Дуд Dudley: Англиялық металлург және көмірді кокстеудің алғашқы қолданушысы

Кіріспе

Dudd (Dud) Dudley) (1600–1684) – ағылшын металлургы, Англия азамат соғысында роялистер жағында солдат, әскери инженер және оқ-дәрімен қамтамасыз етуші ретінде күрескен. Ол темір кенін кокпен балқытуды алғаш болып қолданған ағылшын ғалымдарының бірі.

Түпбасқасы және ерте өмір

Дадли Дадли қамалының 5-ші бароны Эдвард Саттонның заңсыз ұлы болды. Дадд лорд Дадлидің Уильям Томлинсонның қызы Елизаветадан (ол 1629 жылдың 3 шілдесінде қайтыс болды) туған он бір баласының төртіншісі болды. Қатаң айтқанда, ол Дадд Дадли, немесе Томлинсон деп аталды. Оның үлкен ағасы – Нетертон Холлдың Роберт Дадлисі. Дадд 1626 жылдың 12 қазанында Вустердегі Сент-Хелен шіркеуінде Элеонора Хитонға (1606–1675) үйленді. Лорд Дадли (оның заңды ұлы мен немересі, сондай-ақ төрт заңды қызы және көптеген немерелері болса да) Элизабет Томлинсоннан туған өзінің заңсыз балаларының тәрбиесіне көңіл бөлген сияқты; ол оларды оқытып, қамтамасыз етті. Алайда, ол 1597 жылы түрмеге қамалып, Құпия Кеңес бұйырғаннан кейін де әйелі мен заңды балаларына қолдау көрсетпеді. Дадд Химли Холлде өсті. Жастық шағында ол әкесінің Дадли маңындағы темір зауытында темір өндірудің әр түрлі процестерін зерттеуді бастады. Оның темір өндірісін жақсарту туралы ізденістері әкесі тарапынан қолдау тапты, ол оған практикалық дағдыларын арттыруға бағытталған білім берді.

Желілік шебер

1618 жылы 20 жасында Дуд Оксфордтағы Балиол колледжінен шығып, Пенснетт Чейсте әкесінің пеші мен балқыту цехын басқаруға кірісті. Кейін ол «ағаш пен көмірдің азайып, ал тас көмірдің молығуын» айта келіп, соңғысын пайдалана бастады. Ол көмірді битумдық көмірден жасалған, дерлік таза көміртегінен тұратын, қатты, көбік тәрізді массаға айналдырды және кейіннен темір өндірісінде ағаш көмірінің орнына көмірді пайдалануды жетілдіргенін мәлімдеді. Дадли, жаңа процеске бейімдеу үшін пешін өзгертіп құрған болуы мүмкін, бірақ бастапқыда бір пештен аптасына өндірілетін темірдің мөлшері үш тоннаға дейін азайды. Дэдд Лондонға барып, әкесіне табысы туралы хабарлап, король Джеймстен дереу патент алуын өтінді. 1622 жылғы 22 ақпандағы Дадлидің патенты оның әкесі, Лорд Эдвард Дадлидің атынан алынды. Дадли Пенснеттте және Стаффордширдегі Крэдлиде темір өндіруді жалғастырды, ал патент алғаннан кейін бір жыл өткен соң, жаңа темірдің айтарлықтай мөлшерін сынақтан өткізу үшін Лондон мұнарасына жібере алды. Корольдің бұйрығымен оның сапасы тексерілді, көптеген тәжірибелер жасалды және ол «жақсы саудалық темір» деп жарияланды. Дадлиді қоса, Қара Жер Англияда темір өндірісінің маңызды орталығы болды («Дадли қаласынан он миль қашықтықта барлық түрдегі 20 000 темірші болды, және сол кезде сол аймақтағы көптеген темір жұмыстары ағаш тапшылығынан тоқырады»). Көмірдің мұндай айқын молдығы, кейбір жерлерде қалыңдығы он футқа жететін тігістерде табылуы, көмірдің тікелей астында төрт фут тереңдікте темір кенін, ал екеуіне де жақын әктас кенін ескерсек, көмірмен (коксте) темір жасау мүмкіндігі үлкен пайда әкелуге тиіс болды, бірақ Дэдд Дадли оны пайдалана алмады. Су энергиясы пештердегі балғаларды, сондай-ақ соққылы балғаларды, доңғалақты және доғалағыш диірмендерді іске қосудың негізгі құралы болғандықтан, Стаффордшир мен Вустерширдегі темір өндірісі мен өңдеуі шағын өзендер бойында шоғырландырылды: Вустершир Стоур, оның негізгі саласы Сместоу өзені және олардың су алабындағы көптеген кішігірім өзендер.

