Кіріспе
Канадалық миссионер Джейсон Ли (28 маусым 1803 – 12 наурыз 1845) – канадалық методист епископальдік миссионер және Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы пионер. Ол Квебек штатының Станстед қаласына жақын жердегі шаруа қожалығында дүниеге келген. 1831 жылы Нез-Персе және Биттеррот Салиш ер адамдарының тобы Сент-Луиске «Көк кітапты» беруді сұрағаннан кейін (олардың халқы осы кітап туралы жылдар бұрын естіген), Ли және оның жүрегі туысқан інісі Дэниел Ли оларға миссионерлік қызмет көрсетуге ерікті түрде келісті. Екеуі де шіркеу тарапынан миссионерлер болып тағайындалды және Салиштер арасында миссия ашу және оны сақтап тұру жөнінде тапсырма алды. Сол кезде Тынық мұхитының солтүстік-батысы 1818 жылғы шарт бойынша Ұлыбритания мен АҚШ-тың «ортақ иелігінде» болды. 1834 жылы миссионерлер америкалық саудагер Натаниел Джарвис Уайетпен бірге құрлықпен жүріп өтті. Діни қызметкерлер мен терішілердің тобы сол жылдың соңында Форт-Ванкуверге жетті және оларды бас менеджер Джон Маклауглин қарсы алды. Ол жерде Маклауглин Джейсон Лиге Вилламет аңғарындағы Калапуя тайпасының арасында, Салиштер емес, миссия ашуға көмектесті. Джейсон Ли Орегон миссионерлерінің алғашқысы болды және Орегон аймағында американдықтардың қоныстануына үлкен үлес қосты.
Jason Lee (June 28, 1803 – March 12, 1845) was a Canadian Methodist Episcopalian missionary and pioneer in the Pacific Northwest. He was born on a farm near Stanstead, Quebec. After a group of Nez Perce and Bitterroot Salish men journeyed to St. Louis requesting the Book of Heaven in 1831 (their people had heard of it years before), Lee and his nephew Daniel Lee volunteered to serve as missionaries for them. Both were appointed as missionaries by the church, given orders to open and maintain a mission among the Salish. At the time, the Pacific Northwest was "jointly occupied" by the United Kingdom and the United States as agreed to in the Treaty of 1818. The missionaries went overland in 1834 with Nathaniel Jarvis Wyeth, an American merchant who previously visited the Columbia River basin to enter the regional fur trade market. The party of priests and fur trappers arrived at Fort Vancouver later that year and were greeted by Chief Factor John McLoughlin. While there, McLoughlin influenced Jason Lee to open the station among the Kalapuya in the Willamette Valley rather than the Salish. Jason Lee was the first of the Oregon missionaries and instrumental in the American settlement in the Oregon Country.
Ерте өмір
Джейсон Ли он төрт бауырластың ең кішісі болды. 13 жасында Ли өзін-өзі асырап, 23 жасында методизм дініне кірді, ал кейін Уилбрахам Веслиан академиясында оқыды. Оқу барысында ол Осман Бейкермен дос болып, 1830 жылы бітірді. 1830-1832 жылдары Станстед аймағында пастор болып қызмет етті және мектепте сабақ берді. Ли Канаданың жергілікті халықтарына үгіт жүргізу үшін лондондық Веслиан миссионерлік қоғамына өтініш берген, бірақ Ричард Уотсон, қоғам хатшысы қайтыс болғандықтан, өтініші қарастырылмады.
