Мидың шеттік қабығының оқшаулы бөлігі

Кіріспе

Ми қабығының ішіндегі ми бөлігі.

Сызықтық қабық – ми қабығының медиалды бөлігінде орналасқан мидың бір бөлігі. Сызықтық қабыққа бүкіл сызықтық жиыры (gyrus) кіреді, ол дене шары (corpus callosum) үстінде тікелей жатыр, сондай-ақ сызықтық ойыстағы (sulcus) оның жалғасы да кіреді. Сызықтық қабық көбінесе лимбикалық бөлік деп есептеледі. Ол таламус пен неокортекстен сигналдарды қабылдайды және цингулум арқылы энторинальды қабыққа жолдайды. Бұл лимбикалық жүйенің құрамдас бөлігі болып табылады, ол эмоцияларды қалыптастыру және өңдеу, оқу және жадқа байланысты. Осы үш функцияның үйлесімі сызықтық жиырын мотивациялық нәтижелерді мінез-құлықпен байланыстыруда өте маңызды етеді (мысалы, белгілі бір әрекет оң эмоциялық реакцияны тудырса, оқу процесі жүреді). Осы рөлінің арқасында сызықтық қабық депрессия және шизофрения сияқты ауруларда маңызды қызмет атқарады. Бұған қоса, ол атқару функциясы мен тыныс алуды реттеуде де маңызды рөл атқарады.

Этимология

Цингулят термині латын тіліндегі cingulātus сөзінен (мағынасы "белдеумен оралған") шыққан.

Құрылымы

Мидың цитоархитектоникалық құрылысына сүйене отырып, ол 23, 24, 26, 29, 30, 31, 32 және 33 Бродман аймақтарына бөлінген. 26, 29 және 30 аймақтары көбінесе ретросплениалды аймақтар деп аталады.

Алдыңғы жіпшелі қабықшасы

Бұл Бродманнның 24, 32 және 33 аймақтарымен, сондай-ақ Константин фон Экономо, Бейли және фон Бониннің аймақтарымен сәйкес келеді. Ол дене шешімінің (corpus callosum) төменгі жағында орналасқан ерін асты аймағымен (Brodmann аймағы 25) алға қарай жалғасады. Цитоархитектоникалық тұрғыдан агранулярлы. Оның гирус және бороздақ бөліктері бар. Алдыңғы цингулятты қабық перигенуальды алдыңғы цингулятты қабыққа (дене шешіміне жақын) және ортаңғы цингулятты қабыққа бөлінеді. Алдыңғы цингулятты қабық негізінен таламустың ішкі қабырғалық және орталық ядроларынан афферентті аксондарды алады (таламусқа қараңыз). Алдыңғы ядро сүтқоректік таламустық афференстерді қабылдайды. Сүтшелер нейрондары суббикулумнан аксондарды алады. Бұл лимбикалық жүйеде Папец айналымы деп белгілі нейрондық тізбекті құрайды. Алдыңғы цингулятты қабық аксондарды алдыңғы ядроға және цингулум арқылы Броканың басқа лимбикалық аймақтарына жібереді. ACC қателерді және қайшылықтарды анықтау процестеріне қатысады.

Артқы жіпшелі қабықша

Бұл аймақтар Бродманнның, фон Экономо мен Бейлидің және фон Бониннің аймақтары 23 және 31-ге сәйкес келеді. Оның ұяшықтық құрылымы гранулярлы. Артқы жағынан ретросплениалды қабық (аймақ 29) орналасқан. Жоғары жағында 31-гранулярлы аймақ жатыр. Артқы цингулятты қабық өзінің көптеген афференттік аксондарын таламустың (таламусқа қараңыз) беткі ядросынан (немесе ядролық жоғарғы, бұрмаланған LD) алады, ол өз кезегінде субкулумнан аксондарды қабылдайды. Осылайша, ол Папез тізбегін белгілі бір деңгейде қайталайды. Гиппокамптың субкулумынан тікелей афференттерді де қабылдайды. Альцгеймер ауруында артқы цингулятты қабықтың гипометаболизмі (18F FDG PET арқылы) анықталды.

Алдыңғы жіпшелі жиекшеге кіретін жолдар

Макака маймылдарында жүргізілген ретроградты іздену эксперименті таламустың алдыңғы-жанама ядросы (VA) және жанама ядросы (VL) цингулятты сулькус аймағының моторлық аймақтарымен байланысты екенін көрсетті. Цингулятты гирустың ретросплендік аймағы (Бродманның 26, 29 және 30 аймақтары) үш бөлікке бөлінеді: ретросплендік түйіршікті қабық А, ретросплендік түйіршікті қабық В және ретросплендік дисгранулярлық қабық. Гиппокамп формациясы ретросплендік түйіршікті қабық А және В-ге тығыз проекциялар жібереді, ал ретросплендік дисгранулярлық қабыққа аз проекциялар жібереді. Постсубикулум ретросплендік түйіршікті қабық А және В-ге, сондай-ақ ретросплендік дисгранулярлық қабыққа проекциялар жібереді. Дорсальды суббикулум ретросплендік түйіршікті қабық В-ге проекция жібереді, ал вентральды суббикулум ретросплендік түйіршікті қабық А-ға проекция жібереді. Энторинальды қабықтың қаудальдық бөліктері ретросплендік дисгранулярлық қабыққа проекциялар жібереді.

