Кіріспе

1890 жылғы Джейкоб Риістің фотожурналистика кітабы

"How the Other Half Lives: Studies among the Tenements of New York" (1890) – Джейкоб Риістің фотожурналистиканың ерте туындысы, 1880-ші жылдардағы Нью-Йорк қаласындағы кедей үйлердегі нашар тұрмыс жағдайларын көрнекті бейнелейді. Бұл фотосуреттер Нью-Йорк қаласының жоғарғы және орта таптарына шұңқырларды көрсету арқылы болашақтағы "әшкерелеуші" журналистиканың негізі болды. Олар жұмысшы табының тұрғын үйін жақсарту реформаларына үлкен әсер етті, кітап жарық көргеннен кейін дереу және бүгінгі күнге дейін осы әсері сақталып келеді.

XIX ғасыр, Нью-Йорк қаласы

1880 жылдары жоғарғы және орта тапқа жататын көптеген адамдар кедей иммигранттар арасындағы қауіпті жағдайлар туралы хабарсыз болды. Азамат соғысынан кейін ел өнеркәсіптік қуатқа айналып, көбінесе қалалық сипатқа ие болды. Сондай-ақ, Оңтүстік Еуропа, Шығыс Еуропа, Азия және еврей иммигранттарының көпшілігі біліктілігі төмен, "уәде етілген жерге" – АҚШ-қа қоныстанды. Бұл көші-қон бұрынғы толқындардан мүлдем өзгеше болды, себебі батыс еуропалық және протестант емес адамдардың көптеп келуіне байланысты. Осының салдарынан "жаңа" және "ескі" иммигранттар арасындағы айырмашылық одан да үлкен болды. 1880 жылдары АҚШ-қа 5,2 миллионнан астам иммигрант келді, олардың көпшілігі Нью-Йорк қаласында қоныстанды. Бұл Нью-Йорк қаласының халқын 25%-ға арттырды, демек, үйжай мәселесі одан да шиеленісті болды. Азамат соғысынан кейінгі жылдары ең нашар тұрғын үйлерде тұрған бұрынғы тұрғындардың көпшілігі осы жағдайлардан шығуға жеткілікті қаржылық мүмкіндікке ие болды немесе соғыста қаза тапты. Сонымен қатар, 1889 жылы Боуэридегі жоғары теміржол құрылысы осы дамып келе жатқан ауданды соғысқа дейінгідей, тіпті одан да нашарлаған жағдайға түсірді. "Жартысы қалай тіршілік етеді" кітабы жарыққа шықпастан бұрын, адамдар бұл елді мекендерді проблема деп қарастырған. Кейбір саяси реформаторлар байлықты тең бөлудің мәселені шешетініне сенсе, социалистер мемлекеттік меншікке беру және байлықты қайта бөлудің мәселені шешетініне сенеді. Америкалық Қызыл Крест, Қайырымдылық және түзетулер жөніндегі ұлттық конференция, Әйелдердің христиандық қоңыржайлық одағы сияқты ұлттық ұйымдар тұрғын үй мәселесінің әртүрлі аспектілеріне қатысты, бірақ бұл күш-жігерлер ұлттық емес, жергілікті деңгейде жүзеге асырылды.

Үй-жайлар

1865 жылға қарай Нью-Йорк қаласында барлығы 15 309 пәтерлі үй болды, ал қала халқының саны 1 миллионға жуықтады. Бұл үйлер 25 футттан 100 футқа (8 метрден 30 метрге) дейінгі жер участағындағы шектеулермен, ең жоғары тығыздыққа есептелген, кедейлерге арналған тұрғын үй түрі ретінде белгілі болды. 1867 жылғы Пәтерлік үйлер заңы қабылданғанда, пәтерлік үй былай анықталды:

