайшы келсе, көбінесе рұқсат етілмейді. Бұл жағдайларда қарастырылатын басқа факторлар: жер учаскесінің мөлшері, аймаққа бөлу санаттары, көршілес жерлердің аймаққа бөлінуі мен пайдаланылуы, сондай-ақ жер иесі, көршілер және қоғам үшін күтілетін пайда мен зиян. Шарттар стандартты аймаққа бөлуге қарағанда көбірек немесе азырақ шектеулерді қамтуы мүмкін. Бұл әдетте мүлікті пайдалануға қатысты шектеулерді жеңілдетуді қамтиды. Шарттық аймаққа бөлу даулы және кейде тыйым салынған, өйткені ол кең ауқымды жоспарлау процесінен ауытқиды және аймаққа бөлуді жүзеге асыру үшін үкіметтің полициялық өкілеттіктерін заңсыз сауда деп есептеуге болады.

Тиімділік пен сын

Экологиялық белсенділер күнделікті қажеттіліктерді бір-бірінен жаяу арақашықтығына орналастыру көлік қозғалысын күшейтеді дейді, себебі адамдар нормалды өмір сүру үшін, яғни негізгі қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін көлікке ие болуға мәжбүр, және күні бойы сол көлікпен қажеттіліктерін өтеуге барады. Бір мақсатты пайдалануға арналған аймақтарға бөлу және қалалардың тым кеңінен жаюы жұмыс пен отбасы арасындағы тепе-теңдікті сақтауды қиындатады, өйткені өмірдің түрлі салаларын біріктіру үшін үлкен қашықтықтарды жүріп өту қажет. Бұл мәселелер АҚШ-та ерекше айқын, онда автокөліктің қолданылу деңгейі жоғары, ал қалалық теміржол және метро жүйелері жеткіліксіз немесе нашар күтілген. Кейбір экономистер аймақтарға бөлу заңдары экономикалық тиімділікке қарсы келеді, тұтынушылар сұранысына сезімталдық деңгейін төмендетеді және еркін экономикадағы дамуға бөгет жасайды, себебі нашар аймақтарға бөлу шектеулері берілген аумақты тиімді пайдалануға кедергі келтіреді. Тіпті аймақтарға бөлу шектеулері болмаса да, мысалы, қоқыс полигоны тұрғын үйлерге емес, арзан жерлерге орналасатын болады. Бір мақсатты пайдалануға арналған аймақтарға бөлу заңдары жаңашыл жобалар, мысалы, көп функциялы ғимараттардың жолына тосқауыл қойып, тіпті зиянсыз шараларды, мысалы, аула сатуларын тоқтатуы мүмкін. Дереккөздің сенімділігі жоқ: date=October 2020 Хьюстон мысалы, жеке және мемлекеттік жоспарлаудың үйлесімді комбинациясын көрсетеді, онда ешқандай жерді пайдалануға шектеу қойылмайды, бірақ басқа да даму ережелері бар. Аймақтарға бөлуді сынағандардың пікірінше, бұл заңдар тұрғын үймен қамтамасыз етуге кедергі келтіреді, нәтижесінде тұрғын үй бағасының өсуіне және өнімді экономикалық өнімнің төмендеуіне алып келеді. Мысалы, 2017 жылғы зерттеу көрсеткендей, егер барлық штаттар аймақтарға бөлу заңдарын Техас штатының деңгейінің жартысына дейін либералдаса (Техас штаттық аймақтарға бөлу ережелерінің төмендігімен белгілі), олардың ЖІӨ өнімді жұмыс күші мен мүмкіндіктердің артуына байланысты 12 пайызға өседі. Сондай-ақ, сыншылар бұл қайырымдылықпен тұрғын үй ұсынуға ниет білдіргендердің мүмкіндіктерін шектейді деп атап өтеді. Мысалы, 2022 жылы Нью-Йорктегі Гловерсвиллдегі еркін методист шіркеуі 4 градус суықта үйсіздерге 40 төсек ұсынуды жоспарлаған, бірақ оларға рұқсат берілмеді. Сыбайлас жемқорлық аймақтарға бөлу мәселесіне де кедергі келтіреді. Кейбіреулер аймақтарға бөлу заңдары экономикалық теңсіздікті күшейтеді деп санайды. Эмпирикалық зерттеулер кейбір аймақтарға бөлу тәсілдері тұрғын үй дағдарысына ықпал етуі мүмкін екенін көрсетеді.

