Кіріспе

1415 ж. Жүз жылдық соғыстағы ағылшын жеңісі

Агинкур шайқасы (азекур) – Жүз жылдық соғыстағы ағылшын жеңісі. Бұл шайқас 1415 жылғы 25 қазанда (Қасиетті Криспин күні) Францияның солтүстігіндегі Азинкур маңында болды. Англияның сандық артықшылығы бар француз армиясына қарсы күтпеген жеңіс ағылшынның моральдық рухын және беделін көтеріп, Францияны әлсіретті және 14 жылға созылатын соғыста ағылшын үстемдігінің жаңа кезеңін бастады. Бірнеше онжылдықтар бойы салыстырмалы бейбітшілік орнағаннан кейін, ағылшындар 1415 жылы француздармен келіссөздер сәтсіз аяқталып, соғысты қайта бастады. Соңғы науқанда көптеген сарбаздар аурудан қайтыс болды, ал ағылшын әскерінің саны азайды; олар ағылшындар бақылауындағы Кале қаласына қайтуға тырысты, бірақ олардың жолын едәуір үлкен француз әскері кесті. Саны жағынан кемшілікке қарамастан, шайқас ағылшындар үшін толық жеңіспен аяқталды. Англия королі Генрих V әскерін шайқасқа бастап, жеке қолма-қол соғысқа қатысты. Франция королі Карл VI психоздық аурулары мен осыған байланысты ақыл-ой қабілетсіздігінен зардап шеккендіктен француз армиясына жетекшілік етпеді. Француз әскеріне констебль Шарль д'Альбрет және Арманьяк партиясының бірнеше көрнекті француз дворяндары басшылық етті. Бұл шайқас ағылшын ұзын садақтарының көптеп қолданылуымен ерекшеленеді, ағылшын және уэльс садақшылары Генрихтің әскерінің шамамен 80 пайызын құрады. Генрихтің штандарт ұстаушысы Уильям Харрингтон болды, ол Англияның ресми штандарт ұстаушысы еді. Агинкур шайқасы Англияның ең танымал жеңістерінің бірі болып табылады және Креси шайқасы (1346) мен Пуатье шайқасы (1356)мен қатар Жүз жылдық соғыстағы ең маңызды ағылшын жеңістерінің бірі еді. Көптеген сандардағы қарсыластарға қарсы толық жеңіске жеткен соңғы тұғырдың ең көрнекті мысалы ретінде, ол бүгінгі күнге дейін ғалымдар мен жалпы жұртшылықтың қызығушылығын оятып келеді. Ол Уильям Шекспирдің 1599 жылы жазылған "Генрих V" пьесасы сияқты көрнекті туындылардың негізгі аясы болып табылады.

Қазіргі заманғы есептер

Ажинкур шайқасы кем дегенде жеті замандас деректемелерде, оның ішінде үш куәгердің баяндамаларында жақсы сипатталған. Шайқастың жалпы орны даусыз, және 600 жыл өткен соң да бұл жер көбінесе өзгермеген. Дегенмен, археологиялық дәлелдердің жеткіліксіздігі шайқас алаңының нақты орналасқан жері туралы пікірталас тудырды. Шайқас аяқталғаннан кейін Генрих екі әскердің хабаршыларын және бас француз хабаршысы Монжуиді шақырды, олар бірге шайқасқа куә болған еді. Олар шайқасқа ең жақын бекіністі орынның атымен – Азинкур деп атады. Екі ең көп сілтеме жасалған есеп Бургундиялық көздерден алынған: біреуі шайқаста болған Жан Ле Февр де Сент-Ремиден, екіншісі – Энгерран де Монстреледен. Ағылшын куәгерінің баяндамасы "Геста Хенричи Квинти" кітабының анонимді авторынан келген, оның патшаның үйінің капелланы жазғанына сенімді. Генрихтің Ажинкур жорығындағы стратегиясын қайта қарастыру осы үш есепті қамтиды және соғыс француз тағына талас-тартыс тудырған мәселені шешудің заңды жолы ретінде қарастырылғанын көрсетеді.