Миссионерлік
1832 жылы Нез-Персе және Биттеррут Салиш немесе Флэтхед тайпасының төрт адамы Сент-Луиске сапар шегіп, жергілікті Уильям Кларктан Салиш халқына аян арқылы болжамдалған "Көк кітапты" әкелу үшін біреуді жіберуін сұрады. Келесі жылы Christian Advocate and Journal басылымында оқырмандарды Роки тауларына және одан әрі уағыздаушыларды жіберуге шақыратын мақала жарияланды. Бұл мақала тез арада Уэслиан университетінің президенті Уилбур Фисктің назарына түсті, ол Салиш тайпасы арасында миссия құру үшін Мәсіхшілер шіркеуіне ұсыныс енгізді. Фисктің бұрынғы студенті Джейсон Ли және оның жүйесі Дэниел Флэтхед үндістері арасында жоспарланған миссияда қызмет етуге ерікті болды. Натаниел Уайет шағын миссионерлік топқа өзінің тобымен бірге саяхаттауға келісім берді. 1834 жылдың басында біріккен топ Индепенденс, Миссури штатынан жолға шықты. Ли батысқа қарай сапар шегіп бара жатқанда Колумбия өзенінің алабындағы әртүрлі үнді мүдениеттерін бағалаудан және салыстырудан тартынбады. Ол әсіресе Валла-Валла тайпасын "Киос-Кайюс тайпасынан гөрі лас және жалқау" деп тапты. Шамамен екі мың шақырымдық сапар Гадсон шығанағы компаниясының (HBC) тері сауда станциясы – Ванкувер фортына жеткенде аяқталды, онда миссионерлер қыстады. Олар сол жерде болған кезде бас директор Джон Маклауглин Флэтхед жерінің ішкі бөлігінде миссия құруға қарсы кеңес берді және оның орнына жақын жердегі Уилламет аңғарын ұсынды. Ли ақырында қазіргі Салем қаласының солтүстік-батысына орналасты. Ол жерде ол бұрын HBC-де жұмыс істеген он шақты француз канадалық қоныс аударушыларды, сондай-ақ олардың жергілікті әйелдері мен балаларын тапты.
Қайта құруға бағытталған шаралар
Уақыт өте келе, директор өзін уақытша міндеттерден босату үшін қосымша миссионерлер мен мирян жіберуді сұрай бастады. Бұл пікірді Дэниел Ли және кейінгі миссионерлер де бөлісті, олардың барлығы да дінге шақыру жұмысынан тым көп уақыт кетіп жатыр деп шағымданатын. Сонымен қатар, Ли өзге рухани қызметкерлердің баяндамаларын төмендетіп, жүздеген жергілікті тұрғындар методист дініне өткенін мәлімдеді. 1840 жылы Джордж Абернети келгенге дейін Лиге тек жергілікті халықты дінге шақыруға толыққанды назар аударуға рұқсат берілмеді. Ли сондай-ақ 1836 жылы жергілікті халықтың аурудан азайып бара жатқанын атап өтті: "Егер көктегі Құдай олардың ісіне араласпаса, олар жер бетінен жойылып, олардың есімі аспаннан өшірілуі керек". Бұл Лидің дінге шақыру әрекеттеріне қарамастан, оның кең таралған көзқарасына айналды. Оның өмірбаяуын жазған Броснанның сөзіне қарағанда, Ли 1837 жылы Нью-Йоркте болғанда "Орегонды болашақ ақ нәсілдің мекені" деп қараған. Ол методист миссионерлік кеңесіне жолдаған хатында ауыл шаруашылығымен айналысатын мамандарды сұрады. Ли "осы ел ертең-кешін қоныстанатынын" сезінетін болғандықтан, егер кеңес "бірнеше жақсы, ізгі ниетті қоныс салушыларды" жіберсе, онда "келер ұрпақтарға" "өлшеусіз пайда" тиеді деп ойлады.
Тынығушылық әрекеттер
Ли 1836 жылы Миссияның қарапайым мүшелері мен бұрынғы HBC қызметкерлерінен Орегонның тыйымшылық қоғамын құрды. HBC жергілікті тері саудасынан шеттетілгендіктен, пионер Юинг Янг жергілікті тұрғындарға сату үшін спирт зауытын ашуды жоспарлады. Бұл қоғамға белгілі болған соң, оның мүшелері дереу әрекетке көшті. Аймақ тұрғындары қол қойған хатта Янгтан спирт зауытын ашудан бас тартуын сұрады және осы жобадан бас тартуға кеткен шығынды өтеуге уәде берді. Янг HBC-ны "қатал басқыншылық" деп айыптап, өзінің жағдайын осымен байланыстырды, бірақ өтемақысыз спирт өндірісінен бас тартуға келісті.
Вилламет мал шаруашылығы компаниясы
Методист стансасына алғаш рет АҚШ өкілі ретінде "Лориот" кемесімен келген әскери-теңіз флотының лейтенанты Уильям А. Слакэм болды. Джон Маклауглин әскери шенеунікті қарсы алып, оның келгенін Джейсон Лиге хабарлады, ол қаңтарда Чампогта Слакэммен кездесті. Уилламет аңғарында тұратын француз-канадтық және американдық қоныс аударушылармен Слакэмнің көп талқылаған тақырыбы мал шаруашылығы болды. Ол кезде Орегондағы барлық мал HBC-ге тиесілі еді. Осыған қарамастан, Маклауглин миссионерлер мен қоныс аударушыларға қажет болған жағдайда мал беруге рұқсат берді. Бұл өзекті мәселені шешу үшін Слакэм Альта-Калифорниядан мал сатып алуды ұсынды. "Уилламет мал компаниясы" құрылды және "Лориот" Янг пен басқа да ер адамдарды Калифорнияға жеткізді. 600 бас малмен құрлық арқылы қайтып келгендердің арасында Ли мен Миссияға бөлген үлес, олардың тамақпен өздерін-өздерін қамтамасыз етуіне мүмкіндік берді.