In 1618, at the age of 20, Dud left Balliol College, Oxford, to take charge of his father's furnace and forges on Pensnett Chase. Later he referred to "wood and charcoal growing then scant and pit coles [coal] abounding", and so began to use the latter. He turned the coal into coke, a hard, foam like mass of almost pure carbon made from bituminous coal, and later claimed to have perfected the use of coal instead of charcoal for iron production. Dudley probably modified his furnace to accommodate the new process, but the quantity of iron initially produced was reduced to about three tons a week from a furnace. Dudd wrote to his father, then in London, informing him of his success, desiring him to immediately seek a patent from King James. Dudley's patent, dated 22 February 1622, was taken out by (and in the name of) his father Edward, Lord Dudley. Dudley proceeded with the manufacture of iron at Pensnett, and Cradley in Staffordshire, and a year after the patent was granted he was able to send a considerable quantity of the new iron for trial to the Tower of London. Under the King's command, many experiments were made with it: its qualities were fairly tested, and it was pronounced "good merchantable iron". The Black Country, including Dudley, was already a major centre of iron manufacture in England ("Within ten miles of Dudley Castle there were 20,000 smiths of all sorts and many iron works at that time within that circle decayed for want of wood"). With such an obvious abundance of coal, some places being found in seams up to ten feet thick, and ironstone four feet in depth immediately under the coal, and with limestone adjacent to both, the ability to make iron with coal (coke) held out the prospect of great profits, but Dudd Dudley failed to obtain them. As water power was the main means of driving bellows for furnaces, as well as drop hammers, rolling and sharpening mills, iron production and working in Staffordshire and Worcestershire was concentrated along the small rivers: the Worcestershire Stour, its main tributary, the River Smestow, and many smaller streams in their catchment.

Ұлы Майкэй тасқыны

Жаңа жұмыстар бір жылдан сәл астам уақыт сәтті жұмыс істеген соң, су тасқыны Дадлидің Кредлидегі негізгі зауыттарын жойып, өзен бойында маңызды зиян келтірді. Dudd, қайратты және ынтасымен, пештерін және балқыту пештерін жөндеуге кірісіп, оған көп шығын кетті, бірақ көп ұзамай толық өндіріске оралды. Дегенмен, "көмірмен жұмыс істейтін темір өндірушілер оған көп зиян келтірді, оның тауарын ұстап қана қоймай, темірін де кемсітті". Өнімнің сапасын ірі масштабта тексеру үшін король Dudd-қа өзі жасаған барлық түрлі темір бұйымдарды, "мушкеттер, карабиндер және кемелерге арналған ірі бұрандалар жасауға жарамды" түрінде Лондон мұнарасына жіберуге бұйрық берді. Dudd жазғандай, "осы темірді шеберлер мен ұсталар сынағаннан кейін, темір өндірушілер мен сатушылар король Джеймстің билігінің 21-ші жылына дейін үнсіз қалды".