Өмірбаян

Генрих V француздармен келіссөздер сәтсіз аяқтағаннан кейін Францияға басып кірді. Ол Англияның Эдуард III арқылы Франция королінің тағына құқығын талап етті, бірақ шын мәнінде ағылшын патшалары француздар Аквитания және басқа француз жерлеріне ағылшын талаптарын мойындаса, бұл талаптан бас тартуға дайын болды. 1414 жылдың көктемінде Франциямен соғыс жариялауды талқылау үшін Ұлы кеңес шақырды, бірақ ақсүйектер одан әрі келіссөздер жүргізуін және талаптарын жұмсартуын талап етті. Келесі келіссөздерде Генрих француздар Иоанн II-нің (1356 жылы Пуатье шайқасында тұтқындалған) құнынан қалған 1,6 миллион алтын тағысын төлесе және Анжу, Бретань, Фландрия, Нормандия және Турен, сондай-ақ Аквитания жерлерін ағылшын иелігіне берсе, француз тағынан бас тартатынын айтты. Генрих Карл VI-ның кішкентай қызы Екатеринаға үйленбек және 2 миллион алтын тағысын қалыңдық ретінде алуға тиіс болды. Француздар Екатеринамен некелесудің кеңпейілді шартымен, 600 000 алтын тағысын қалыңдық ретінде және кеңейтілген Аквитаниямен жауап берді. 1414 жылдың желтоқсанында ағылшын парламенті Генрихке француздардан мұрасын қайтарып алу үшін «қос субсидияны» – дәстүрлі салық мөлшерінен екі есе көп салықты бекітуге көндірді. 1415 жылға қарай келіссөздер тоқтап, ағылшындар француздар өз талаптарын мазақтап, тіпті Генрихтің өзін қорлағанын мәлімдеді. 1415 жылдың 19 сәуірінде Генрих Франциямен соғыс жариялауға Ұлы кеңестің рұқсатын сұрады, және бұл жолы олар келісті. Генрихтің әскері 1415 жылдың 13 тамызында үлкен флоттың көмегімен Солтүстік Францияға қонды. Ол шамамен 1500 кемеден тұрады деп хабарланды, бірақ шындығында одан да аз болды. Теодор Бек Генрихтің әскерінің арасында «патшаның дәрігері және хирургтардың шағын тобы» болғанын да айтады. Генрих V-тің бас хирургі Томас Морстед бұрын патшамен келісімшарт жасасып, Аженкур жорығына қатысу үшін хирургтар мен хирургиялық құралдар жасаушылардың тобын қамтамасыз еткен. Қоршау күткеннен ұзаққа созылды. Қала 22 қыркүйекте берілді, ал ағылшын әскері 8 қазанға дейін кетпеді. Соғыс маусымы аяқталуға жақын болды, және ағылшын әскері аурудан көп шығынға ұшырады. Генрих қысқа Англияға тікелей қайтудың орнына, тек бір қаланы басып алғандықтан, әскерінің көп бөлігін (шамамен 9000 адамды) Нормандия арқылы Солтүстік Франциядағы ағылшын бекінісі – Кале портына жүргізіп, герцогтікте билік ету құқығының абстрактілі заңдық және тарихи талаптан артық екенін көрсетуді шешті. Ол бұл маневрді Генрихтің Харфлерде жекпе-жекке шақыруына жауап бермеген дофинге қарсы соғысқа шақыру ретінде де қарастырды. Қоршау кезінде француздар Руан маңында әскер жинады. Бұл әскер феодалдық емес, ағылшын жүйесіне ұқсас төленген әскер болды. Француздар 9000 әскер жинауды жоспарлады, бірақ армия Харфлюрді босатуға уақытында дайын болмады. Генрих V солтүстікке аттанғаннан кейін француздар оларды Сома өзені бойында тоқтатуға тырысты. Олар біраз уақытқа сәтті болды, Генрихті Каледен алыс, форд іздеуге мәжбүр етті. Ағылшындар ақырында Перуннен оңтүстікке қарай Сома өзенінен Бэтенкорт пен Войен маңында өтіп, солтүстікке қарай жүріп кетті. Француздар өзеннің кедергісін қорғау мүмкіндігі болмағандықтан, шайқасқа баруға асықпады. Олар Генрихтің әскерін бақылап, жергілікті ақсүйектерді әскерге қосылуға шақырып, «семонс дез нобель» деп аталатын шақыруды жариялады. 24 қазанда екі әскер де шайқасқа дайын тұрды, бірақ француздар көбірек күштер келгенше күтіп, шайқастан бас тартты. Екі әскер 24 қазан түнін ашық далада өткізді. Келесі күні француздар Генрихтің әскерінің жағдайы ескерілгенде, ол қанағаттандырарлық емес немесе қорғаныспен күресуді жөн көретін шайқасты бастауға мәжбүрлеу үшін кешіктіру тактикасы ретінде келіссөздерді бастады: Крейси және басқа да әйгілі ұзын садақ жеңістері осылай жеңілді. Ағылшындардың азығы өте аз болды, олар екі жарым аптада 418 шақырым жол жүрген, дизентерия сияқты аурулардан зардап шеккен және жақсы жабдықталған француз әскерлерінен көп есе кем болды. Француз армиясы Генрихтің Кале қаласына қауіпсіз жолын кесті, ал шайқасты кейінге қалдыру оның шаршаған әскерін одан әрі әлсіретіп, француз күштерінің келуіне мүмкіндік берер еді.

