Кіріспе
А тобы стрептококк инфекциялары – Streptococcus pyogenes бактериясымен туындайтын инфекциялардың жиынтығы, ол А тобы стрептококк (ГАС) болып табылады. S. pyogenes – бета-гемолитикалық, Грам-оң бактериялардың бір түрі, ол көбінесе жиі кездесетін және салыстырмалы түрде жеңіл болатын кең ауқымды инфекцияларға себепкер болады. Бактериялар қанға енген жағдайда инфекция ауырлап, өмірге қауіпті болуы мүмкін, мұндай жағдай инвазивті ГАС (iGAS) деп аталады. ГАС инфекциясы шырыш қабықтарымен немесе терідегі жаралармен тікелей жанасу арқылы тарауы мүмкін. А тобы стрептококктарды емдеу үшін антибиотиктердің қолданылуына қарамастан, iGAS жағдайлары, әсіресе Африка құрлығында, көбейіп барады. Streptococcus pneumoniae және Streptococcus agalactiae сияқты, басқа да инфекция түрлерін тудыратын Стрептококктардың көптеген басқа түрлері де бар. ГАС патогенезіне М ақуызы, гемолизиндер және клеткадан тыс ферменттер сияқты бірнеше вируленттілік факторлары әсер етеді.
Инфекцияның түрлері
А тобы β гемолитикалық стрептококк жұқпалы ауруларды, соның ішінде тамақ пен тері инфекцияларын тудыруы мүмкін. Бұл жағдайлар өте жеңіл түрден бастап, өмірге қауіп төндіретін ауыр ауруларға дейін жеткені мүмкін. Бірдей патогенді бактериялардың жұқтыруынан кейін әртүрлі адамдарда әртүрлі аурулардың даму себебі толыққанды түсініксіз болғанымен, мұндай айырмашылықтардың себебі жаңа иесінің фенотиптік және эпигенетикалық факторлары болуы мүмкін деп саналады. Шындығында, ГАС-тың көптеген вируленттілік факторлары жаңа иесінің эпигенетикасына әсер етуі мүмкін. Сонымен қатар, иммундық жүйесі әлсіреген немесе зақымдалған адамдар, иммундық жүйесі қалыпты адамдарға қарағанда ГАС-тан туындайтын кейбір ауруларға көбірек бейім болуы мүмкін. 2019 жылғы зерттеу көрсеткендей, ГАС-тың иммундық жүйеден қашуына S протеині көмектеседі, ол жасушадан тыс және жасуша қабырғасымен байланысты протеин болып табылады. Бұл протеин, лизистелген қызыл қан жасушаларының фрагменттерін байланыстыру арқылы өзін жасыруға мүмкіндік береді. Адамдар ГАС-ты теріде немесе тамақта алып жүруі мүмкін, бірақ ешқандай белгілер байқалмайды. Мұндай бактерия тасымалдаушылар симптомдармен жүретін тасымалдаушыларға қарағанда аз жұқпалы болады. ГАС-тың ең көп таралған екі инфекциясы инвазивті емес: балалардың 15-30% және ересектердің 10% жағдайында кездесетін тамақ қабынуы (фарингит) және импетиго. Ең көп тәуекелге ұшырайтындар: сушилікпен ауыратын балалар, иммундық жүйесі әлсіреген адамдар, күйгендер, целлюлит, қант диабеті, қан тамырлары аурулары немесе қатерлі ісігі бар егде жастағы адамдар, стероидтар немесе химиотерапия қабылдап жатқандар. Вена арқылы есірткі қолданушылар мен тұрғын үйі жоқ адамдар да жоғары тәуекелге ұшырайды. ГАС – бала туған кезде болатын қызбаның маңызды себебі, ол ауыр инфекцияға және уақтылы диагностикаланбаса және емделмесе, жаңа туған аналардың өліміне әкелуі мүмкін. Ауыр ГАС инфекциясы белгілі бір тәуекел факторлары жоқ сау адамдарда да пайда болуы мүмкін. Барлық ауыр ГАС инфекциялары шокқа, көптеген органдардың жұмысын тоқтатуға және өлімге әкелуі мүмкін. Оны ерте анықтау және емдеу өте маңызды. Диагностикалық тесттерге қан анализі, зәр анализі, сондай-ақ жарадан алынған қан немесе сұйықтықтың мөлшері кіреді. Ауыр А тобы стрептококк инфекциялары көбінесе эпизодтық түрде пайда болады, бірақ адамнан адамға жұғу арқылы таралуы мүмкін. Ауыр А тобы стрептококк инфекциясына шалдыққан адамдармен тығыз байланыста болғандар, яғни аурудың басталуына дейін бір апта бойы үйде бірге тұрғандар, инфекцияға шалдығу қаупі жоғары. Бұл қауіптің жоғарылауына отбасы мүшелерінің генетикалық сезімталдығы, тасымалдаушылармен тығыз байланыс және А тобы стрептококк штаммының вируленттілігі себеп болуы мүмкін. Халықаралық денсаулық сақтау саясаты ауыр А тобы стрептококк инфекциясына шалдыққан адамдардың жақын байланыстағыларын қалай емдеу керек дегенге қатысты әртүрлі көзқарастарды көрсетеді. Health Canada және АҚШ-тың CDC жақын байланыстағы адамдарға толық тексеру үшін дәрігерге қарауды ұсынады және антибиотиктер қажет болуы мүмкін. Ұлыбританияның денсаулық сақтау агенттігінің қазіргі нұсқауларына сәйкес, бірнеше себептерге байланысты жақын байланыстағы адамдар симптомдары болмаса антибиотиктерді қабылдамауы керек, бірақ олар симптомдар пайда болған жағдайда дереу медициналық көмекке жүгіну үшін ақпарат пен кеңес алуы керек.
