Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жылан туысы: Австралиялық жылан
Genus of snakes
the Australian snake
Тайпандар – елапидтер тұқымдасына жататын Oxyuranus туысына жататын жыландар. Олар ірі, жылдам қозғалатын, өте улы және Австралия мен Жаңа Гвинеяға ендемик. Үш түр белгілі, олардың бірі – жағалау тайпаны, екі түршеге бөлінеді. Тайпандар – белгілі ең қауіпті жыландардың қатарында.
Taipans are snakes of the genus Oxyuranus in the elapid family. They are large, fast moving, highly venomous, and endemic to Australia and New Guinea. Three species are recognised, one of which, the coastal taipan, has two subspecies. Taipans are some of the deadliest known snakes.
Таксономия
Тайпан деген жалпы атауды антрополог Дональд Томсон Австралияның Квинсленд штатындағы Кейп-Йорк түбегінің орталық бөлігінде тұратын Вик Мунканг аборигендері қолданған сөзден кейін тудырған. Вик Мунканг халқы бұл атауды Австралия аборигендері мифологиясындағы Көк Жылан деп аталатын ежелгі жаратушы иеге сілтеме ретінде қолданған. Туқым атауы грек тілінен алынған: ὀξῠ́ς (оксис: өткір, ине сияқты) және οὐρανός (уранос: доға, әсіресе аспан күмбезі) – бұл сөздер ауыз қуысының жоғары жағындағы ине сияқты алдыңғы процеске қатысты, оны Кингхорн басқа элапидтерден айыратын ерекшелік ретінде атап көрсеткен. Көп айтылатын "өткір құйрықты" деген мағына (оура, "құйрық", және латынша anus сөздерінің шатасуына байланысты) этимологиялық және морфологиялық тұрғыдан дұрыс емес. Қазіргі таңда үш түрі белгілі: жағалау тайпаны (Oxyuranus scutellatus), құрлық тайпаны (O. microlepidotus) және жақында ғана ашылған үшінші түрі – Орталық таулар тайпаны (O. temporalis). Жағалау тайпанының екі асты түрі бар: Квинслендтің солтүстік-шығыс жағалауында кездесетін жағалау тайпаны (O. s. scutellatus) және Жаңа Гвинеяның оңтүстік жағалауында кездесетін Папуа тайпаны (O. s. canni). 2016 жылғы генетикалық талдау көрсеткендей, дақты қоңыр жылан (Pseudonaja guttata) тайпандардың пайда болуына себеп болған эволюциялық тармақтың алғашқы бөлігі болды, ал Орталық таулар тайпаны құрлық және жағалау тайпандарының ортақ ата-бабасынан тараған.
The common name, taipan, was coined by anthropologist Donald Thomson after the word used by the Wik Mungkan Aboriginal people of central Cape York Peninsula, Queensland, Australia. The Wik Mungkan people used the name in reference to an ancestral creator being in Aboriginal Australian mythology known as the Rainbow Serpent. The genus name is from Greek ὀξῠ́ς (oxys: sharp, needle like) and οὐρανός (ouranos: an arch, specifically the vault of the heavens), and refers to the needle like anterior process on the arch of the palate, which Kinghorn noted separated the genus from all other elapids. The oft quoted meaning "sharp tailed" (based on a confusion with οὐρά, oura, "tail", and Latin anus) is both etymologically and morphologically incorrect. The three known species are the coastal taipan (Oxyuranus scutellatus), the inland taipan (O. microlepidotus), and a recently discovered third species, the Central Ranges taipan (O. temporalis). The coastal taipan has two subspecies: the coastal taipan (O. s. scutellatus), found along the northeastern coast of Queensland, and the Papuan taipan (O. s. canni), found on the southern coast of New Guinea. A 2016 genetic analysis showed that the speckled brown snake (Pseudonaja guttata) was an early offshoot of a lineage giving rise to the taipans, with the Central Ranges taipan being an offshoot of the common ancestor of the inland and coastal taipans.
Түрлер
ТүрТаксон авторТүбір түрОксиуранус микролепидотTF. Маккой, 18790 Ішкі тайпанOxyuranus scutellatusW. Peters, 18672 Жағажай тайпаныOxyuranus temporalisDoughty және басқалар, 20070 Орталық жота тайпаны
Олардың тамақтануы негізінен ұсақ сүтқоректілермен, әсіресе егеуқұйрықтар мен бандикуттармен қамтамасыз етіледі.
Their diet consists primarily of small mammals, especially rats and bandicoots.