Жауынгерлік алаң

Ұрыстың нақты орны белгісіз. Ол Трамкорт және Азинкурт ормандары арасындағы тар ашық жер суында болған болуы мүмкін (қазіргі Азинкурт ауылына жақын). Дегенмен, осы дәстүрлі орында археологиялық деректердің жетіспеуі салдарынан, ұрыс Азинкурттың батысында өткен деген болжамдар пайда болды. 2019 жылы тарихшы Майкл Ливингстон да деректерді және ерте карталарды зерделеу негізінде Азинкурттың батысындағы орынға қатысты аргументтер келтірді.

Ағылшын тіліндегі қолдану

25-ші күні таңертең Генрих әскерін (шамамен 1500 қарулы адам мен 7000 садақшы) тар жоланың бір бөлігіне жайғастырды. Әскер үш топқа бөлінді: оң жаққа Йорк герцогы Эдуард басшылық етті, орталық бөлімді патшаның өзі басқарды, ал сол жаққа ескі және тәжірибелі барон Томас Камоис жетекшілік етті. Садақшыларға тағы бір қарт сардар – сэр Томас Эрпингэм басшылық жасады. Англиялықтар әдеттегідей екі жақта да ұзақ садақшыларды орналастырып, орталыққа қарулы адамдар мен атты әскерді жинады. Олар, сондай-ақ, саптың ортасына бірнеше садақшыны да орналастырған болуы мүмкін. Англиялық қарулы сарбаздар төрт қатарға тізіліп, иық-иыққа тұрды. Жақтардағы ағылшын және уэльс садақшылары атты әскерді жолдан бұру үшін жерге тік ағаш қадаларды бұрыштап қақты. Мұндай қадаларды қолдану 1396 жылғы Никополис шайқасынан бастау алған болуы мүмкін, онда Осман империясының әскерлері француз атты әскеріне қарсы осы тактиканы қолданған. Англиялықтар шайқас алдында, әдеттегідей, күнәларын мойындады. Генрих жаудың күтпеген шабуыл жасауынан қауіптеніп, әскерінің назарын сақтап қалу үшін барлық сарбаздарына шайқасқа дейін түнді үнсіз өткізуді бұйырды, әйтпесе құлақтары кесілетінін ескертті. Ол өзінің әскеріне тұтқынға түсіп, құтылу үшін ақша төлеуге қарағанда, алдағы шайқаста қаза табуды артық көретінін айтты. Генрих өз ісінің әділдігін баяндап, әскеріне Англия патшаларының француздықтарға келтірген бұрынғы үлкен жеңістерін еске салды. Бургундиялық деректерде айтылғандай, ол сөзін аяқтағанда француздар әр садақшының оң қолынан екі саусағын кесіп тастайтындарын мақтан еткен, сонда садақшы енді садақ тарта алмайды. Бұл шындыққа сәйкес пе, жоқ па, әлі де даулы және бүгінгі күнге дейін талқыланып келеді. Дегенмен, құтылу үшін төлем төлеуге болмайтын әрбір сарбаздың өлімі – тағдыр екені көрінеді.