Австралия

Австралияда жерді пайдалануды аймақтарға бөлудің құқықтық негізін штаттар мен аумақтар белгілейді, сондықтан әр штаттың немесе аумақтың аймақтарға бөлудің әртүрлі ережелері бар. Жер пайдалану аймақтары, әдетте, жергілікті басқару деңгейінде анықталады және көбінесе жоспарлау схемалары деп аталады. Бірақ шындығында, барлық жағдайларда мемлекеттік үкіметтер жергілікті шешімдерді жоққа шығаруға толық құқылы. Шешімдерге шағымдану үшін VCAT сияқты әкімшілік шағым беру рәсімдері бар. Мемлекеттік / аумақтық жоспарлау жүйесі Жер пайдалануды реттеу АТТ 2008 жылғы Аумақтық жоспар Жер пайдалану саясаты НСУ 1979 жылғы Қоршаған ортаны жоспарлау және бағалау туралы заң Жергілікті қоршаған ортаны жоспарлау жоспарлары (LEP) НТ Жоспарлау туралы заң 2009 жылғы Тұрақты жоспарлау туралы заң күші жойылды. 2016 жылғы Жоспарлау туралы заң SA 1993 жылғы Даму туралы заң Жоспарлау жоспары TAS Жер пайдалануды жоспарлау және келісу туралы заң 1993 жылғы Жоспарлау схемалары VIC 1987 жылғы Жоспарлау және қоршаған орта туралы заң Жоспарлау схемалары WA 2005 жылғы Жоспарлау және даму туралы заң Жоспарлау схемалары.

Заңнамалық жоспарлау, басқаша айтқанда қала құрылысы, дамуды бақылау немесе дамуды басқару, жоспарлау процесінің жерді пайдалану мен дамудағы өзгерістерді реттеуге және басқаруға қатысты бөлігі болып табылады. Жоспарлау және аймақтарға бөлудің маңызды саяси аспектілері бар, үкіметтер көбінесе құрылыс салушыларды қолдағандары үшін сыналған; сонымен қатар, "өз аулаңды қорғау" (nimbyism) та кең таралған.

Канада

Канадада жерді пайдалануды бақылау – меншік және азаматтық құқықтар саласындағы конституциялық биліктен туындайтын провинциялық жауапкершілік. Бұл билік 1867 жылғы Британдық Солтүстік Америка актілері арқылы провинцияларға берілді және 1982 жылғы Конституциялық актіде сақталды. Зоналау құқығы жылжымайтын мүлікке, яғни жерге және оған орналасқан жақсартуларға (Квебекте – жылжымайтын мүлік) қатысты. Провинциялар муниципалитеттер мен аймақтарға өз шекараларындағы жерді пайдалануды бақылауға өкілеттік берді, соның нәтижесінде муниципалитеттер өздерінің аймақтары үшін зоналау ережелерін қабылдады. Провинциялардың ұйымдастырылмаған аудандарында да жерді пайдалануды бақылау шаралары қарастырылған. Провинциялық трибуналдар апелляциялық шағымдарды қарау және қайта қарау бойынша жоғары инстанция болып табылады.

Франция

Францияда қала құрылысы кодексі немесе Code de l’urbanisme (қала құрылысы кодексі деп аталады) – ұлттық заң болып табылады, ол аймақтық және жергілікті жоспарлауға бағыт береді және құрылысқа рұқсат алу тәртібін анықтайды. Англиядан өзгеше, онда жоспарлаушылар пайдалану немесе ғимарат типін өзгертуге қатысты өз дискрециясын қолдануға міндетті, Францияда жеке құрылысқа заңмен міндетті талаптарды сақтаған жағдайда рұқсат беріледі.