Кейінгі пештер

Алайда, оның темір туралы жағымды баяндамасы "темір шеберлері мен басқалар оның жұмыстары мен өнертабыстарынан заңсыз айырылып қалуына" кедергі болмады. Бұл, әрине, оның екінші пеші, Химлидегі пешіне қатысты, оның әкесі 1625 жылы оны Ричард Фолиге берді, сондай-ақ кейіннен Фолидің қолына өткен Крэдлиге де қатысты болуы мүмкін. Содан кейін ол жаңа пеш, Хаско немесе Хаскод пешін, қазіргі Аскью көпіріне жақын, Горналда салды. Дадли шындықтың шындығын айтпады. Хаско пеші 1626 жылы салынды, бірақ 1627 жылдың қараша айында ол оны Роджер Хиллге жалға берді, ол оны Фолиге өткізді. Фоли оны тоғыз ай пайдаланғаннан кейін, Лорд Дадли оны талап етіп отырғанын естіді және "ешқандай материал әкелмеді", бірақ жалдау ақысын төлеуді жалғастырды. Дадд пен Фоли темір кені жеткізу туралы ауызша келісімге келді, бірақ Лорд Дадли шахтадан жұмысшыларды босатып, Фолидің жылқылары темір кенін тасуын тоқтатты, себебі Фоли оны Лорд Дадлиге (қайта) төледі. Ақырында, оның әкесі 1631 жылы пешке "қайта кірді" және бөгетті қиратты. Ылғалды желдеткіштер, мүмкін, Лорд Дадлидің рұқсатысыз қиылған болар, бірақ оның жалға беру шартын бұзуы заңды болғандықтан, бұл бүлік емес.

Темірден кейін

Дадли Химлидің қожалығын "өзгертіп алды", себебі әкесі бір кезде оны өзінің атына тіркеген, мүмкін, кредиторлары тәркілеуден сақтау үшін. Бұл Канцелярияда сот ісіне әкелді, оны ол ұтылып, сотқа бағынбағандығы үшін түрмеде біраз уақыт өткізді. 1638 жылы ол тас көмірді пайдаланып металдарды балқытуға жаңа патент алды, бірақ оны іске асыра алмады. Осы кезең туралы ол былай деп жазды:

Азаматтық соғыс

Ол епископ соғысында және Англия азамат соғысында роялистер жағында әскери офицер болып қызмет етті. Ол корольдік армияда полковник болып қызмет етті және принц Морис пен, содан кейін лорд Астлидің артиллерия басшысы болды. Ол Вустер қаласының қорғанысын 1643 жылғы сәтсіз қоршауға дейін жаңғыртуға қатысқан болуы мүмкін, ал 1646 жылы Вустер қоршауының соңында тұтқынға алынды. 1648 жылы ол және басқалары Эндрю Ярантон (парламенттік капитан) тарапынан «Боско Белло» (Боскобел) орманында Доули қамалын басып алу үшін роялистердің көтерілісін жоспарлап жатқанда ұсталды. Ол Лондонға жіберіліп, мемлекетке опасыздық жасағаны үшін сотталды. Ол және оның серіктестері өлім жазасына кесілді, бірақ Вестминстердегі түрме Гейтхаустан «ғибадат уақытында» қашып кетті. Ол Бристольге қашып, «доктор Хант» деген атпен жасырын өмір сүрді. 1651 жылы 1638 жылғы патент мерзімі аяқталар алдында, ол Бристольдегі Клифтон ауданындағы «қорғасын балқыту үшін ескі белхаусты» пайдалана отырып, медициналық пациенттерінің байланыстарымен серіктестікке кірісіп, қорғасын балқыту жұмысын құрды. Бұл, мүмкін, реверберациялық пеш және оның осы мақсатта қолданылуының алғашқы мысалы болды. Бұл жоба сәтті болмады, бірақ ол кейінірек Авон өзенінің ар жағындағы Стокли Слейдте (қазіргі Найтингейл аңғары) басқа да жобалармен байланысты болуы мүмкін.