Француздық орналасу

Француз армиясы 10 000 қарулы адамнан және 4 000–5 000 түрлі жаяу әскерден (gens de trait) – садақшылар, арбалетшілер (arbalétriers) және қалқан ұстаушылардан (pavisiers) тұрды, барлығы 14 000–15 000 адамды құрады. Көптеген қарулы әскерлермен бірге қарулы қызметші (gros valet) жүретін, бұл олардың қатарын тағы 10 000-ға арттырып, соғысқа қатысатын әлеуетті күшті құрады, бірақ кейбір тарихшылар оларды жауынгерлердің тізіміне қоспайды. Француздар екі негізгі топқа (немесе шайқасқа) бөлінді: алдыңғы қатардағы авангард және негізгі шайқас, екеуі де негізінен жаяу соғысатын қарулы адамдардан тұрды және әр қанатта олардың саны көбірек болды. Ағылшын садақшыларының қатарын бұзып, жаяу әскердің алға жылжуына жағдай жасау үшін арнайы элиталық ат әскері құрылды. Тағы бір, кішірек атты әскер ағылшын армиясының арт жағына, соның ішінде жүктің және қызметшілердің үстіне шабуыл жасауға тиіс болды. Көптеген лордтар мен дворяндар алдыңғы қатарда орын алуға талап етті және оларға мүмкіндік берілді, себебі онда олар даңққа және құнды олжаға ие болу мүмкіндігіне ие болды; нәтижесінде, қарулы адамдардың көп бөлігі алдыңғы қатарда жиналды, ал қалған әскерлерге орын қалмады. Садақшылар мен арбалетшілерді жаяу әскер қанаттарына орналастыру жоспарланған болса да, енді олар қажетсіз деп есептелді және олардың артына орналастырылды. Орын жетіспеуіне байланысты француздар үшінші шайқасты – артқы қатарды құрды, ол атты әскерден тұрды және негізінен алдымен жаяу соғысқандардың аттарына отырған қызметшілерден (varlets) құралды. Француз авангарды мен негізгі шайқасы тиісінше 4800 және 3000 қарулы адамнан тұрды. Екі қатар да шамамен 16 қатардан тұратын тығыз формацияда орналастырылды және бір-бірінен садақ ату қашықтығында тұрды. Альбрет, Бусико және дерлік барлық жетекші дворяндар авангардтағы өздеріне бөлінген орындарда болды. Аленсон және Бар герцогтары негізгі шайқасқа басшылық етті. Әр қанатта тағы 600 қарулы адам тұрды, сол қанатты Вендом графы, ал оң қанатты Ришемон графы басқарды. Жаудың садақшыларын тарату үшін Клигне де Бребан мен Луи де Босредон басқарған 800–1200 таңдаулы қарулы адамнан тұратын атты әскер авангардтың екі жағына тең бөлінді (мүйіз сияқты сәл алға қарай созылған). Шамамен 200 атты қарулы адам ағылшын армиясының арт жағына шабуыл жасады. Француздардың қалған әскерін қалай орналастыруға қатысты нақты жоспары болмаған сияқты. Басшысыз артқы қатар артық әскерлерді жинау орынына айналды.

Жер бедері

Соғыс алаңы нәтижеге әсер ететін ең маңызды фактор болды деуге болады. Жақында өңделген, тығыз орманмен қоршалған жер ағылшындарға қолайлы болды, себебі оның тарлығы және француз рыцарьларының қалың сазға батып жүруіне болатын жағдай. Соғыс туралы мәліметтерде француздардың ағылшын әскерлеріне шабуыл жасап, содан кейін ұрыс күшейгенде садақшылардың шабуылына ұшырағаны айтылады. "Геста Хенричи" еңбегінде былай делінген: "Егер соғыс басталғанда өлтірілгендердің бірі майданның алдында құласа, олардың артындағы қалың жұрттың тыйырмас зорлық-зомбылығы мен қысымы соншалық болды, тірілер өлілердің үстіне құлап, ал тірілердің үстіне құлағандар да қаза тапты". Француздар бастапқыда ағылшындарды кері тартқанмен, олар тым жақын орналасқандықтан қаруларын тиісті түрде қолдануда қиындыққа тап болды. Сен-Дени монахы былай дейді: "Олардың шамамен 5000 адамнан тұратын алғы шебі алдымен тым тығыз болды, үшінші қатардағылардың тіпті қылыштарын қолдануы да қиын болды", – Бургундия деректерінде де осыған ұқсас мәлімет бар. Жақында жауған жаңбыр соғыс алаңын өте лайлы етіп, толық қару-жарақпен жүруді тыңсыздандырды. Сен-Дени монахы француз әскерлерін "саздың ортасымен тізелеріне дейін батып жүргендей" деп сипаттайды. Олар жауға қарсы шабуыл жасағанға дейін-ақ шаршап қалды". Терең, жұмсақ саз ағылшын әскеріне артықшылық берді, себебі ауыр қару-жарақ киген француз рыцарьлары жерге құлағаннан кейін шайқасқа қайта тұруда қиындыққа тап болды. Баркердің айтуынша, кейбір рыцарьлар қару-жарақтарының салмағынан шөлмешектеріне дейін сазға батып кетіп, мерт болды.