Жапония

Зоналық аудандар он екі пайдалану аймағына бөлінеді. Әрбір аймақ ғимараттың пішіні мен рұқсат етілген мақсатын анықтайды. Ғимараттың пішіні рұқсат етілген еден көлемі мен биіктігі бойынша аймақтық шектеулермен (абсолюттік мәнде және көрші ғимараттар мен жолдарға қатысты) реттеледі. Жергілікті билік сондай-ақ табиғи апаттарға бейім аймақтар, жергілікті халықтардың атамекендері, мұра аймақтары, экотұризм аймақтары, транзиттік-бағытталған дамулар (TOD) және көрнекті дәліздер сияқты арнайы пайдалану аймақтарын белгілейтін жапсырмаларды қоса алады. Тұрғын үй және коммерциялық аймақтар тығыздығы бойынша жіктелетін кіші топтарға бөлінеді, коммерциялық аймақтар тұрғын үйді пайдалануға мүмкіндік береді, ал өнеркәсіптік аймақтар қарқындылығы мен рұқсат етілген пайдаланудың қоршаған ортаға тигізетін әсеріне қарай бөлінеді.

Түр – Сипаттама

Орман – Ормандар, қорғау ормандары мен өндіріс ормандарына бөлінеді. Қорғау ормандары орман қоры, ұлттық парктері мен қорғалған аумақтар, әскери және азаматтық қорықтар, сондай-ақ орманды қалалық буферлік аймақтарды қамтиды. Өндіріс ормандары орман шаруашылығы жерлерін, арнайы пайдалану аймақтарын және жайылымдық жерлерді қамтиды.

Ауыл шаруашылығы – Егіншілік, ағаш өсіру, мал шаруашылығы, құс шаруашылығы, балық шаруашылығы және аквакультураны қамтитын ауыл шаруашылығы қызметіне арналған жер. Ауыл шаруашылығы департаменті белгілеген ауыл шаруашылығы қорғау аймақтарымен қорғалатын ауыл шаруашылығы және өндірістік ауыл шаруашылығына бөлінеді.

Агроөнеркәсіптік – Интеграцияланған шаруашылықтар мен жиналған өнімді өңдеуге арналған.

Муниципалды сулар – Балық шаруашылығы кодексінде (8550 Республикалық заң) анықталған муниципалитеттің құзырына жататын, ұлттық үкімет тарапынан қорғалатын аймақтар ретінде белгіленген аумақтардан басқа, барлық су объектілері. Балық аулаудың тынығу орындары мен қасиетті орындары, жағалаудағы жерлер, мангр, дельта/эстуар, көлдер, аквакультура аймақтары, коммерциялық балық аулау аймақтары, муниципалды балық аулау аймақтары және теңіз жолдарына бөлінеді.

Минералды жерлер – Кен өндіруге арналған жерлер. Минералды резервтерге, шағын масштабты кен аймақтарына және карьерлерге бөлінеді.

Жалпы тұрғын үй – Негізінен тұрғын үй салуға арналған.