Диагностика
Диагноз зардап шеккен аймақтан алынған тампонды зертханаға тексеруге жіберу арқылы қойылады. Грам бояуы жасалып, тізбектей орналасқан грам-оң кокктер анықталады. Содан кейін организм қанды агарда өсіріледі. Жылдам пирролидонил ариламидаза (PYR) тестісі көбінесе қолданылады, онда оң нәтиже, егер сыртқы көрінісі мен клиникалық жағдайы сәйкес келсе, А тобындағы бета-гемолитикалық стрептококктарды шамамен анықтауға мүмкіндік береді. GBS PYR тестісінде теріс нәтиже береді. Клиникалық тәжірибеде кездесетін негізгі топтарды ажыратуға арналған латекс агглютинация жиынтықтары да бар.
Алдын алу
S. pyogenes инфекциясының ең тиімді алдын алу жолы – қол гигиенасын дұрыс сақтау. Вакцина әзірлеудегі қиындықтар, қоршаған ортада S. pyogenes-тің көптеген түрлерінің болуымен және вакцинаның қауіпсіздігі мен тиімділігін анықтау үшін қажетті үлкен уақыт пен көптеген адамдардың қатысуын қамтиды.
Емдеу
Емдеудің таңдаулы әдісі – пенициллин, емдеу ұзақтығы шамамен 10 күн. Антибиотикпен емдеу (инъекциялық пенициллин қолдану) жедел ревматизм қауіптілігін азайтады. Пенициллинге аллергиясы бар адамдарда эритромицин, басқа макролидтер және цефалоспориндер тиімді емдеу болып табылады. Стрептококктық токсикалық шок синдромы жағдайында емдеу пенициллин мен клиндамициннен тұрады, оларға ішек иммуноглобулині қоса беріледі. Токсикалық шок синдромы және некротиздік фасцит кезінде жоғары дозадағы пенициллин мен клиндамицин қолданылады. Некротиздік фасцит жағдайында зақымдалған тіндерді алып тастау және инфекцияның таралуын тоқтату үшін хирургиялық араласу жиі қажет болады. Қазірге дейін пенициллинге төзімділік туралы ешқандай жағдай тіркелген жоқ, бірақ 1985 жылдан бері пенициллинге төзімділік туралы көптеген хабарламалар жарияланды. S. pyogenes-ті пенициллинмен емдеудің сәтсіздігіне ең көп себеп – пациенттің емдеу режимін сақтамауы, бірақ пациенттер антибиотиктерді қабылдаған жағдайда да емдеу сәтсіз аяқтаса, цефалоспориндермен антибиотиктерді қайталау жиі кездеседі. 30 валентті N-терминалды M ақуызына негіделген вакцина, сондай-ақ M ақуызы вакцинасы (минималды эпитоп J8 вакцинасы) – қазіргі уақытта клиникалық зерттеулерге жақындап келе жатқан немесе клиникалық зерттеулерге айналып бара жатқан екі вакцина. Сонымен қатар, консервацияланған эпитоптарды пайдаланатын басқа вакциналар да дамып жатыр.
