Кіріспе

Дида – Кот-д’Ивуардағы Кру тілдерінің тобы. ISO Диданы үш топқа бөледі: Йокобуэ (Йокубве) Дида (1993 жылы 101 600 адам сөйлейді), Лакота Дида (1993 жылы 93 800 адам сөйлейді) және Габогбо (Гебие / Гебие), олар өзара шамалы ғана түсініседі және жеке тілдер ретінде қарастырылады. Йокобуэ Лозуа (Лозуа) және Диво диалектілерінен (7 100 және 94 500 адам сөйлейді), ал Лакота Лакота (Лакота), Абу (Абу) және Вата диалектілерінен тұрады. Ең беделді диалект – Гитри қаласының Лозуа диалектісі.

Фоналогия

Дида тілінің диалектілерінде шығыс кру тілдеріне тән дауыссыз және дауысты дыбыстар жиынтығы бар. Дегенмен, ән жолы диалектілер арасында, немесе кем дегенде олардың сипаттамаларында айқын айырмашылықтарды көрсетеді. Төмендегі фонетикалық жүйе – Миллердің (2005) еңбегінен алынған Әбу Дида тілінің және Массонның (1992) еңбегінен алынған Йокобуэ Дида тілінің фонетикалық жүйесі.

Әбу

Әбу Дидада он дауысты жүйесі бар: тоғыз дауысты "керілу" арқылы ерекшеленеді, мүмкін, фарингелизация немесе көмекей үстіндегі фонеция (көмекейдің жирылуы), тіл түбірінің артқа жылғалануы сияқты, сонымен қатар сирек кездесетін ортаңғы орта дауысты. Қысылмаған дауыстылар — , ал қысылған дауыстылар (бұлар да — деп талдауға болады, бірақ олар фонетикалық айтылуын көрсететін төмен дауыстылармен жазылған. Төмен дауыстыда керілу контрасты жоқ.) Қысылған дауыстылардың форманттары олардың қысылмаған әріптестерінен төмен екенін көрсетеді: ең жоғары қысылған дауыстылардың форманттары қысылмаған ортаңғы дауыстылардың форманттарымен жақындасады, бірақ оларды мұқият айтқанда еріндер мен тамақта керілу байқалады. Әбу Дидада бірнеше дифтонг бар, олардың да қарапайым дауыстылар сияқты тондық ерекшеліктері бар. Барлығы жоғары дауыстылардан , және басталады, тек — емес, екі элементі де қысылған немесе қысылмаған, сондықтан фарингелизация осы жағдайда дауыстының екінші элементінен кейін жазылған. Мысалдар: "бөтелке" (ағылшын тілінен), "ілініп қалу", және "кішкентай сүйек". Дидада мұрындық дауыстылар да бар, бірақ олар жиі кездеспейді және олардың саны қанша екені белгісіз. Мысалдар: "ешнәрсе", "жақ", "25 цент" (ағылшын тілінен "фунт"). Дифтонгтарда назализация дауыстының екінші элементінде көбінесе байқалады. Дауыстының ұзындығы фонестезиядан (мысалы, "ешнәрсе"), морфемикалық жиырылулардан және қысқартылған грамматикалық сөздерден басқа ерекшеленбейді, мысалы, модальдық "болады" (оның сөздік көзін "алу"мен салыстырыңыз).

Йокобуэ

Йокобуэ Дида тілінде тоғыз дауысты дыбыс бар: төртеуі стандартты, бесеуі – артқа жылжыған қатар, сондай-ақ бір түрленуі бар. Төрт негізгі дауысты дыбыс /i e o u/, ал артқа жылжыған дауыстылар /ɪ ɛ a ɔ ʊ/. /a/ дыбысы [ʌ] түрінде де айтылуы мүмкін. Барлық дауысты дыбыстар мұрындықпен айтылуы мүмкін, бірақ дауыстылардың мұрындыққа өтуі тілдік мағызды өзгерте қоймайды.

Түстер

Дида дыбысты грамматикалық құрал ретінде қолданады. Морфо-тонология етістік және есімдік парадигмаларында есімдерге қарағанда маңыздырақ рөл атқарады, және осы себепті Дида етістіктері есімдерге қарағанда қарапайым дыбыс жүйесін пайдаланады: есім түбірлерінің төрт лексикалық айырмашылығы бар дыбыстары, есімдіктердің үш, ал етістік түбірлерінің тек екі сөз дыбысы бар. Абу-Дида тілінде үш деңгейлі дыбыс бар: жоғары, орта және төмен, орта дыбысы қалған екеуіне қарағанда шамамен екі есе жиі кездеседі. Сөйлеуші сезімі бойынша алты контурлық дыбыс естіледі: көтеріңкі және төмендеуші (төмендеуші дыбыстар тек сөздік бірліктің соңында ең төменгі регистрге жетеді; әйтпесе, төмендеуші дыбыс қарапайым төмен дыбыс ретінде айтылады). Дегенмен, олардың кейбіреулері тек морфологиялық жағынан күрделі сөздерде, мысалы, толыққанды етістіктерде ғана кездеседі. Бір буынды есімдер төрт дыбыстың айырмашылығын көрсетеді: жоғары, орта, төмен және орта төмендеуші: "жұмыртқа", "барыс", "бүйвол", "жебе", жоғары және орта дыбыстар ең көп кездеседі.