Тұрғын үй 1 (R 1) – Төмен, аз тығыздықтағы, бір отбасылық тұрғын үйлерге арналған, мысалы, жеке тұрғын үйлер, дуплекстер және коттеджтік аудандар. Үйдегі кәсіп және бизнес, шағын дүкендер, үйдегі қолөнер, жергілікті демалыс орындары, балабақшалар, бастауыш мектептер, репетиторлар, ғибадат орындары, ауылдық әкімшіліктер және жергілікті денсаулық сақтау орталықтарына рұқсат етіледі. Ғимараттар үш қабатқа дейін және тұрғын үй 2 (R 2) биіктігіне дейін болуы мүмкін. R 1 аймақтарындағы барлық мақсаттарға рұқсат етіледі, пәтерлер, пансионаттар, жатақханалар, орта мектептер, техникалық мектептер, мұражайлар және кітапханалар рұқсат етіледі. Негізгі R 2 және максималды R 2 болып бөлінеді, біріншісі үш қабатқа дейін және тұрғын үй 3 (R 3) төмен және орташа биіктікке, орташа және жоғары тығыздыққа, көп отбасылық тұрғын үйлерге арналған. Ғимараттардың биіктігі он екі қабатқа дейін болуы мүмкін. R 1 және R 2 аймақтарындағы барлық мақсаттарға рұқсат етіледі, тұрғын үй кондоминиумдары және коммерциялық тұрғын үйлер (мейманханалар, зейнеткерлер үйлері, қонақ үйлер, мотельдерден басқа) және тұрақ ғимараттарына рұқсат етіледі. Негізгі R 3 және максималды R 3 болып бөлінеді, біріншісі үш қабатты биіктікке ие және тұрғын үй 4 (R 4) қалалық үйлерге арналған. Ғимараттар үш қабатқа дейін және R 1 және R 2 аймақтарындағы барлық мақсаттарға рұқсат етіледі. Тұрғын үй 5 (R 5) – Орташа және жоғары биіктіктегі, жоғары тығыздықтағы, көп отбасылық тұрғын үйлерге арналған, мысалы, жоғары қабатты тұрғын үй кондоминиумдары. Ғимараттың биіктігі 18 қабатқа дейін болуы мүмкін.

Әлеуметтік тұрғын үй – Филиппин үкіметі немесе жеке сектордың әлеуметтік тұрғын үй жобалары үшін бөлінген аумақтарда аз қамтылған азаматтар мен үйсіздерді орналастыруға арналған. Batas Pambansa No 220-де белгіленген рұқсат етілген мақсаттар.

Жалпы коммерциялық – Кәсіпорындар, сауда және қызмет көрсету үшін арналған.

