Кіріспе
Капиталдың органикалық құрамы (ОКК) – Карл Маркс капитализм теориясында жасаған түсінік, ол бір мезгілде сол заманғы саяси экономикасын сынау болып табылады. Ол оның "капиталдың құндық құрамы" және "капиталдың техникалық құрамы" деген негізгі түсініктерінен туындайды. Маркс капиталдың органикалық құрамын "капиталдың техникалық құрамымен анықталатын және оның өзгеруін көрсететін құндық құрамы" деп анықтайды. "Капиталдың техникалық құрамы" тұрақты капиталдың (зауыттар, жабдықтар және материалдар) мен айнымалы капиталдың (жалдамалы жұмысшылар) элементтері арасындағы қатынасты өлшейді. Бұл "техникалық", себебі мұнда бағалау қатыспайды. Керісінше, "капиталдың құндық құрамы" – өндіріске жұмсалған тұрақты капитал элементтерінің құны мен еңбектің құны арасындағы арақатынас. Маркс "капиталдың органикалық құрамы" деген арнайы түсінікті талдау кезінде кейде пайдалы деп тапты, өйткені ол капиталдың барлық элементтерінің салыстырмалы құндары тұрақты деп есептейді.
The organic composition of capital (OCC) is a concept created by Karl Marx in his theory of capitalism, which was simultaneously his critique of the political economy of his time. It is derived from his more basic concepts of 'value composition of capital' and 'technical composition of capital'. Marx defines the organic composition of capital as "the value composition of capital, in so far as it is determined by its technical composition and mirrors the changes of the latter". The 'technical composition of capital' measures the relation between the elements of constant capital (plant, equipment and materials) and variable capital (wage workers). It is 'technical' because no valuation is here involved. In contrast, the 'value composition of capital' is the ratio between the value of the elements of constant capital involved in production and the value of the labor. Marx found that the special concept of 'organic composition of capital' was sometimes useful in analysis, since it assumes that the relative values of all the elements of capital are constant.
Шолу
"Капиталдың" I кітабында Маркс барлық бағалаудың еңбек құндылықтары (ол оларды "бағалар" деп атаған) негізінде жасалатыны туралы қарапайымшалаушы болжам жасады. Алайда, III кітабында ол өнеркәсіптер арасындағы тепе-теңдік құндылықтарының олардың еңбек шығындарына тікелей пропорционал бола алмайтынын айтады. Бұл соңғысы тек капиталистік емес "жай тауар өндірісі" кезеңінде ғана тепе-теңдік құндылықтарын анықтады, онда өндірушілер өндіріс құралдарына ие болды және табиғи ресурстар еркін қолданылды. III кітапта Маркс бастапқыда жерді еркін пайдалануға болатынын болжады және тепе-теңдік бағалары оның "өндіріс бағалары" екенін көрсетті. Кейіннен жер меншігін және жер жалғасын енгізгенде, тепе-теңдік бағалары жер жалғасын ескеретін "өзгертілген өндіріс