Қоныс аударушыларды басқаруды дамыту
1841 жылы Юинг Янгтың қайтысы және оның мұрагерлері жоқ кең байлығы Вилламет аңғарының шаруа қожалықтарының назарына қайтадан түсті. Бірнеше кездесу өтті, ал Ли біріншісін төрағалық етті, онда ол Колумбия өзенінің оңтүстігіндегі барлық тұрғындар үшін бірегей юрисдикция құру туралы ұсыныс жасады. Бұл Вилламет аңғарының католик халқына әділет таратып келген генерал-викарий Бланшетпен туған жанжалдың шешімі болды. Ли Бланшетті азаматтық билікке бағынбау арқылы қоныс аударушылар қауымын бөліп-жарғанын айыптады. Бұл әрекеттің мақсаты – ХБК-нің католик миссионерлеріне көрсеткен қаржылық қолдауын және қамқорлығын тоқтату еді. Католиктерге деген саяси бақылауды жою арқылы Компания қоныс аударушылар арасындағы ықпалын жоғалтар еді. Тағы бір себеп – Орегон миссиясы Компанияға қарызды болғандығы. Осы себептер Лидің 1841 жылы жергілікті биліктің қажеттілігін сезінбестен, үкіметке қолдау көрсетуіне әкелді. Шампог кездесулері кезінде Ли енді аңғардағы саяси іс-шараларға белсенді қатыспады. Бір биограф осы кезде: «Жейсон Лидің сараңдығы оған Орегонның нағыз мүддесіне жергілікті уақытша үкімет сай келмейтінін көрсетті» деп жазды. Абернети Лиге қосылып, Шампог кездесулері мен олардың дамуын қажетсіз деп сынады.
1838 жыл Шығыс сапары
Кейінгі уақытта Америка Құрама Штаттарындағы Директорлар кеңесімен байланыс орнатудағы кешігулер Лидің Миссияның қызметін толыққанды сипаттау үшін сол жаққа қайта оралуына себеп болды. Кетуге дайыздалған Ли, Уиламет аңғарының көптеген тұрғындарымен бірге Америка Құрама Штаттарының Конгресіне жолданған ескерткіштің таралуына ықпал етті. Аталған құжатта Америка үкіметінен Орегон аймағының Колумбия өзенінен оңтүстікке қарай жатқан бөліктеріне билік орнату талабы қойылды, сондай-ақ Азия және Тынық мұхитымен сауда жасау мүмкіндіктері айқындалды. Миссионерлік жұмыстың қаржысын жинаумен қатар, Ли Орегонды отарлауға лайықты мекен ретінде "жарнамалауға" ниеттеніп, шығысқа аттанды. Ли, Маркус Уитман мен Генри Х. Спалдинг басқаратын ішкі ABCFM миссияларында үш аптадай күтіп, HBC сүйемелдемесін күтті. Кейузе және Нез-Персе тайпаларының дамыған шаруашылықтарын көрген Джейсон, екі миссионердің әлде-бір рет жазалауына қарамастан, оларды "Уилламет өзені бойындағылардан артық" деп бағалады. Әйелі Анна Мария Питтман Ли бала туғаннан кейін, сәбиімен бірге маусым айында дүние салды. Бұл қайғылы жаңалық Лиге Миссури штатына кіргенде жетті, ол көп ұзамай Люси Томпсон Граббсқа үйленді. Иллинойс штаты арқылы саяхаттап жүргенде, Ли Джон П. Ричмондты Орегонға бірге келуге көндірді, ол кейіннен қазіргі Вашингтон штатындағы Нискуолли миссиясының жетекшісі болып тағайындалды. Пеория қаласында Орегон туралы сөз сөйлеген Ли, жергілікті тұрғындарды қызықтырып, Орегонды отарлауға тырысқан Пеория тобының құрылуына себепкер болды. Қараша айында Миссионерлік кеңеспен өткен мәжілісте Кеңес оның қарапайым жұмысшыларды – мысалы, теміршілер мен механиктерді тарту, астық шабу жөніндегі ұсынысын және ауыл шаруашылығы өндірісін кеңейту жоспарын мақұлдады. Вашингтон қаласына жеткен ескерткіш 1839 жылғы қаңтарда сенатор Льюис Ф. Линн тарапынан Конгреске ұсынылды. Өкіл Кейлеб Кушингпен хат алмасып жүрген Ли, Америка бұл аймақты бақылауға алса, Миссияның көптеген мүшелері уақыт өте келе тұрақты қоныс тебушілерге айналатынын атап өтті, бұл болжамы расталды. Америка Құрама Штаттарында болған кезінде Ли ел бойынша бірнеше сөз сөйлеу кештеріне қатысты, сондай-ақ миссияны қаржыландыру үшін Канададағы туған қаласына сапар шекті. Оның пікірінше, қосымша екі уағызшы ғана қажет болғанмен, Кеңес бес адамды жұмысқа алды. Ли мен "үлкен күшейткіш" Лозанна кемесімен жүзіп, 1840 жылғы 1 маусымда Орегонға жетті.