Коммерциялық 1 (C 1) – Шағын тығыздықтағы, аудандық масштабтағы кәсіпорындарға арналған. R 1 аймақтарындағы барлық мақсаттарға рұқсат етіледі. Ғимараттар 3 қабатқа дейін және коммерциялық 2 (C 2) биіктігіне дейін болуы мүмкін. Қаланың немесе муниципалитеттің орталық бизнес ауданын (CBD) толықтыратын немесе күшейтетін орташа және жоғары тығыздықтағы бизнес қызметіне арналған. R 1, R 2 және C 1 аймақтарындағы барлық мақсаттарға рұқсат етіледі, сонымен қатар көтерме сауда дүкендері, қоғамдық базарлар, сауда орталықтары, супермаркеттер, колл-орталықтар, телерадио студиялары, автосалондар, автокөлік қызметтері, металл жинаушылар, аппараттық дүкендер, құрылысқа қатысты кәсіпорындар, гүл дүкендері, дәнекерлеушілер, жиһаз жасаушылар, коммерциялық кондоминиумдар, лечон дүкендері, чичарон фабрикалары және мотельдерге рұқсат етіледі. Ғимараттар 6 қабатқа дейін және коммерциялық 3 (C 3) биіктігіне дейін болуы мүмкін. Қаланың немесе муниципалитеттің CBD құрайтын жоғары тығыздықтағы коммерциялық аймақ. R 3, R 4, R 5, C 1 және C 2 аймақтарындағы барлық мақсаттарға рұқсат етіледі, сонымен қатар аймақтық сауда орталықтарына рұқсат етіледі. Ғимараттар 60 қабатқа дейін және өнеркәсіптік 1 (I 1) биіктігіне дейін болуы мүмкін. Жеңіл өндіріс немесе ластамайтын өндіріс қызметіне арналған. Кейбір рұқсат етілген мақсаттар: кептірілген балық өндірісі, печенье фабрикалары, қайықтар, моторлық қайықтар және шағын кемелерді жасау, баспаханалар, көптеген электроника фабрикалары, медициналық жабдықтарды жасау, ағаштан жасалған жиһазды жасау, киім фабрикалары, су сорғы станциялары, кәріздік немесе сарғыш суларды тазарту қондырғылары және ластамайтын және қауіпсіз емес өнімдерді сақтауға арналған қоймалар. Аймақтарда саябақтар немесе ойын алаңдары болуы мүмкін. Ғимараттардың биіктігі өнеркәсіптік 2 (I 2) биіктігіне дейін болуы мүмкін. Орташа қарқынды өндіріс немесе ластайтын өндіріс қызметіне арналған. Кейбір рұқсат етілген мақсаттар: консервілеу өсімдіктері, күріш немесе жүгері тірмендері, мал азырақтау тірмендері, медицина және фармацевтикалық өндірушілер, металл және пластик жиһаз өндірушілер, шыны фабрикалары, киім және тоқыма фабрикалары, күріш тірмендері, ұн тірмендері, сигарет фабрикалары, көлік құралдарын жасаушылар, кеме жасаушылықтар, ангарлар, ластайтын және қауіпті өнімдерді сақтауға арналған қоймалар, бояу дүкендері және ірі сою орындары. Аймақтарда саябақтар немесе ойын алаңдары болуы мүмкін. Ғимараттардың биіктігі өнеркәсіптік 3 (I 3) биіктігіне дейін болуы мүмкін. Жоғары қарқынды өндіріс немесе өндіріс қызметіне арналған, әдетте жоғары ластануға және өте қауіптіге ұшырайтын. Кейбір рұқсат етілген мақсаттар: ет өңдеу өсімдіктері (жамбас, бекон, шұжық және чичарон үшін емес), газдалған су фабрикалары, қант фабрикалары, қағаз фабрикалары, цемент фабрикалары, химиялық өсімдіктер, болат зауыттары, тоқыма фабрикалары, консервіленген балық фабрикалары, багонг және патис фабрикалары, май қоймалары, терминалдар және мұнай өңдеу зауыттары, жоғары ластануға және қауіпті өнімдерді сақтауға арналған қоймалар және электр станциялары. Аймақтарда саябақтар немесе ойын алаңдары болуы мүмкін. Ғимараттардың биіктігі жалпы институционалдық биіктігіне дейін болуы мүмкін. Негізінен үкіметтік немесе азаматтық орталықтарға, полиция және өрт станцияларына, үкіметтік ғимараттарға, жоғары білім беру мекемелеріне (колледждер, университеттер, кәсіптік, техникалық немесе сауда мектептеріне), оқу орталықтарына (кітапханалар, оқу орталықтарына), ғылыми, мәдени және академиялық орталықтарға, конгресс-орталықтарға, ауруханалар мен медициналық орталықтарға, ғибадат орындарына, семинарияларға немесе монастырларға және елшіліктерге/консульстваларға арналған. Ғимараттардың биіктігі арнайы институционалдық биіктігіне дейін болуы мүмкін. Негізінен әлеуметтік қамтамасыз ету мекемелеріне (жетімханалар, ұлдар/қыздар қалашықтары, қарттар үйлері), оңалту орталықтарына, әскери орналасқан жерлерге, түрмелерге және басқа да түзеу мекемелеріне, мәйектікке және психикалық денсаулық сақтау орталықтарына арналған. Ғимараттардың биіктігі саябақтар мен демалыс биіктігіне дейін болуы мүмкін. Саябақтар мен демалыс орындарына, ойын алаңдарына, курорттық кешендерге, спорттық нысандарға, ескерткіштерге/қасиетті орындарға және буферлік аймақтар немесе жеңілдіктер ретінде қызмет ететін ашық кеңістіктерге арналған. Ғимараттардың биіктігі зират/ескерткіш саябағы биіктігіне дейін болуы мүмкін. Зираттарға немесе ескерткіш саябақтарына, соның ішінде колумбарийлерге, крематорийлерге және сүйек сақтау орындарына арналған аумақ. Ғимараттардың биіктігі және учаске DHUSD ережелеріне бағынады. Буферлік/жасыл белдеу – Қайшы келетін жерді пайдалану арасында буферлік аймақ немесе жасыл белдеу ретінде қызмет ететін аула, саябақтар немесе ашық кеңістіктер.