бағалары" болуы керек еді. Бұл "капиталдың құндылық құрамына" қатысты бағалауды сәйкес түрде өзгертуді талап етті, себебі I кітапта қолданылған еңбек құндылықтары осы теорияны жеткізуді артық күрделендірмеу үшін қолданылған ыңғайлы тәсіл болды. Бірақ Маркс II және III кітаптарды өз қанағаттануынша аяқтауға үлкермеді. Капиталдың құрамына қатысты әртүрлі ұғымдар қазіргі заманғы марксистік экономикада ұқсас неоклассикалық ұғымдарға теориялық балама ретінде жиі қолданылады. Неоклассикалық экономикада капиталдың өсу үрдісіне ең жақын ұғым – капиталды тереңдету. Маркс тұрақты капиталды өндіріс процесіне жұмсалған зауыттардың, жабдықтардың және материалдардың ақшалай құны деп анықтайды. Ал өзгермелі капитал – жалақы төлеуге жұмсалған ақшалай құн. ОКК (органикалық құрам) ұғымы барлық капитал активтеріне қатысты емес, тек өндіріске инвестицияланғандарға ғана қолданылады (яғни тұтыну саласындағы активтер, мысалы, үйлер, оған кірмейді). "Капиталдың" III томында Маркс капиталдың органикалық құрамы өнеркәсіптік табыстылыққа шешуші әсер ететінін көрсетеді. Маркс пікірінше, ОКК капиталистік өндіріс тәсілінің өндіріс құралдары мен еңбек күші арақатынасын көрсететін, еңбек өнімділігін және қосымша өнімді құруды анықтайтын нақты формасы болып табылады. Бұл қатынастың техникалық және әлеуметтік аспектілері бар, себебі бір мезгілде тұтынуға жарамды пайдалы құндылықтар мен тауарлық айырбас құндылықтары өндіріледі. Маркс капиталдың органикалық құрамының өсуі капитал жинақталуының және өндіріс саласындағы бәсекелестіктің қажетті салдары екенін, кем дегенде ұзақ мерзімді перспективада, айтады. Бұл тұрақты капиталдың жалпы капитал шығынындағы үлесінің артуын және өнім бірлігіне жұмсалатын еңбектің азаюын білдіреді. Маркс талқылау кезінде еңбек күші мен өндіріс құралдарынан басқа капиталдың компоненттерін, мысалы, өндірістің қосымша шығындарын (жайындағы шығындар) ескермейді. ОКК-нің толық маңызы "Капиталдың" үшінші томының 8-тарауында ашылады.
Қалыптастыру
Капиталдың құндық құрамы (КҚК) әдетте тұрақты капиталдың айнымалы капиталға қатынасы ретінде көрсетіледі, немесе Марксшіл әдебиетте басқа да өлшемдер қолданылады. Олардың бірі – бұл тұрақты капиталдың жаңадан құрылған құнға қатынасы (шамамен, қазіргі заманғы экономистер «қосылған құн» деп атайтын нәрсе), яғни артық құн мен айнымалы капиталдың қосындысы, және капитал/өнім қатынасы тұжырымына жақын. Пауль М. Суизи қолданған өлшем сирек кездеседі, яғни, тұрақты капиталдың жалпы инвестицияланған капиталға қатынасы. Капиталистік кәсіпорның жалпы капиталына бекітілген активтер, материалдар және жалақы/айлық емес, сонымен қатар айналымдағы қаражат, резервтер және басқа да қаржы активтері де кіреді. Мысалы, жұмыс беруші әдетте өнім сатылымынан түсетін қаражатқа дейін ағымдағы операциялық шығындарды жабу үшін қаражатты резервте ұстауы керек.