Алдыңғы жіпшелі жиекшесінің шығыстары

Ростральді цингуляттық гирустың (Бродманның 32 аймағы) ростральді жоғарғы уақытша гирусына, мидорбитофронтальді қабыққа және латеральді префронтальді қабыққа проекциялары бар. Вентральді алдыңғы цингулят (Бродманның 24 аймағы) алдыңғы аралдық қабыққа, премоторлық қабыққа (Бродманның 6 аймағы), 8 аймаққа, перириндік аймаққа, орбитофронтальді қабыққа (Бродманның 12 аймағы), миндаль безінің латеробазальді ядросына және төменгі темендік жамбас бөлігінің ростральді бөлігіне проекция жібереді. Постсубикулум ретросплениальді дисгранулярлы қабықтан және ретросплениальді гранулярлы А және В қабықтарынан проекцияларды қабылдайды. Парасубикулум ретросплениальді дисгранулярлы қабықтан және ретросплениальді гранулярлы А қабығынан проекцияларды қабылдайды. Энториналдық қабықтың каудальдік және латеральді бөліктері ретросплениальді дисгранулярлы қабықтан проекцияларды алады, ал каудальді медиальді энториналдық қабық ретросплениальді гранулярлы А қабығынан проекцияларды қабылдайды. Ретросплениальді дисгранулярлы қабық перириндік қабыққа проекция жібереді. Ретросплениальді гранулярлы А қабығы ростральді пресубикулумға проекция жібереді. Рез маймылдарындағы вентральді артқы цингуляттық қабықтың артқы париетальді бөлігінің каудальді бөлігімен өзара байланыста екені анықталды. Сондай-ақ, медиальді артқы париетальді қабық цингуляттық сулькустың артқы вентральді жиегімен байланысқан.

Шизофренияның клиникалық мәні

Ротральді алдыңғы цингуляциялық жиектің (перигенуальді цингуляциялық жиек) көлемін өлшеу үшін үш өлшемді магниттік-резонанстық бейнелеу әдісін қолданып, Такахаси және авторлар (2003) салауатты әйелдердегі ростральді алдыңғы цингуляциялық жиектің көлемі ерлерге қарағанда үлкен екенін анықтады, бірақ бұл жыныстық айырмашылық шизофрениямен ауыратын адамдарда байқалмады. Шизофрениямен ауыратын адамдардың перигенуальді цингуляциялық жиегінің көлемі бақылау тобына қарағанда кішірек болды. Хазнедар және авторлар (2004) шизофрениямен, шизотипілік тұлғалық бұзылысымен (ШТБ) ауыратын адамдардағы алдыңғы және артқы цингуляциялық жиектегі глюкоза метаболизмін зерттеді және оларды бақылау тобымен салыстырды. Шизофрениямен ауыратын адамдарда глюкоза метаболизмінің деңгейі сол жақ алдыңғы цингуляциялық жиекте және оң жақ артқы цингуляциялық жиекте бақылау тобына қарағанда төмен болды. ШТБ-мен ауыратын адамдарда шизофрениямен ауыратын адамдармен және бақылау тобымен салыстырғанда глюкоза метаболизмінің жоғары деңгейі күтілгенімен, олардың сол жақ артқы цингуляциялық жиегінде глюкоза метаболизмінің деңгейі жоғары болды. Шизофрениямен ауыратын адамдарда алдыңғы цингуляциялық жиектің сол жақ бөлігінің көлемі бақылау тобына қарағанда кішірек болды, бірақ ШТБ-мен ауыратын адамдар мен шизофрениямен ауыратын адамдар арасында ешқандай айырмашылық байқалмады. Осы нәтижелерге сүйенсек, шизофрения және ШТБ – екі түрлі ауру. Шизофрениямен ауыратын адамдар мен олардың бірінші және екінші дәрежелі туыстарының алдыңғы цингуляциялық жиегіндегі сұр және ақ заттың көлемін зерттеу, шизофрениямен ауыратын адамдар мен олардың сау туыстары арасында ақ заттың көлемінде ешқандай айырмашылық жоқ екенін көрсетті. Дегенмен, сұр заттың көлемінде айқын айырмашылық байқалды: шизофрениямен ауыратын адамдардың сұр зат көлемі екінші дәрежелі туыстарына қарағанда кішірек болды, бірақ бірінші дәрежелі туыстарына қарағанда емес. Шизофрениямен ауыратын адамдардың және олардың бірінші дәрежелі сау туыстарының сұр зат көлемі екінші дәрежелі сау туыстарға қарағанда кішірек. Шизофрениямен ауыратын адамдардағы сұр зат көлемінің азаюына гендер жауапты болуы мүмкін. Фудзивара және авторлар (2007) тәжірибе жүргізіп, шизофрениямен ауыратын адамдардың алдыңғы цингуляциялық жиегінің мөлшерін олардың әлеуметтік таным, психопатология және эмоциялық жағдайларымен бақылау тобымен салыстырды. Алдыңғы цингуляциялық жиектің мөлшері неғұрлым кіші болса, шизофрениямен ауыратын адамдардың әлеуметтік бейімделу деңгейі соғұрлым төмен, ал психопатология деңгейі жоғары болды. Шизофрениямен ауыратын адамдарда алдыңғы цингуляциялық жиек екі жақты жағынан бақылау тобына қарағанда кішірек болды. Шизофрениямен ауыратын адамдар мен бақылау тобы арасында IQ тестілерінің нәтижелерінде және беттік стимулдарға негізделген визуалды-перцептивтік қабілеттерде ешқандай айырмашылық байқалмады.