Бір-бірінен тәуелсіз тұратын және үй-жайда өз тамағын пісіретін үштен астам отбасының үйі немесе тұрғылықты жері ретінде жалға берілген, жалға алынған немесе пайдаланылатын, немесе бір қабатта екіден астам отбасы, олар бірге тұрып, тамақ пісіріп, залдарда, баспалдақтарда, аулаларда, дәретханаларда немесе жеке бөлмелерде ортақ құқықтарға ие болатын кез келген үй, ғимарат немесе оның бөлігі. Осы заң жарияланғанда, пәтерлік үйлердің негізгі «дембел» орналасуы алғаш рет қолданылды. Бұл стильдің мақсаты – осы тұрғын үйлерге көбірек табиғи жарық пен ауа ағынын қамтамасыз ету, сондай-ақ су дәретханаларын қосу және 1867 жылғы Пәтерлік үйлер заңында баяндалған өрт қауіпсіздігі ережелерін сақтау болды. Алайда, осы пәтерлік үйлердің көптеген иелері олардың жағдайын жақсартуға көңіл бөлген жоқ. Жаңа заңның орындалуы туралы сұрағанда, ғимараттар бақылаушысы бұл пәтерлердегі қатты ағаштан қанағаттанғанын айтты, себебі ол «баяу жанады».

Жақып Риис

1870 жылы Джейкоб Рис Даниядан Нью-Йорк қаласына көшіп келді, өзін көрсетуге құлшынды. Жұмыс табу қиындық тудырғандықтан, ол Нью-Йорктің төменгі шығыс жағындағы шалап ауданда баспана тапты. Біраз уақытқа Данияға оралып, кейін Нью-Йоркке полиция тілшісі болу үшін қайта келді. Осы кезеңде Риис шын ниетпен христиан дініне келді және "Құдайға және адамдарға қызмет етуге" өзін арнады. Риис фотосуретке "хобби" ретінде көшті және полициялық есептерін жазу кезінде оны пайдалы құрал деп тапты. Магний ұнтағын қолданғаннан кейін, ол тұрғын үйлердің қараңғы және лас жағдайларын түсіре алды. "Екінші жартысы қалай өмір сүреді" кітабы Риис кітаптарының бірі ғана, ол Нью-Йорктің шалап аудандарындағы жағдайды көрсетеді. Оның шалап өміріне терең үңілуді қамтитын басқа да еңбектері: "Кедей балалар", "Тұрғын үй балалары", "Шалаппен күрес" және "Молбери көшесінен тыс".

Қорытынды

1888 жылдың қаңтар айында Риис детективтік камера сатып алып, Нью-Йорк қаласындағы кемқона жайлардағы өмірді суретке түсіру үшін экспедицияға шықты. Бұл Риістің өзі сурет түсіруімен қатар, басқа фотографтардың суреттерін де пайдалануын қамтыды. 1889 жылдың ақпан айында Риис Scribner's Magazine журналындағы лекциялары негізінде мақала жазды, ол үлкен сәттілікке ие болды. Риістің еңбегінің кітап түрі 1890 жылдың қаңтарында «How the Other Half Lives: Studies among the Tenements of New York» деген атпен жарық көрді. Кітаптың атауы француз жазушысы Франсуа Рабледің «Пантагруэль» еңбегіндегі «әлемнің жартысы екінші жартысының қалай өмір сүретінін білмейді» («la moitié du monde ne sait comment l'autre vit») деген сөзіне сілтеме жасайды. «How the Other Half Lives: Studies among the Tenements of New York» Нью-Йорктегі кемқона жайлардағы тұрмыс жағдайларын, сондай-ақ кейбір пәтерлердегі жұмысшыларға күніне бірнеше цент төленетін шеберханаларды (sweatshops) сипаттайды. Кітапта жұмыс істейтін балалардың жағдайы түсіндіріледі; олар фабрикаларда және басқа да жұмыстарда еңбек ететін. Кейбір балалар киім тігушілер мен газет сатушыларға (newsies) айналды. Риис бай адамдардың ашкөздігі мен бейжайдығы салдарынан құлап қалған пәтерлер жүйесін сипаттайды. Ол кедейлердің жоғары қылмыс деңгейі, маскүнемдік және бейбақтық мінез-құлқы мен үйсіздігі арасындағы байланыс бар екенін айтады. Ол өзінің сөздері мен суреттері арқылы кедейлердің жағдайын «адамдардың жүрегіне тиетіндей» етіп көрсетеді. Риис кездесетін этникалық топтардың көпшілігін ұяттаушылықпен және көптеген стереотиптермен қараса да, осы қауымдастықтардағы кедейліктің себебі оларды қоршаған жағдайларға байланысты деген жалпы гипотезасын сақтайды. Риіс көбінесе «этникалық иерархияны» ұстанады, әсіресе қытайларға қатысты. Риис «How the Other Half Lives» кітабын мәселені қалай шешу керектігі туралы жоспармен аяқтайды. Ол бұл жоспардың орындалуы мүмкін екенін және жоғарғы таптар мұндай іскерлікпен тек қаржылық пайда ғана емес, сонымен қатар моральдық міндеттемелерге ие екенін мәлімдейді. «How the Other Half Lives» кітабының құрылымы он тоғызыншы ғасырдың қайырымдылық жазбаларының жалпы жоспарына сәйкес келеді: қылмыс, протестанттық ізгіліктер мен жамандықтар (сарылық, жалқаулық, тәртіпсіздік, тазалықсыздық), өмір сүрудің қиын жағдайлары, аурулар, ұятсыздық (әсіресе әйелдерде), отбасының ыдырауы, олардың жағдайын жақсартуға көмектесетін институттар, сондай-ақ болашақ реформалардың көздері. Фотосуреттердің қолданылуы осы кемқона жайлардың жайсыз жағдайларын дәлелдеуге және осы жайларда тұратын адамдарға деген көңіл жағдайды арттыруға мүмкіндік берді. Риис газет оқырмандарын кедейлердің өздерінің таңдауымен емес, олардың қауіпті және антисанитарлық жағдайда өмір сүруінің себебі бұзылған моральдық нормалардың емес, қоғамның салдарынан туындағанына көндірді; кемқона жайлар қарауға немесе қашуға емес, түзетуге болатын нәрсе екенін түсіндірді.

