Кіріспе
Ағылшын рыцары сэр Джон Чандос, Котентиндегі Сент-Саувер виконты, Аквитания констеблі, Пуату сенашалы, (шамамен 1320 – 31 желтоқсан 1369) – Дербиширдегі Радборн-Холлдан шыққан ортағасырлық ағылшын рыцары. Чандос Эдуард Қара ханзаданың жақын досы және 1348 жылы Гартер орденінің негізін қалаушы мүшесі, 19-шы рыцары болды. Чандос тегінен джентльмен болған, бірақ сол кездегі көптеген қолбасшылардан өзгеше, ол мұрагерлік ақсүйек атағына ие болған жоқ. Ортағасырлық тарихшы Фруассар оны "ақылды және түрлі амалдарға толы" деп сипаттаған, ал әскери стратегия шебері ретінде Чандос жүз жылдық соғыстағы үш маңызды ағылшын жеңісінің артында тұрған деп саналады: Креси шайқасы, Пуатье шайқасы және Орей шайқасы. Оның шамалы қақтығыста қаза табуына екі тарап та қайғырды.
Sir John Chandos, Viscount of Saint Sauveur in the Cotentin, Constable of Aquitaine, Seneschal of Poitou, (c. 1320 – 31 December 1369) was a medieval English knight who hailed from Radbourne Hall, Derbyshire. Chandos was a close friend of Edward the Black Prince and a founding member and 19th Knight of the Order of the Garter in 1348. Chandos was a gentleman by birth, but unlike most commanders of the day he held no inherited title of nobility. Described by the medieval historian Froissart as "wise and full of devices", as a military strategist Chandos is believed to have been the mastermind behind three of the most important English victories of the Hundred Years War: the Battle of Crécy, the Battle of Poitiers and the Battle of Auray. His death in a minor skirmish was regretted by both sides.
Шығу тегі
Көшпенді өмір салған шағын жер иеленушілер әулетінде дүниеге келген Чандос, Дербиширдегі Радборн поместьесінің иесі, сэр Эдвард Чандостың ұлы және мұрагері болды. Тағдырға байланысты, ол соғыр өнерін меңгеріп, жас шағындағы рыцарь ретінде көзге түсті.
Әскери мансап
Генри Найтонның жылнамасына сәйкес, Слюй шайқасының қарсаңында Эдуард III өзінің флотын Бланкенбергке бекітіп, француз флотын барлау үшін Чандосты сэр Реджинальд Кобхам мен сэр Стивен Лэмбкинмен бірге жағаға жіберді. Олар жау кемелерінің үш қатарға орналасқанын және тұтқынға алынған ағылшын сыйлығы – үлкен «Кристофер» кемесін де анықтады; кемелер тығыз тізіліп, Звин (немесе Звин) каналының кіреберісінде бекітілген еді. Чандос Креси шайқасындағы жетекші тұлға болды. Қара ханзада Эдуардтың штаб бастығы ретінде ол 1356 жылы Пуатье шайқасында жеңіске жеткізетін стратегияны жасады. 1360 жылы Чандосқа салт аттылық байрақ берілді, ол оған шайқаста байрақ ұстау құқығын берді. Бұл Эдуард III оны Сен-Саувер виконты еткенінің нәтижесі болды. Бұл Джон Чандостың хабаршысы жазған «Қара ханзаданың өміріне» қайшы келеді, онда Чандос 1367 жылы Нахера шайқасынан бұрын банерге айналдырылғаны айтылған. Дегенмен, сол кезде Эдуард, Уэльстің Қара ханзадасы және сол уақыттағы Аквитания, Чандосқа құрмет көрсету үшін ғана байрағын жайып берді. 1364 жылдың 29 қыркүйегінде Чандос герцог Джон де Монфорттың әскерін Аурей шайқасында жеңіске жеткізді, бұл Бретань мұрагерлік соғысында жеңіске жетті және де Монфорттың Бриттания герцогы Джон IV болуына мүмкіндік берді. Осы қызметі үшін Чандос Франция лейтенанты, Англияның вице-камергері болып тағайындалды және Котентиндегі Сен-Саувер виконттығы берілді. Жүз жылдық соғыс кезінде ол Аквитанияның констеблі болды. Бірақ кейіннен Эдуардпен Гвиенноялықтарға салық салу мәселесінде келіспегеннен кейін, ол Нормандиядағы өз мүлкіне зейнетке шықты.
