Кіріспе

Берден темір зауыты – Нью-Йорк штатының Троя қаласында Гудзон өзені мен Уайнантскилл ағысының бойында орналасқан темір зауыты және өнеркәсіптік кешен. Бұрын мұнда тарихындағы ең қуатты тік су дөңгелегі орналасқан. Көптеген адамдар Джордж Вашингтон Гейл Феррис-младшийдің, Феррис дөңгелегін ойлап тапқан адамның, Ренсселер политехникалық институтында студент кезінде осы дөңгелекті көргеніне сенімді. Ол 1819 жылы Америкаға көшіп келген. Берден Албанидегі Таунсенд және Корнинг құю зауытында жұмыс істеумен бастады, онда құйма темірден жасалған сабандар және басқа да ауыл шаруашылығы құралдары өндірілді. Келесі жылы ол жақсартылған саба және культиватор ойлап тапты, ол осы елде алғаш рет қолданысқа енгізілген. Сонымен қатар, ол астық сабау машиналарын және ұн тартатын диірмендерді жетілдірді.

Темір өндірісі

Генри Берден Трояның теміржол және су көлігі желілерінің торабы ретінде стратегиялық орналасуының арқасында үлкен мөлшерде дайын өнімдерді өндіруге және жөнелтуге мүмкіндік бар екенін түсінді. Берден кішкентай ағаш диірменді үлкен диірменмен ауыстырды. Диірменге жақын орналасқан өзеннің тереңдігі аз, кедергілер көп, ал өзен бойындағы жерлер төмен және жиі су тасқынына ұшырайтын. Берден үлкен шығынға барып, компанияның кемежайларына ірі кемелердің кіруі үшін жерді толтырып, өзенді қазды. Мүліктің жағалау сызығы шамамен бір шақырымды құрады. Гудзон өзені темір жолы оның шығысынан өтті. Зауытын іске қосу үшін қажетті қуатты табу мақсатында 1851 жылы Берден 60 футтық су дөңгелегін жобалап, құрылысын жасады. Бұл өз түріндегі ең үлкен дөңгелек болмаса да, ең қуаттысы болды. Үлкен су дөңгелегі Мэн аралындағы Лаксиде және Шотландиядағы Гринокта орналасқан, соңғысы Шоу су құбырынан сумен қамтамасыз етілді. Берден дөңгелегінде көбірек қауырсындар болған сияқты. Оның диаметрі 62 фут, ені 22 фут болды және Уайнантскилл өзенінен сумен қамтамасыз етілді. Берден Уайнантскилл өзені бойындағы су қоймалары жүйесін құрып, суды резервте сақтап, диірмендерді қуаттандыру үшін сумен қамтамасыз етуді арттырды. Дөңгелек 250 тонна салмаққа ие болды және минутына 2,5 айналым жасағанда 500 ат күшіне дейін қуат бере алды. Су дөңгелегі "ілініс" типіне жатты, оның орнына тартылған темір таяқшалар қолданылды. Ол дөңгелектің барабаны мен қауырсындарын қоспағанда, толығымен темірден жасалған. Бұл үлкен дөңгелек жарты ғасырға жуық уақыт бойы күні-түні үздіксіз жұмыс істеді. 1890 жылдары қолданудан шығарылғаннан кейін, ол соңғы құлауға дейін тағы жиырма жыл бойы тоқтап тұрды. Жергілікті ақын оны "Су дөңгелектерінің Ниагарасы" деп атады. Америкалық суретші Артур Кови осы су дөңгелегінің "Ұлы дөңгелек, Оңтүстік Троя" атты гравюрасын жасады. Үлкен кәсіпорын екі бөлімнен тұрды: Уайнантскиллде, Гудзон өзенінің шығысында орналасқан "жоғарғы бөлім" немесе су диірмендері, және "төменгі бөлім" немесе бу диірмендері деп аталатын жаңа бөлім, "фермалық компанияның" меншігіндегі және Хойл фермасында орналасқан. Жоғарғы бөлімде доңғалақтау және құдықтау цехы, ат ілмегі фабрикасы, 7000 тонна ат ілмегі сақталатын қойма, қайырма фабрикасы, қайырма қоймасы, тұрақтар, керек-жарақ дүкені және бас кеңсе орналасқан. Төменгі бөлімде әрқайсысының биіктігі 65 фут болатын екі алып үлкен доменді пеш, екі құю цехы, екі қойма, машина бөлмесі, құдықтау цехы, вальцовка цехы, соғу цехы, ат асты қоймасы, қосымша кеңселер, машина жасау цехы, темір шеберханасы, құю цехы, үлгі жасау цехы, қалайы және сантехника цехы, темір қоймасы және су тарту бөлмесі мен зертханасы бар жабдықтау қоймасы болды. Доменді пештерден шыққан көмір шаңы мен түтін Трояның темір зауыты ауданына тарады. Екі нысанда барлығы 60 құдықтау пеші, 20 жылыту пеші, 14 рольдік тізбек, 3 айналмалы сығу машинасы, 9 ат ілмегі машинасы, минутына 80 түйіршік шығаратын 12 қайырма машинасы, 10 үлкен және 15 кішкентай бу машинасы, 70 қазандық және үлкен су дөңгелегі болды. Ондағы жүздеген жұмысшылар белінен-ақ киімдерін шешіп, аяқтарына шегеленген аяқ киімдерін киіп, көмір шаңына маңғылып жұмыс істеді. Ұлдар ыдыс-аяқпен жылытылған атқыштарды алып тастап, оларды ыдыс-аяқ машинасының айналмалы шүмектеріне орналастырды. Берденнің зауытында түрлі үлгідегі және өлшемдегі ат ілмектері өндірілді. Олар 100 фунт салмақпен бір бөрегеге жиналып, жөнелтілді. Теміржол желісі темір рудасын және құмды доменді пештер мен бу диірмендері арасында тасымалдады. Компанияның өз локомотивтері болды. Көмірді түсіруге арналған булы су құбырларын Берденнің ұлы Уильям жобалаған. Олардың арасында темір арба жүретін темір кабель созылып, кемежайдан көмір үйіндісіне дейін үш жүз футқа дейін жетті, ол бір тонна көмір сыйымдылығы бар өзін-өзі босататын шұңқырға ие болды. Бу машинасы толтырылған шұңқырды кабельге көтеріп, оның бойымен көлбеу құрылғысы оның мазмұнын үймеге құлатқан нүктеге дейін жеткізді. Көмір үйінділерінің қасында Шамплен көлі аймағынан алынған темір кенінің мол кен орындары орналасқан. Сондай-ақ, ағын ретінде пайдаланылатын және Хадсон қаласынан келген әктас тастар да болды. Фирманың 50 жылқысы және әр түрлі диірмендерден кен, көмір, құм, саз және дайын өнімдерді тасымалдау үшін бірнеше арбалары болды. Ол сонымен қатар жоғары сапалы кенмен темір кен орындарына және пештерді қамтамасыз ету үшін бірнеше әктас карьерлеріне ие болды.

Бүгін

Үлкен Трояның өнеркәсіптік тарихына арналған көрме, бұрынғы Бурден темір зауыты кеңсесінде орналасқан. 1881-1882 жылдары салынған, ерекше кірпіштен тұрғызылған романдық жаңғыру стиліндегі ғимаратта 19 ғасырда қалада өндірілген заттардың мысалдары бар. Мұражайды Хадсон-Мохок өнеркәсіптік қақпасы басқарады. Мұражай тек алдын ала жазылғандарға ғана ашық.