Сингапур

Сингапурдың жер пайдалануын басқару жүйесі Қалалық қайта дамыту басқармасы (URA) арқылы Бас жоспармен жүзеге асырылады. Бас жоспар – екі бөлімнен тұратын заңдық құжат: жоспарлар және Жазбаша түсіндірме. Жоспарлар Сингапур аумағындағы жерлердің мақсатына сәйкес аймақтарға бөлінуін көрсетеді, ал Жазбаша түсіндірмеде қолданыстағы аймақтар мен оларға рұқсат етілген пайдалану түрлері туралы толық мәлімет берілген.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африкада бес (5) аймаққа бөлу санаты бар: тұрғын үй, бизнес, өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы және ашық кеңістік аймақтары. Осы бес санат тағы қосымша кіші санаттарға бөлінеді. Аймақтарға бөлу 2016 жылы қабылданған Кеңістікті жоспарлау және жерді пайдалануды басқару туралы заңмен реттеледі. Жерді бір аймақтан екінші аймаққа ауыстыру үшін аймақтарды қайта бөлу процесі қажет. Жоспар нақты бір орналасқан жерде қандай ғимараттарға рұқсат етілетіні туралы нақты нұсқаулар бермейді, керісінше, дамудың жалпы принциптерін және қала құрылымын басқару мақсаттарын ұсынады. Жоспарлау комитеттері (тікелей сайланған жергілікті кеңес мүшелерінен құралған) немесе кейбір жағдайларда жоспарлау қызметкерлері (делегатталған шешімдер арқылы) дамуға немесе пайдалануды өзгертуге келіп түсетін әрбір өтініш бойынша дискрециялық құқыққа ие, сондықтан жүйе «дискрециялық» деп есептеледі. Жоспарлау өтінімдері көлемі жағынан әртүрлі болуы мүмкін, мысалы, әуежайлар мен жаңа қалалардан бастап жеке үйлерге енгізілетін шағын өзгерістерге дейін. Жергілікті билік органдары жеке үй иелерінен келіп түсетін көптеген шағын өтініштерге шарықтап қалмауы үшін рұқсат етілген құрылыс жүйесі енгізілді. Рұқсат етілген құрылыс ережелері көбінесе формаға негізделген, бірақ аймақтарға бөлу болмаған жағдайда ұлттық деңгейде қолданылады. Мысалдарға екі қабатты үйге үш метрге дейін артқы жағынан кеңейтуге рұқсат беру, әр жағынан бастапқы енінің 50%-ға дейін кеңейту және бақтағы белгілі бір қосымша құрылыстар кіреді, егер жердің 50%-дан астам бөлігі салынбаған болса. Бұл үш бөлмелі жартылай жеке үйге лайықты өлшемдес, бірақ шағын террасалардан бастап үлкен жеке үйлерге және сарайларға дейін әртүрлі тұрғын үй типтеріне қолданылуы керек. 2020 жылдың тамызында Ұлыбритания үкіметі «Болашаққа жоспарлау» деген атпен консультациялық құжат жариялады. Ұсыныстар аймақтарға бөлуге қарай бет бұруды көрсетеді, аумақтарға өсу, жаңару немесе қорғалатын мәртебе беріледі, сондай-ақ «әрбір санаттағы кіші аумақтар» болу мүмкіндігі қарастырылады, бірақ құжат олардың қандай болуы мүмкін екендігі туралы толығырақ мәлімет бермейді. 2024 жылдың ақпаннан сәуір айына дейін олар рұқсат етілген даму жүйесі арқылы ұлғайтылған тығыздыққа, «жұмсақ тығыздануға» рұқсат беру мақсатында рұқсат етілген даму бойынша консультациялар өткізді, бұл аймақтық емес, ұлттық масштабта жүзеге асырылады.