Босату
Менеджерлер кеңесіне Элиджа Уайт, Джон П. Ричмонд және Густав Хайнз Лидің басшылығына қарсы бірнеше жыл бойы шабуыл жасайтын хаттар жіберді. Бұрын миссияның қаржылық жазбаларын басқарған Уайтпен болған жанжал жылдар бойы наразылықтың себебі болды. Ли, Уайтты миссия есебінен Форт-Ванкуверде ақша жұмсады деп айыптады, ал ол өзінің жазбаларын көрсету орнына 1841 жылы Америка Құрама Штаттарына кетіп қалды. Дэвид Лесли бастыққа жағымды баға бергенімен, бұл жылдар бойғы сынға тойтарыс беруге жеткіліксіз болды. Есептерде Ли жергілікті халықты дінге өткізуде жалпы бейжайлық танытқаны және қызығушылықсыздық көрсеткені үшін жауапты деп танылды. Сонымен қатар, Лидің Вилламет миссиясының және оның қарастырылатын станцияларының толық қаржылық тарихын ұсына алмауы кеңес мүшелері үшін шектен шықты. Олар Рев. Джордж Грейді жаңа бастық етіп тағайындады және оған миссияның уақытша мүліктерін, соның ішінде диқандық ұңғыны және қолданылмайтын миссияларды сатуды тапсырды. Маркус Уитманнан бастықтан алынғанын естіген Ли, өзін қорғау үшін кеңес мүшелерімен жеке кездесуге барды. Мексиканы кесіп өтіп, Миссисипи өзенімен жүзіп, Ли 1844 жылдың 27 мамырында Нью-Йорк қаласына жетті. Ол басшылықтың құлдық туралы пікірталас жүргізіп жатқанын көрді, бұл жақын арада айырылысқа және Оңтүстік Методист Епископтық шіркеуінің құрылуына әкелді. Осы уақытта Ли Вашингтонға барып, президент Джон Тайлермен және сенатор Томас Х. Бентонмен Орегон миссиясының жер дауы туралы келісімдер жасады. Соңында кеңес мүшелерімен кездескен Ли өзінің жағдайын түзете алды, бірақ оны қайтадан бастық қызметіне тағайындамады. Ол Орегон институтына (қазіргі Вилламет университеті) қаржы жинауды жөн көрді, оның ұйымдастырылуына көмектескен еді. Алайда, әпкесіне Стайнстедке барып қайтқанда денсаулығы нашарлап, 1845 жылдың 12 наурызында қайтыс болды. Оның денесі 1906 жылы Орегон штатының Салем қаласындағы Ли миссиясының зиратына екі әйелі мен нәресте қызының денелерімен бірге қайта жерленді.
Мұра
Ли 1841 жылы тұрған үй, бұрынғы Миссия Милл Музейі деп белгілі болған Уилламет мұражай орталығының бір бөлігі ретінде сақталған. 1953 жылы Орегон штаты Лидің қола мүсінін АҚШ Капитолийінің Ұлттық мүсіндер залына табыс етті. Сол жылы Орегон штатының Капитолийі аумағына да осы мүсіннің тағы бір көшірмесі орнатылды, оны мүсінші Александр Фимистер Проктордың ұлы Гиффорд Макгрегор Проктор әкесінің қайтысынан кейін аяқтады. Вашингтон штатының Ричленд және Портленд қалаларындағы бастауыш мектептер мен Ванкувер қаласындағы орта мектеп оның құрметіне аталды.