Кіріспе

Солтүстік Американың шығыс жағалауындағы Атлант мұхитының үлкен шығанағы – Мэн шығанағы. Ол оңтүстік-батыста Массачусетс штатының шығыс ұшындағы Кейп-Код және солтүстік-шығыста Нова-Скотияның оңтүстік ұшындағы Кейп-Сэбл аралымен шектеседі. Бұл шығанаққа АҚШ-тың Нью-Гэмпшир және Мэн штаттарының барлық жағалаулары, сондай-ақ Кейп-Кодтан солтүстікке қарай Массачусетс штаты, ал Канаданың Нью-Брансуик және Нова-Скотия провинцияларының оңтүстік және батыс жағалаулары кіреді. Шығанақ ағылшын колониясы болған Мэн провинциясының құрметіне аталған, ал бұл провинцияның аты, болжам бойынша, Франциядағы Мэн провинциясының атынан алынған. Массачусетс шығанағы, Пенобскот шығанағы, Пасамакуодди шығанағы және Фанди шығанағы – Мэн шығанағының шағын шығанақтары.

География және гидрография

Мэн шығанағы – шамамен тіктөртбұрышты көмдік, оның бетінің ауданы шамамен 36000 шаршы миль (93 240 км²). Батысы мен солтүстігінде Солтүстік Америка құрлығымен шектелген және оңтүстік-шығысында Атлант мұхитымен байланысады. Аймақтың Лаврентид мұз қабатымен жабылуы жағалаудан шөгінді топырақты алып тастады, нәтижесінде көбінесе тасты және көрнекті жағалау пайда болды, шығыс жағалауда оңтүстіктегідей құмды жағажайлар жоқ. Маңызды жағалау құрылыстары Бостон, Портсмут, Портленд және Сент-Джон қалаларында орналасқан. Мұз дәуірлеріндегі теңіз деңгейінің төмендеуі кезінде қалыптасқан теңіз түбінің су астындағы нысандары шығанақты оңтүстік және шығыста су асты жартастармен шектелген жартылай жабық теңізге айналдырады. Әсіресе, оның оңтүстік жағындағы Жорж жартасы шығанақты Гольфстримнен қорғайды. Мэн шығанағының суларына Лабрадор ағыны күштірек әсер етеді, бұл шығанақтың суларын оңтүстікке қарағанда суық және қоректік заттарға бай етеді. Орталық бассейндегі теңіз асты алқаптары 1500 фут (457 м) тереңдікке жетеді, ал теңіз асты таулары теңіз түбінен 800 фут (244 м) көтеріледі, кейбір жерлерде жер бетіне жақындап, тіпті одан асып, аралдарды құрайды. Мэн шығанағында үш негізгі бассейн бар: батыста Уилкинсон бассейні, солтүстік-шығыста Иордан бассейні және оңтүстікте Жорж бассейні, олар 650 фут (198 м) изобаттың астында бір-бірінен оқшауланған. Жорж жартасының солтүстігінде орналасқан Жорж бассейні үш бассейннің ең тереңі болып табылады, тереңдігі шамамен 1200 фут (366 м). Ол Жорж жартасы мен Браунс жартасы арасындағы терең жарық – Солтүстік-шығыс арнасының соңында қалта жасайды, ол Шотландиялық шельфтің оңтүстік-батыс жиегі. Солтүстік-шығыс арнасы – шығанақ пен Солтүстік-Батыс Атлант мұхитының қалған бөлігі арасындағы негізгі арна. Атлант мұхитының қалған бөлігімен екінші, көбінесе жағалауға жақын байланыс – Жорж жартасы мен Нантакет шолдары арасында орналасқан Ұлы Оңтүстік арнасы. Шығанақтың суайдыны 69000 шаршы миль (178 709 км²) аумақты қамтиды, оның ішінде Мэн штатының барлығы, Нью-Гэмпширдің 70%, Нью-Брансуиктің 56%, Массачусетстің 41% және Нова-Скотияның 36% кіреді. Суайдынына Канаданың Квебек провинциясының оңтүстік бөлігі де кіреді, ол провинция аумағының 1% -дан аспайды. Шығанаққа құйылатын маңызды өзендер, шығыстан батысқа қарай: Анаполис, Шубенакади, Салмон, Петикодиак, Сент-Джон, Магагуадавик, Сент-Круа, Пенобскот, Кеннебек, Сако, Пискаткаква, Мерримак және Чарльз өзендері. Сент-Джон және Пенобскот өзендері ең көп суды төгеді.

