Кіріспе

Өсімдік түрі Monstera deliciosa, швейцариялық ірімшік өсімдігі – Мексиканың оңтүстігіндегі тропикалық ормандарда, Панамаға дейін өсетін гүлді өсімдік түрі. Ол көптеген тропикалық аймақтарға таралған және Гавайи, Сейшель, Ассенсия аралы және Қоғам аралдарында шала жабайы түрге айналған. Үй өсімдігі ретінде қоңыржай аймақтарда кеңінен өсіріледі. "Швейцариялық ірімшік өсімдігі" деген жалпы атау сонымен қатар осы туысқа жататын Monstera adansonii түріне де қолданылады. "Жапырақты филодендрон" деген жалпы атау Thaumatophyllum bipinnatifidum түріне де қолданылады, бірақ екі түр де Филодендрон тұқымдасына жатпайды. Үй өсімдігі ретінде оның "швейцариялық ірімшік өсімдігі" немесе жай ғана "ірімшік өсімдігі" деген танымал атауы көбінесе жапырақтарында пайда болатын "көздерге" немесе Emmental сияқты швейцариялық ірімдердегі тесіктерге ұқсас тесіктерге сілтеме жасайды. Басқа да кең таралған атаулары: дәмді монстра, жеміс салат өсімдігі, жеміс салат ағашы (жемісі жеміс салатына ұқсас болғандықтан), цериман (Тринидад), монстр жемісі, монстерио делицио, монстерио, мексикалық нан жемісі, терезе жапырағы, балазо және Пенглаи бананы. Испан тіліндегі атаулары (costilla de Adán), португал тіліндегі (costela de adão) және француз тіліндегі (plante gruyère) атаулары жапырақтардың толық пішіннен тесікті пішінге өзгеруін көрсетеді, алғашқы екі жағдайда Адамның қабырғаларымен, үшінші жағдайда – тесікті Gruyère ірімшігімен салыстырылады. Мексикада бұл өсімдік кейде пинанона деп аталады. Сицилияның жағалау аймақтарында, әсіресе Палермода, оны zampa di leone (арыстан тырнағы) деп атайды.

Сипаттама

Арум тұқымдасына жататын бұл өсімдік (Araceae) – ауа тамырларымен өсетін гемиепифит. Ол табиғатта биікке дейін өсе алады, оның үлкен, терідей, жылтыр, қауырсын тәрізді, жүрек пішіндес жапырақтарының ұзындығы және ені болады. Жас өсімдіктердің жапырақтары кішкентай және бөліктері мен тесіктері жоқ, бірақ өскен сайын жапырақтары тілімделген және тесікті болады. Табиғатта өте биік өсе алса да, үй ішінде өскенде ғана екі метрге дейін жетеді. Өсімдік қаншалықты ескі болса, жапырақтарындағы ірі тесіктер де соншалықты көп болады. Жабайы көшеттер ағаш діңін тапқанша ең қараңғы жерге қарай өседі, содан кейін жарыққа қарай өсіп, ағашқа көтеріледі. Гүлшоғыры біркелкі, жұмсақ құлпынай тәрізді, ақ түсті, сары түсті, биіктігі шамамен және диаметрі болатын сары-ақ түсті сподикстің жабынмен әсемделген. Гүлдер өзіне-өзі тозаңданады, андроэций және гинеций құрамдас бөліктерін қамтиды. Олардың құрамында екі құрылым да болғандықтан, бұл өсімдік өзін-өзі тозаңдандыра алады.

Жемістер

Монстера делициозаның жемісінің ұзындығы мен диаметрі 30 см-ге дейін жетеді және ол алтыбұрышты қабықшалармен жабылған жасыл жүгерінің гүлшоғына ұқсайды. Жеміс піскенде, бұл қабықшалар түсіп, күшті және тәтті иіс шығарады. Бұл иіс ананас пен банандардың қосындысына теңестіріледі. Жемісі жеуге жарамды және адамдарға зиянсыз. Ару тұқымдасына жататын өсімдіктердің жемістерінде көбінесе рафидтер мен трихосклеридтер – ине тәрізді кальций оксалат құрылымдары кездеседі. M. deliciosa-да піспеген жемістегі осы ине тәрізді кристалдық құрылымдар ауызды тітіркендіруі мүмкін. Жемістің толық пісіп жетілуіне бір жылдан аса уақыт қажет.