Іс-шаралар
Капиталдың техникалық құрамының эмпирикалық прокси-өлшемі – бір жұмыскерге жұмсалған бекітілген жабдықтар мен материалдардың орташа мөлшері (капиталдың қарқындылығы) немесе пайдаланылған жабдықтар мен материалдардың орташа мөлшерінің жұмыс істеген барлық сағаттар санына қатынасы. Капиталдың құндық құрамы (КҚК) әдетте бекітілген капиталдың ("Cf") және аралық шығыстардың ("Cc") құнын қосу арқылы, сосын олардың жалпы сомасын еңбек ақысының құнына (V) бөлу арқылы өлшенеді. Есептеу процедурасы қарапайым емес, мысалы, қызметкерлерге төленетін сыйақы жалақыдан асып түседі және салықтың бір бөлігі артық құнның бір бөлігін құрайды. Қазіргі ұлттық есептерде өзгермелі капитал ағынының эмпирикалық проксисі – есептік кезеңде өндірістік қызметпен байланысты жалақы төлемдері, ал тұрақты капиталдың проксисі (ағым өлшемі) – тозу шығындары + аралық тұтыну; тұрақты капиталдың қор өлшемі – бекітілген капиталдың қоры және есептік кезеңде (әдетте бір жыл) сақталған қорлардың орташа құны. Дегенмен, тұрақты капиталдың "айналымдағы" құрауы ("Cc" деп белгіленеді) сыртқы қызметтерді және басқа да операциялық шығыстарды қамтиды, сондықтан "Cc" қоры кейде аралық тұтыну ағынының орташа қор деңгейіне бөліну арқылы өлшенеді. Кәсіпорынның нақты уақытта қолданылатын өзгермелі капиталы жылдық ағын мөлшерінен әдетте төмен болады, себебі жалақының бір бөлігі өнімді сатудан түскен кірістер есебінен төленіп қана қоймайды. Осылайша, кәсіпорынның жалақы төлеу үшін сақтаған капитал резервтері кез келген уақытта олардың жылдық ағын мөлшерінің 1/10-ын құрауы мүмкін. ОКК-ның ең дәл сандық бағалаулары нақты секторлардағы шығындарға, мысалы, өңдеу өнеркәсібіне қатысты.
Мысалдар
Осы өлшемдердің кез келгені бойынша, зауыттар мен жабдықтарды көп пайдаланатын мұнай өнеркәсібі капиталдың жоғары органикалық құрамына ие болады, ал тамақтандыру сияқты еңбекті көп қажет ететін кәсіпорындарда OCC төмен болады. ОКК өндіріс технологиясының өзгешеліктеріне, экономиканың салалары арасындағы айырмашылықтарға немесе уақыт өте келе өндіріс технологиясының өзгеруіне қарай өзгеріп отырады.
Маркс пен Рикардо
Өндірістің әртүрлі салаларының капиталының әртүрлі органикалық құрамы Дэвид Рикардо және басқалардың классикалық экономикалық схемасы үшін мәселе тудырды, олар еңбек құнының баға теориясын секторлар арасындағы ОКК (органикалық капитал құрамы) айырмашылықтарының болуымен келістіре алмады. Соңғысы түрлі салаларда түрлі пайда ставкаларына алып келеді. Сондай-ақ, нарықтық бәсекелестік өнімнің бір түрі үшін белгілі бір баға деңгейін орнатса да, түрлі кәсіпорындар оны өндіру үшін түрлі мөлшерде еңбек күшін қолданады. Осы себептерге байланысты, түрлі өндірушілер өндірген өнімдердің құны мен нақты бағасы сандық жағынан өзгеше болады. Маркс өзінің өндіріс бағалары теориясымен және бәсекелестік арқылы пайда ставкаларының айырмашылықтарын теңестіру тенденциясымен бұл мәселені шешті, әлде шеше алмады – бұл трансформация мәселесі бойынша пікір таласының қай жағына көз жеткізгеніне байланысты. Басқалары бұл "мәселені" (бағалар мен еңбек құндылықтары арасындағы математикалық қатынастың дамуы) жалған деп санайды, Маркс өзінің еңбек құны теориясын салыстырмалы бағаларды түсіну үшін қолдануға тырысқан деген пікірмен келіспейді. Олардың пікірінше, оның мақсаты капиталистік қоғамның әлеуметтік сипатын немесе "ішкі құрылымын" ашу болған. Үшінші түсіндірмеде Маркс құндылықтар мен бағаларды байланыстыруға, сондай-ақ әлеуметтік сынға ұмтылған, себебі оның аргументін толық сенімді ету үшін екеуі де қажет болды. Мұнда тауардың құны мен бағасының жеке ұғымдары нарық динамикасы мен капиталистік бәсекелестік теориясы үшін маңызды саналады; бағалардың жалпы динамикасын түсіну немесе теориялық тұрғыда қарастыру үшін құндылық қатынастарына тікелей немесе жанама түрде сілтеме жасау қажет.