Өлім
1369 жылы француздар сәтті қарсы шабуыл жасап, көптеген аумақтарды қайтарып алды және Эдуардты Пуату сенашалы болып тағайындалған Чандосты қайта шақыруға мәжбүр етті, ол Пуатьеге қоныс аударды. Сэр Джон француздардың провинцияда бекініп алу әрекеттеріне тойтарыс беруге тырысты. Бретондықтар Джон Керлует және Луи де Сент-Жулиан Тримуйль, Лузиньянның иелері, Пуатьеден бірнеше шақырым қашықтықтағы Ла-Рош-Посай мен Сент-Савинді басып алды. Чандос түнгі уақытта күтпеген шабуылмен Сент-Савин аббатлығын қайтарып алуға шешім қабылдады. Жоспарланған шабуыл сәтсіз аяқталды, өйткені олардың жау тарапынан байқалғанын ойлап, Чандос әскері Шовни арқылы Пуатьеге баратын жолмен Люссак-ле-Шатодағы Виеннен өтетін көпірге қарай шегінді. Француздар олардың бар екенін білмей, ағылшын әскерлерін мазалау үшін сол жолмен жүруге шешім қабылдады. Екі жақ Лусак көпірінде кездесті. Шайқаста Чандостың ұзын көйлегі оны мұзға сырғытып жіберді. Сэр Багнак (немесе Гилло Буйтель, Пол Хей дю Шастеле бойынша) үйінің қызметшісі Джеймс де Сент-Мартин, Чандосты найзасымен шапты, оның бетін көзінің астынан тесіп өтті. Чандостың ағасы Эдвард Твайфорд, жараланған туысының үстінде тұрып, шабуылшыларды кері қайтарды. Оның бір шәкірті Джеймс Сент-Мартиннің екі аяғын да қылышпен тесіп, өлтірді; Сент-Мартин үш күннен кейін Пуатьеде қайтыс болды. Джон Чандос үлкен қалқанмен ең жақын ағылшын бекінісі Мортемерге жеткізілді. Ол 1370 жылдың 31 желтоқсанында немесе 1 қаңтардың таңында, бір тәулік және түндік азаптан кейін, шамамен 50 жасында қайтыс болды.
Мұра
Джонның өлімі туралы хабар Англиядағы Эдуард III және Гвиендегі Қара ханзада сарайына жеткенде, олар қатты қайғырды. Чандос – ұлы жауынгер ғана емес, сонымен қатар қабілетті әкімші және дана саясаткер болды. Джон Чандостың кенотафы оның қаза тапқан жерін еске алу үшін ағылшын билігі оның қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай орнатты. Кенотаф әлі күнге дейін сақталған және Жан Чандос көшесі бойындағы бақта, "Лес Обеніо" (Мазероль коммунасы, Вьенна департаменті) деген жерде көрініп тұрады. XIX ғасырдың соңында жергілікті тарих қоғамы оны Вьенна өзенінің жиі су тасқынына ұшырауы себепті, өзен жағасынан бірнеше метр қашықтыққа жылжытты. Оның қазасына екі тарап та аза тұтты. Десмонд Сьюардтың "Жүз жылдық соғыстың қысқаша тарихы" кітабында Францияның V Карлы ("Дана Карл") "Егер Чандос тірі болғанда, ол үшін мәңгілік бейбітшілік орнатудың жолын табар еді" деген сөздерді айтқаны жазылған. Фруассар сақтықпен баяндайды, бірақ "Мен оның Францияның танымал рыцарьлары тарапынан өкінішпен еске алынғанын естідім, олар оның қазасы өте өкінішті екенін айтты, және егер оны тұтқынға алғанда, оның даналығы мен шеберлігіне орай Франция мен Англия арасында бейбітшілік орнатудың жолдарын табар еді" деді. Сондай-ақ ол Чандос туралы "соңғы жүз жылда одан да мейірімді, ізгілік пен жақсы қасиеттерге толы ағылшын болған жоқ" деп мәлімдеді.
Мәдениеттің әсері
Джон Чандос – Артур Конан Дойлдың 1892 жылғы «Ақ компания» тарихи романының және оның кейінгі «Сэр Найджл» романының кейіпкерлерінің бірі. Джон Чандос «Bladestorm: The Hundred Year War» бейне ойынында да пайда болады, онда ол Эдуард Қара ханзаданың сенімді серігі ретінде бейнеленеді. Ол сондай-ақ Гордон Р. Диксонның «Аждаһа рыцарлары» сериясында Барон сэр Джеймс Эккерт рөліндегі басты кейіпкер ретінде де көзге түседі. Джон Чандос Томми Оцуканың «Хоквуд» мангасында Эдвард Қара ханзаданың ұстазы болып суреттелген.