Таралу және өсу

Бұл өсімдік ылғалды тропикалық ормандарда, жазықтарда және орта тауларда, Мексиканың оңтүстігінде, сондай-ақ Белиз, Гондурас, Сальвадор, Никарагуа, Коста-Рика, Гватемала және Панамада өседі. Тұқымдары жерге түседі, содан кейін көшеттер (теріс фототропизм) ағашқа тіреліп өсуге мүмкіндік беретінше, оны іздеп қозғалады. Көптеген жақын орналасқан тамырлар өсімдікке жаңа тірегіне бекінуге және жапырақ қапталының жарығына жетуге көмектеседі (бірақ ол көбінесе толық күн сәулесінде өспейді және жапырақтардың көлеңкесін ұнатады). Жабайы өсімдіктер Солтүстік Американың басқа аймақтарында (Флорида), Азияда (Малайзия, Үндістан), Австралияда және Батыс Жерорта теңізі мен Атлантика жағалауында (Сицилия, Португалия, Марокко, Мадейра) да кездеседі.

Өсіру

Монстера делициосасы тропиктер мен субтропиктерде сәндік өсімдік ретінде көбінесе ашық ауада өсіріледі. Өсімдікке кеңірек орын және құнарлы, ылғалды топырақ қажет (идеалды жағдайда бақша топырағы мен компост тең пропорцияда). Егер жерге отырғызылса, оны ағашқа жақын отырғызу жақсы, сонда ол оралып өсе алады, немесе тіреуіш торға шаншуына болады. Ол "орташа мөлшерде суды жақсы сіңіретін" өсімдік, яғни топырақты ылғалды ұстау үшін суару жеткілікті. Оның төзімділігі 11 (яғни ең төмен температурасы). Ол мұндай температураны бірнеше сағаттан артық көтере алмайды, бірақ белгілі бір қоңыржай аймақтарда (Жертепе жағалауы, Бретань) сыртта өмір сүре алады. Үнемі өсуді қамтамасыз ету үшін кеміндегі тұрақты температура қажет. 10 °C (50 °F) төмен температурада өсу тоқтатылады және қыраудан өледі. Өсімдікке өте жарық керек, бірақ тікелей күн сәулесінен сақтану қажет. Монстера делициосасын оның табиғи тропикалық ортасынан тыс жерде гүлдендіру қиын. Өсімдік гүлдеуі үшін нақты шарттар орындалуы керек. Дегенмен, тропикалық және субтропикалық аймақтарда гүлдеу оңай. Қара түсті тікенді талшықтарды аздап лимон шырынының көмегімен жоюға болады.

Үй ішінде өсіру

Оның архитектуралық ерекшеліктері, өсірудің қарапайымдылығы және түрлі жағдайларға төзімділігі оны үй ішінде өсіруге де өте қолайлы етеді. Сондықтан ол, орташа белдеудің солтүстік жарты шарындағы үйлер мен кеңселерде кең таралған өсімдік. Ол жарқын, тікелей емес жарықты және белгілі бір температураны ұнатады. Әдетте, топырақ сәл кепкен кезде (шамамен бір-екі аптадан кейін) суғару керек. Жақсы өсуі үшін жақсы дренаж қажет. Үй жағдайында гүлдеу сирек болады. Ұлыбританияда Monstera deliciosa және 'Variegata' сорты Корольдік бау-бақша қоғамының Бау-бақшалық еңбек сіңіргендері сыйлығына ие болды.

Басқа қолданыстар

Ауа тамырлары Перуде арқандар ретінде, ал Мексикада себеттер жасауға қолданылған. Мартиникада бұл тамырды жылан шаққанда қолданылатын дәрі жасауға пайдаланады. Мексикада артрит симптомдарын жеңілдету үшін де қолданылады.

Уыттылық

Monstera deliciosa мысықтар мен иттер үшін орташа деңгейде улы, себебі оның құрамында ерімейтін кальций оксалаты кристалдары (ине тәрізді) бар. Бұл кристалдар ауыз, тіл және асқазан-ішек жолына зақым келтіруі мүмкін. Сонымен қатар, ол мысықтар мен иттердің терісімен тікелей жанасқанда дерматит тудырады.