Эпидемиология
ГАС жағдайлары бүгін де кездеседі, бірақ олар Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін де байқалған. Бұл Техас штатындағы оқу лагерінде көрсетілді, онда қызылшаның асқынуына әкелетін пневмонияның зиянды штамын Streptococcus бактериясы тудырды. Streptococcus бактериясының түрлері Екінші дүниежүзілік соғыста да анықталды. Осы соғыс кезінде АҚШ Әскери-теңіз күштерінде Streptococcus инфекциясының эпидемиясы осы аурудың бұрын инфекцияға ұшырамаған адамдарда, А тобындағы Streptococcus бактериясының серологиялық түрлеріне қолайлы ортада таралуға және тіршілік етуге қабілетті екенін көрсетті. Бұл көрсеткіш өте жоғары, себебі GAS жұқтырған пациенттердің 91 пайызы ауруханаға жатқызылуы керек, ал жыл сайын 8950–11 500 жағдай тіркеліп, 1050–1850 адам қайтыс болады. АРФ көбінесе Джонс критерийлеріне сүйене отырып клиникалық тұрғыдан диагностикаланады, оларға: панкардит, ірі буындардың көшпелі полиартриті, тері астындағы түйіндер, эритема маргинатум және Сиденхам хореясы (ерікті емес, мақсатсыз қозғалыстар) жатады. Клиникалық тұрғыдан ең көп кездесетін белгі – бірнеше буынды қамтитын көшпелі артрит. ГАС инфекциясының басқа көрсеткіштері, мысалы, ДНК-аза немесе АСО серологиялық тесті, ГАС инфекциясын растауы керек. Басқа да шағын Джонс критерийлері – қызба, ЭЖС-нің жоғарылауы және артралгия. Ең қауіпті асқынулардың бірі – панкардит, яғни жүректің үш қабығының қабынуы. Фибриноздық перикардит классикалық шумен анықталуы мүмкін. Бұл жатқанда ауырсынудың күшеюіне әкеледі. Клапан жабылу сызықтары бойында, әсіресе митраль клапанында асептикалық өсімдіктер дамуы мүмкін, бұл эндокардитке алып келеді. Созылмалы ревматикалық жүрек ауруы көбінесе митраль клапанына әсер етеді, ол жапырақшалардың кальцификациясымен қалыңдауы мүмкін, бұл көбінесе комиссуралар мен хордалардың бірігуіне әкеледі. АРФ-ның басқа белгілері: эритема маргинатум (әдетте омыртқаның немесе басқа сүйек аймақтарында) және бірнеше аптадан бірнеше айға дейін қайталанатын денеде және аяқтарда қызыл кеңейіп жатқан бөртпелер. АРФ-ның әртүрлі көріністеріне байланысты ауруды диагностикалау қиын болуы мүмкін. Неврологиялық бұзылыс, Сиденхам хореясы, бастапқы шабуылдан кейін бірнеше ай өткен соң пайда болуы мүмкін, бұл ерікті емес қозғалыстарға, бұлшықет әлсіздігіне, сөйлеудің бұзылуына және мінез-құлқының өзгеруіне әкеледі. АРФ-ның бастапқы жағдайлары, сондай-ақ рецидивтері тиісті антибиотиктермен емдеу арқылы алдын алуға болады. АРФ-ты ревматикалық жүрек ауруынан ажырату маңызды. АРФ – гистологиялық тұрғыдан патогномоникалық Ашофф денелерімен сипатталатын жедел қабыну реакциясы, ал РЖА – АРФ-тың қабынусыз салдары.
Стрептококктан кейінгі гломерулонефрит
Стрептококктан кейінгі гломерулонефрит (PSGN) – жұқпалы ангина немесе стрептококк тудырған тері инфекциясының сирек кездесетін салдары. Бұл III типті гиперсезімталдық реакция болып саналады. PSGN симптомдары жұқпалы ангинадан кейін 10 күннің ішінде, ал стрептококк тудырған тері инфекциясынан кейін 3 апта ішінде дамиды. PSGN бүйректің қабынуын қамтиды. Симптомдары: терінің бозаруы, әлсіздік, тәбет жоғалту, бас ауру және соқпақты арқадағы ауырсыну. Клиникалық көріністерге қараңғы түсті зәр, дененің әртүрлі бөліктерінің ісінуі (эдема) және жоғары қан қысымы жатуы мүмкін. PSGN емдеуі – симптоматикалық күтім.
ПАНДА
Обсессивті-компульсивті бұзылулар мен тик бұзылуларының кейбір балалардағы пайда болуы стрептококк инфекциясынан кейін туындайтын аутоиммундық процеске байланысты деп есептеледі. PANDAS гипотезасы әлі дәлелденбеген және деректермен қолдау таппаған, сондықтан PANS (педиатриялық жедел басталатын нейропсихиатриялық синдром) және CANS (балалық шақтағы жедел нейропсихиатриялық синдром) деген екі жаңа санат ұсынылған.