Экология

Мұхиттың суық сулары, күшті жарылыс араласуы және шығанақтың алуан түрлі түбі оны Солтүстік Атлантикадағы ең өнімді теңіз орталарының біріне айналдырады. Онда 3000-нан астам теңіз түрі мен құстар мекендейді, оның ішінде ерекше ірі теңіз түрлері – камбала, етесіздер, *Sebastes fasciatus* (Акадиялық қызыл балық), *Clupea harengus* (атлант мүйіз балығы) және *Homarus americanus* (американ омары), олар шығанақта өте ірі өлшемдерге жетеді. Аймақтың биоәртүрлілігі мен өнімділігі шығанақтың жағалау аймақтарында кездесетін теңіз балықтарының ормандарымен қамтамасыз етіледі. Мэн шығанағында әртүрлі тереңдікте әртүрлі кельп макробалдыр түрлері табылған. 5 метрден төмен тереңдікте *Alaria esculenta* ең көп кездеседі, ал *S. latissima* және *S. digita* сияқты *Saccharina* түрлері негізінен 5-15 метр тереңдікте кездеседі. Бұл шығанақ 1800 жылдардың соңында жойылып кеткенге дейін теңіз суырының мекені болған. Адамның әрекетінен туындаған климаттық өзгерістердің салдарынан Мэн шығанағындағы су температурасы жылдам көтерілуде. Лабрадор ағысы да, Гольфстрим да жылынуда, ал Гольфстрим кеңейіп, Мэн шығанағына көбірек су жеткізіп жатыр. Осының салдарынан, бұл аймақ камбала мен теңіз балықтары үшін тым жылы болып кетті. Зерттеулер көрсеткендей, кейбір аймақтарда, мысалы, Аммен-Рок 1 учаскесінде 1987 және 2015 жылдар аралығында кельптің саны 36,2%-ға төмендеді, ал жақын маңдағы жағалаудағы кельп популяциясы 1970 жылдан бері азайып келеді. Оңтүстік-батыс аймақтарында мұхит түбінің 50-60%-ын шөп басқан. Бұл, өткендегі шамадан тыс балық аулаумен бірге, қорларды құлдырауға итермеледі және балық аулау көлемін қысқарғанға қарамастан, олардың қалпына келуіне кедергі келтірді, деп Мэн шығанағының зерттеу институты хабарлады. Дәстүрлі есептеулер «камбаланың молынан екенін үнемі шамадан тыс бағалады». 2004 жылдан бастап температура жылына жоғарылап, 2012-13 жылдары Атлантиканың солтүстік-батысында мұхиттың жылу толқыны пайда болды. 1990 жылдардың басында экожүйенің одан әрі нашарлауын болдырмау үшін, жылдың белгілі бір кезеңдерінде немесе толығымен кейбір іс-әрекеттерге тыйым салатын бірнеше жабық аймақтар құрылды.

Тарих және саяси маңызы

Атлантиканың қарама-қарсы жағындағы басқа аймақтарға қарағанда, шығанақтың Еуропаға салыстырмалы жақындығы оны еуропалық отарлаудың алғашқы нысанына айналдырды. 1604 жылы француз отаршылары Сент-Круа аралында қоныс тапты. 1607 жылы ағылшын отаршылары Кеннебек өзеніндегі аралда Попхэм колониясын құрды, дәл сол жылы Джеймстаун колониясы да құрылды, ал 1620 жылы Массачусетс шығанағының жағалауында Плимут колониясы пайда болды. Бұл экожүйеде гүлдеген треска балықтарының аулауы Еуропадағы өнеркәсіптік революцияны қолдады және 17-шы ғасырдан 19-шы ғасырдың басына дейінгі Африка, Кариб аймағы, Солтүстік Америка және Еуропа арасындағы сауда жолдарында маңызды рөл атқарды. 1960 және 1970 жылдары Канада мен АҚШ арасында Мэн шығанағындағы, әсіресе Жорж Банкі аймағындағы балық аулау және басқа да ресурстар құқықтары үшін дау болды. Бұл дау Халықаралық сотқа жеткізілді, ол 1984 жылы шығанақтың теңіз шекарасын белгіледі. Екі ел Макиас-Фил аралы мен оны қоршаған сулардың егемендігі мәселесінде әлі де келіспеушіліктерді қозғап жүр. Шығанақтың теңіз мекендеу ортасы үшін маңыздылығын ескере отырып, екі елдің де қазіргі уақытта Жорж Банктегі (шығанақтың оңтүстік бөлігінде) мұнай және газды барлауға қатысты толыққанды эмбарголарын сақтап отыр. Дегенмен, соңғы жиырма жылда треска сияқты ірі балық түрлеріне бағытталған дәстүрлі теңіз балық аулауының қорлары азайды, бұл коммерциялық балық аулауға зиян келтірді. Жауап ретінде, омарлар мен басқа да жұмырқа салатын жәндіктерді аулау көбейді. Бұл өзгерістердің көп бөлігі антропогендік факторларға байланысты деп саналады. Аймақтағы теңіз аквакультурасы да әлемдік тенденцияларды ұстанып өсіп келеді. Мұндай аквакультура түрлеріне Атлантикалық лосось, устрица, қабықша, мидия және тағы да басқалары жатады.