Using a three dimensional magnetic resonance imaging procedure to measure the volume of the rostral anterior cingulate gyrus (perigenual cingulate gyrus), Takahashi et al. (2003) found that the rostral anterior cingulate gyrus is larger in control (healthy) females than males, but this sex difference was not found in people with schizophrenia. People with schizophrenia also had a smaller volume of perigenual cingulate gyrus than control subjects. Haznedar et al. (2004) studied metabolic rate of glucose in anterior and posterior cingulate gyrus in people with schizophrenia, schizotypal personality disorder (SPD) and compared them with a control group. The metabolic rate of glucose was found to be lower in the left anterior cingulate gyrus and the right posterior cingulate gyrus in people with schizophrenia relative to controls. Although people with SPD were expected to show a glucose metabolic rate somewhere between the individual with schizophrenia and controls, they actually had higher metabolic glucose rate in the left posterior cingulate gyrus. The volume of the left anterior cingulate gyrus was reduced in people with schizophrenia as compared with controls, but there was not any difference between people with SPD and people with schizophrenia. From these results it appears that the schizophrenia and SPD are two different disorders. A study of the volume of the gray and white matter in the anterior cingulate gyrus in people with schizophrenia and their healthy first and second degree relatives revealed no significant difference in the volume of the white matter in the people with schizophrenia and their healthy relatives. Nonetheless a significant difference in the volume of gray matter was detected, people with schizophrenia had smaller volume of gray matter than their second degree relatives, but not relative to their first degree relatives. Both the person with schizophrenia and their first degree healthy relatives have smaller gray matter volume than the second degree healthy relatives. It appears that genes are responsible for the decreased volume of gray matter in people with schizophrenia. Fujiwara et al. (2007) did an experiment in which they correlated the size of anterior cingulate gyrus in people with schizophrenia with their functioning on social cognition, psychopathology and emotions with control group. The smaller the size of anterior cingulate gyrus, the lower was the level of social functioning and the higher was the psychopathology in the people with schizophrenia. The anterior cingulate gyrus was found to be bilaterally smaller in people with schizophrenia as compared with control group. No difference in IQ tests and basic visuoperceptual ability with facial stimuli was found between people with schizophrenia and the control.

Қорытынды

Шизофрениямен ауыратын адамдардағы алдыңғы цингуляттық жиек, бақылау тобымен салыстырғанда, морфологиялық ерекшеліктерге ие. Шизофрениямен ауыратын адамдарда алдыңғы цингуляттық гирус кішірек екені анықталды. Сонымен қатар, каудат ядросы мен путамен де шизофрениямен ауыратын адамдарды ұзақ мерзімді зерттеу барысында көлемдік тұрғыдан кішірек екені байқалды. Сұр заттың көлемі азайғанмен, шизофрениямен ауыратын адамдарда бүйірлік және үшінші қарыншалардың көлемі үлкейген.

Тарих

Cingulum латын тілінде "белдеу" дегенді білдіреді. Бұл атау, көптеген жағдайларда, осы қабықтың үлкен бөлігі corpus callosum-ды қоршап тұрғандықтан таңдалған болар. Сингулярлық қабық – Броканың (1878) "үлкен лимбикалық бөлігінің" бір бөлігі, ол жоғарғы сингулярлық бөліктен (супракалозальды) және төменгі гиппокамптық бөліктен (инфракалозальды) тұрады. Лимбикалық бөлік Броканың екі себеппен қалған қабықтан бөлінген: біріншіден, ол қатты бүктеліске ие емес, екіншіден, гирлердің бағыты парасагиттальды (көлденең гирификацияға қарама-қарсы). Парасагиттальды гирификация примат емес түрлерде байқалғандықтан, лимбикалық бөлік "жануарлық" деп жарияланды. Кортекстің басқа бөліктері сияқты, оның шекаралары мен атауларына қатысты келіспеушіліктер болды және олар әлі де бар. Бродман (1909) түйіршіктігіне сүйене отырып, 24-ші (алдыңғы сингулярлық) және 23-ші (арқалық) аймақтарды одан әрі ажыратып көрсетті. Соңғы кезде ол Von Economo (1925) жүйесіне сәйкес, "Terminologia Anatomica" (1998) еңгізілімінде лимбикалық бөліктің бір бөлігі ретінде қарастырылды.