Металлум Мартис

Реставрациядан кейін Дуддтың жерлері оған қайтарылды, оны шамамен 1652 жылы «басып алушы күштер» сатып жіберді. Оның «Металлум Мартис» (1665 ж., жоғарыда келтірілген) кітабы – бұл Дадд Дадлидің өзінің жаңалығы туралы жеке көзқарасы, ол король Карл II-ге мемлекеттік лауазымдарын және патенттерін қайтару туралы сұраныш жасағаннан кейін сәтсіз аяқталды. «Металлум Мартис» оның кокспен балқыту өнертабысын пайдалануға инвесторларды іздейтін жарнамалық материал ретінде қарастырылуы мүмкін. Бұл сәтті болған сияқты, өйткені Дадлиде пеш салынды (оның бар екені «Furnace Road» көшесінің атымен еске түсіріледі). Кейінгі сот процесінде сер Клемент Клерк (серіктестердің бірі) Дэд Дадлидің темір немесе темір кенін балқыту үшін пеш салғанын, оны судың көмегімен емес, адамдар мен жылқылардың күшімен іске қосуға болатынын мәлімдеді. Бұл «ағаш көмірінен және шахталық көмірден жасалған темір кенін» балқытты. Мұндай жылқымен жұмыс істейтін доменді пеш, әрине, бірегей және бірнеше жыл ғана жұмыс істеді. Дадлидің соңғы жылдары жасырын. Ол, мүмкін, Вустер қаласындағы Фрайер-стритте тұрған, онда оның бірінші әйелінің туыстарынан қалған үйі болған. Ол сол жерде дәрігерлікпен айналысқан болуы мүмкін. Ол тағы да үйленді және қарт күнінде ұл тапты. Ол 1684 жылы 85 жасында қайтыс болды. Ол Вустердегі Сент-Хелен шіркеуіне жерленді (25 қазан 1684 ж.), онда ол бірінші әйеліне мына латынша жазуы бар ескерткіш орнатты (суретке қараңыз):

Dodo Dudley chiliarchi nobilis Edwardi nuper domini de Dudley filius, patri charus et regiae Majestatis fidissimus subditus et servus in asserendo regem, in vindicando ecclesiam, in propugnando legem ac libertatem Anglicanam, saepe captus, anno 1648, semel condemnatus et tamen non decollatus, renatum denuo vidit diadaema hic inconcussa semper virtute senex. Полковник Дад Дадли, марқұм асыл Эдвард Дадлидің ұлы, әкесіне жақын және патшаның адал қызметшісі, корольді қорғауда, шіркеуді қалпына келтіруде, ағылшын заңын және бостандығын қорғауда жиі тұтқындалды, 1648 жылы бір рет сотталды, бірақ өлім жазасынан құтылды; жаңадан туылған, қарт шағында ол шайқалмайтын тәжді көреді. Ескерткіште Дадлидің қайтыс болған күні көрсетілмеген.

Ұрпақ

Металлум Мартистің болуы көптеген тарихшылардың оның жетістіктерін атап өтуіне себеп болды. 18 ғасырда Ибраһим Дарби және басқалар темірді кокспен балқытуда табысқа жетті. Алайда, оның технологиялық ата-бабасы ма, әлде тек қана алдын-ала болғаны қаншалықты екені әлі де нақты емес. Мысалы, 1950 жылдары химиялық талдау көрсеткендей, Дэд Дэдли қолданған көмір кокс жасау үшін жарамсыз шикізат болса, ал Ибраһим Дарби қолданған көмір жарамды болды. Ричард Керби 1990 жылы «Сарапшылардың пікірінше, Дадли арманшыл болған және жастығында қойған мақсатына жетпеген» деді. Металлум Мартисте Дадли бірінші әйелінің туысына білімін қалдыруды жоспарлаған, бірақ одан ештеңе шықпады. Дегенмен, кейінгі дамулармен байланысты екі мүмкіндік бар: 1709 жылы Коалбрукдейлдегі темір зауытын иеленген Ибраһим Дарби, Дэддтың үлкен әпкесінен (сонымен қатар Элизабет Томлинсонның қызынан) тараған. Дадли пешіндегі серіктес сэр Клемент Клерк, реверберациялық пештерде қорғасынды балқыту әдісін жасады. Ол және оның ұлы Талбот Клерк бұл әдісті мыс балқыту және темір құю жұмыстарына қолданды. Соңғы бизнестегі серіктестер 1690 жылдары Камберлендтегі Клеаторда кокс пешін салды. Бұл компания Коулбрукдейлдегі Шадрак Фокспен келіспеушілікке түсті, ол Орднанс кеңесі үшін оқ құйды, және олар Вомбридждегі басқа пеште де көмір қолданған болуы мүмкін.