Уыт
Бұл туыстың түрлері жоғары нейротоксикалық умен және құрбандарға көптеген әсер ететін басқа да улы құраулылармен қаруланған. У жүйке жүйесін парализдеуге және қанды ұюға себеп болады, бұл қан тамырларын бітеп, ұю факторларын жұмсайды. Бұл туысқа жататын жыландар, егешқұйрықтарға (мысықтарға) тигізетін әсерінің көрсеткіші бойынша әлемдегі ең улы жыландардың қатарында саналады. Ішкі тайпан әлемдегі ең улы жылан деп есептеледі, ал ең үлкен австралиялық улы жылан – жағалау тайпаны әлемдегі үшінші ең улы жылан болып табылады. Орталық жота тайпаны осы туыстың басқа түрлеріне қарағанда аз зерттелген, сондықтан оның уының дәл уыттылығы әлі анықталмаған, бірақ ол басқа тайпан түрлерінен де уытты болуы мүмкін. Удың уыттылығынан өзге, берілген удың мөлшері де қауіптілік деңгейін анықтауда маңызды. Жағалау тайпаны үлкен денесінің арқасында көп мөлшерде уды инъекциялай алады. 1950 жылы әуесқой герпетолог Кевин Бадден тайпанды тірі ұстаған алғашқы адамдардың бірі болды, бірақ ол тістеліп, келесі күні қайтыс болды. Бірнеше аптадан кейін өлген жылан уын алу үшін сүттендірілген алғашқы тайпан болды: Мельбурн зоологы Дэвид Флеай және доктор Ф.С. Морган осы процесті жүзеге асырды, ал алынған у антиуыз жасауға қолданылды, ол 1955 жылы қолжетімді болды. Түпнұсқа сақталған үлгі қазіргі уақытта Museums Victoria мекемесінде сақтаулы. Екі антиуыз бар: CSL поливалентті антиуыз және CSL тайпан антиуыз, екеуі де Австралиядағы CSL Limited компаниясынан шығарылған. 1940-1950 жылдарда Австралияда тайпанға қарсы удың жасалуын зерттейтін "У" атты кітабында автор Брендан Джеймс Мюррей оксиураннан антиуызсыз аман қалған жалғыз адамды атап көрсетеді: ол 1949 жылы Хоуп-Вейлде уланған Гугу Йимитирр тайпасының өкілі Джордж Розендейл. Мюррей Розендейлдің жағдайының өте ауыр болғанын, медбикелер оған қара түсті қан үлгілерін көрсеткенін жазады. Мінез де түрлерге қарай өзгереді. Ішкі тайпан көбінесе ұялшақ, ал жағалау тайпаны қоршалғанда агрессивті болып, белсенді түрде өзін қорғай алады.
Species of this genus possess highly neurotoxic venom with some other toxic constituents that have multiple effects on victims. The venom is known to paralyse the victim's nervous system and clot the blood, which then blocks blood vessels and uses up clotting factors. Members of this genus are considered to be among the most venomous snakes in the world based on their murine , an indicator of the toxicity on mice. The inland taipan is considered to be the most venomous snake in the world and the coastal taipan, which is arguably the largest Australian venomous snake, is the third most venomous snake in the world. The Central Ranges taipan has been less researched than other species of this genus, so the exact toxicity of its venom is still not clear, but it may be even more venomous than the other taipan species. Apart from venom toxicity, quantities of venom delivered should also be taken into account for the danger posed. The coastal taipan is capable of injecting a large quantity of venom due to its large size. In 1950, Kevin Budden, an amateur herpetologist, was one of the first people to capture a taipan alive, although he was bitten in the process and died the next day. The snake, which ended up dying a few weeks later, was the first known taipan to have been milked for venom: Melbourne zoologist David Fleay and Dr. F. C. Morgan performed the milking, and the venom was used to develop an antivenom, which became available in 1955. The original preserved specimen is currently stored in the facilities of Museums Victoria. Two antivenoms are available: CSL polyvalent antivenom and CSL taipan antivenom, both from CSL Limited in Australia. In his book Venom, which explores the development of a taipan antivenom in Australia in the 1940s and 1950s, author Brendan James Murray states that only one person is known to have survived an Oxyuranus bite without antivenom: George Rosendale, a Guugu Yimithirr person bitten at Hope Vale in 1949. Murray writes that Rosendale's condition was so severe that nurses later showed him extracted samples of his own blood that were completely black in colour. Temperament also varies from species to species. The inland taipan is generally shy, while the coastal taipan can be quite aggressive when cornered and actively defends itself.