Жарияланғаннан кейін

Мақала танымал болды, және Риис оны 1890 жылы Scribner's Books баспасында жарық көрген кітапқа дамытуға шамамен бір жыл жұмсады. Кітапта журналдардағы мақалалардан гөрі көбірек иллюстрациялар мен жарты тонды суреттер болды. Кітап сәтті болды. Жарияланғаннан кейін көп ұзамай "Нью-Йорк Таймс" газеті кітаптың мазмұнын жоғары бағалап, оны "қуатты кітап" деп атады. "Басқа жартысы қалай өмір сүреді" кітабына деген мақтаулар елдің көптеген газеттерінде жалғасты. Осы ынталы сын-пікірлердің көптегені христиандық бюллетеньдерде жарияланды, олар Риістің кедейліктің моральдық мәселелеріне қатысты көзқарасын жақсы көрді. Риістің еңбектерін бағалаған танымал тұлғалардың бірі Теодор Рузвельт болды. Рузвельт, полиция басқармасының төрағасы болған екі жыл ішінде Риіспен жақын қарым-қатынас орнатты. Рузвельт және Риіс бірлесіп полиция жатақханаларын тарату, мемлекеттік қызмет заңын жаңартпау, тұрғын үй комиссиясын құру, фабрика инспекторларының санын арттыру, сегіз сағаттық жұмыс күні мен еңбекақы ставкалары заңмен бекітілуі, әйелдер мен балалардың жұмыс уақытын реттеу және көптеген басқа еңбек реформаларын жүзеге асырды.

Ұзаққа созылатын әсері

Ристің күш-жігерінен оянғандықтан, жұмысшы кедейлердің жағдайын жақсарту үшін көптеген реформалар тез қабылдалды. 1894 жылы Тенмент Хаус комитеті құрылды. 1895 жылы олар Нью-Йорк қаласындағы артқы үйлерді заңсыз деп жариялаған және тұрғын үйлердің жазбаша сипаттамасын фотосуреттермен толықтырған алғашқы ресми құжатты жариялады. "Жартысы қалай өмір сүреді" кітабы да ұлттық деңгейде реформаларға түрткіс болды. Еңбек департаменті 1895 жылы "Жұмысшы халықтың тұрғын үйі" деген басылымды шығарды, ол онжылдықтың екінші маңызды тұрғын үй зерттеуі болды. Жакоб Риіс кедейлердің тұрмыс жағдайын фотосуреттер арқылы көрсетуші алғашқы адам болды. Кедейліктегі өмірді егжей-тегжейлі баяндайтын басқа да еңбектер: Доротеа Лангедің Farm Security Administration тапсырысымен түсірілген шаңды дала кезіндегі көшпенділердің суреттері; Майкл Харрингтонның "Басқа Америка" кітабы; және Саша Абрамскийдің "Америкалық кедейлік жолы: Жартысы әлі де қалай өмір сүреді" кітабы.