Америка Құрама Штаттары

Полиция билігі құқықтары арқылы штат үкіметтері жеке меншік жылжымайтын мүлікке қатысты өкімділік құқықтарын жүзеге асыра алады. Осы билікке сәйкес, белгілі бір бизнес түрлерін жүзеге асыруға рұқсат етілген орындарды шектеу үшін арнайы заңдар мен ережелер ұзақ жылдар бойы қабылдалып келеді. 1904 жылы Лос-Анджелес қаласы қаланың бір бөлігі үшін елдегі алғашқы жер пайдалану шектеулерін орнатты. 1916 жылы Нью-Йорк қаласы тұңғыш рет қала бойынша қолданылатын аймақтық регламенттерді қабылдады. Аймақтық регламенттердің конституциялық заңдылығы 1926 жылы АҚШ Жоғарғы Сотында «Евклид ауылы, Огайо» мен «Амблер Риалти Компаниясы» ісі бойынша расталды. АҚШ-тың ірі қалаларының арасында Хьюстон қаласы аймақтық регламенттерінің болмауымен ерекшеленеді. Жер пайдалану басқа жолдармен реттеледі.

Өлшемі

Алғашқы аймақтарды бөлу тәжірибелері күңгірт болған және көбінесе пікірталас тудырған. Кейбіреулер бұл тәжірибе 1920 жылдары басталды десе, енді біреулер аймақтарға бөлу 1916 жылы Нью-Йоркте пайда болды деп санайды. Дегенмен, аймақтарға бөлудің басталуына қатысты осы екі мысалдың да екеуі де қалалық жағдайлар еді. Аймақтық жоспарлау географиялық шеңберін кеңейте келе, басқа қалалық орталықтарда енгізіліп, ірі саяси және географиялық шекараларда қолданылғандықтан, құқықтық күшін арттырды. Аймақтық аймақтарға бөлу – аймақтық заңнамаға бағынған аумақтардың географиялық өлшемдерін ұлғайтудағы келесі қадам болды. Қалалық және аймақтық аймақтарға бөлудің басты айырмашылығы – "аймақтық аудандар көбінесе кездейсоқ саяси шекаралармен тікелей байланысты болмайды".

АҚШ-тағы бір рет пайдаланылатын аймақтарға бөлу

Бір рет қолданылатын аймақтарға бөлу екі түрге бөлінеді: жазық және иерархиялық, сондай-ақ жинақтаушы немесе пирамидалық деп те аталады. Жазық аймақтарға бөлуде әрбір аудан нақты бір мақсатта ғана пайдаланылады. Ал қарапайым иерархиялық аймақтарға бөлу жүйесінде аудандар деңгейлеп орналастырылады, ең жоғарыда тұрғын үйлер (ең осал және ең аз кедергі келтіретін санат) орналасқан, одан кейін коммерциялық және өнеркәсіптік аймақтар келеді. Өнеркәсіптік аймақтарда тұрғын үйлер мен коммерциялық ғимараттарға, ал коммерциялық аймақтарда тұрғын үйлерге рұқсат беріледі.

АҚШ-тағы әлеуметтік мәселелер

АҚШ басқа дамыған елдерге қарағанда қала деградациясы мен урбанизацияның төмендеуінің жоғары деңгейінен, сондай-ақ басқа еш жерде кездеспейтін қалалық далалар сияқты қосымша мәселелерден зардап шегеді. Джонатан Ротвелл аймақтарға бөлудің нәсілдік сегрегацияны күшейтуге себеп болатынын айтады. Оның пікірінше, АҚШ-тағы афроамерикандықтар мен ақ нәсілділердің арасындағы нәсілдік интеграция мен тұрғын үйлердің тығыздығы арасында тікелей байланыс бар. Жоғары тығыздықтағы құрылысқа рұқсат берген қалалар, тығыздықты қатаң шектеген қалаларға қарағанда нәсілдік интеграцияға тез ілгеріледі. Рұқсат етілген тығыздық қанша жоғары болса, нәсілдік сегрегация деңгейі сонша төмендейді. Жаңа тұрғын үйлердің құрылысын шектейтін аймақтарға бөлу заңдары (мысалы, жеке тұрғын үйлерге арналған аймақтарға бөлу) қолжетімділікті төмендетумен байланысты және АҚШ-та табыс және нәсіл бойынша тұрғын үй сегрегациясының маңызды факторы болып табылады.