Ашылу қозғалыстары

25 қазан күні таңертең француздар әлі де қосымша әскерлердің келуін күтіп тұрды. Брабант герцогы (шамамен 2000 адам), Анжу герцогы (шамамен 600 адам) және Бретань герцогы (Монстрелетің мәліметінше 6000 адам) әскерге қосылу үшін жол тартқан еді. Күн шыққаннан кейін үш сағат бойы ешқандай шайқас болмады. Сол кездегі әскери оқулықтарда былай делінген: «Жаяу әскерлер жауына қарсы бетпе-бет келген кезде, қай жерде болса да, қай жағдайда болса да, шабуыл жасағандар жеңіледі, ал тұрып, нық тұрғандар жеңіске жетеді». Оған қоса, француздар күте берсе, мыңдаған сарбаздың қосылатынын күтті. Олар Генридің шегінуін кесіп, қажет болса, қанша уақыт болса да күтуге дайын еді. Тіпті, ағылшындар француз ханзадаларымен шайқасқа түсетінін көргенде, шайқасқа түспей қашып кетеді деген де болжамдар айтылды. Генридің әскері аштықтан, аурудан және шегінуден мұңайып, шаршап қалған еді. Генри қашқан әскерінің қорғаныста жақсырақ күш көрсететініне сенген, бірақ шегінуді тоқтатып, қорғаныс шайқасына дейін француздармен қалайда кездесуі керек еді. Бұл оның таңдаған орнын тастап, шегінуін, алға жылжуын, содан кейін жауға бағытталған ұзын, өткір ағаш қадаларды қайта орнатуын білдірді. Бұл қадалар ұзын садақтың оқшыларын атты әскердің шабуылынан қорғауға көмектесті. (Қадаларды қолдану ағылшындар үшін жаңалық еді: мысалы, Креси шайқасында садақшылар шұңқырлар мен басқа да кедергілермен қорғалған болатын.) Жердің тарлығы француз әскерлерінің жоспарланған орналасуын шектеді. Француздар бастапқыда жауынгерлердің алдына садақшылар мен арбаушыларды, ал артқа «садақшыларды жою және күштерін қолдану» үшін атты әскерді орналастырған еді. Бірақ шындығында француз садақшылары мен арбаушылары жауынгерлердің артта және жанында орналастырылды (ол жерде олар шайқастың басында аздаған уәж айтқандай көрінді, мүмкін, тек алғашқы жебелерін ғана атты). Егер ағылшындар қадаларын жылжытқанда шабуыл жасаса, ағылшын қатарын қиратуы мүмкін болған атты әскер, ағылшындардың алғашқы жебелерінен кейін ғана шабуыл жасады. Француздар ағылшындардың майданға шабуыл жасауын күткендіктен (ал ағылшындар жаңа қорғаныс позициясынан оқ атуды бастағанда таң қалды) немесе француз атты рыцарьлары ағылшындардың алға жылжуына жеткілікті жылдамдықпен ден қоймағандықтан кешігу болды ма, белгісіз. Француз жылнамашылары атты шабуылға қатысқандардың күтілгеннен азырақ болғанын айтады; Жиль ле Бувье кейбіреулері жылыну үшін кетіп, ал енді біреулері аттарымен бірге серуендеп немесе оларды тамақтандырып жүргенін мәлімдеді.

Француз атқышыларының шабуылы

Француз кавалериясы, қатарлары толық болмағанмен және ұйымдаспағандықтарына қарамастан, ұзын садақшыларға шабуыл жасады. Бұл өте қателікті әрекет болды. Джон Киган бұл кезде ұзын садақтардың шайқасқа тигізген басты әсері – аттардың жаралануы болғанын айтады: тек бастары ғана қоршалған көптеген аттар, шабуыл басталғанда жоғарыдан артқы жағынан немесе қабырғасынан тиген оқтан қауіпті түрде бақылаудан шығып кеткен. Атты шабуыл және одан кейінгі шегініс француз бен ағылшын арсындағы батпақты жерді одан әрі лайландырды. Джульет Баркер Сент-Денис монастырының монахының замандас баяндамасын келтіреді, онда жараланған және қорқып кеткен аттардың қадам басып келе жатқан жаяу әскердің арасынан қалай шашырап, оларды таптап, шайқас алаңынан қашқандарын айтады.

Негізгі француз шабуылдары

Сен-Денидің француздық монахы "қорқынышты жебе жауыны" деп сипаттаған нәрсеге қарамастан, француздық қарулы күштердің пластиналық бронялары ағылшын садақшыларынан қашықтықты қысқартуға мүмкіндік берді. Толық пластиналық жиынтық өте жақсы қорғаныс саналды, сондықтан әдетте қалқан қолданылмады, бірақ Бургундиялық замандас деректері қалқан қолданғандар мен қолданбағандарды ажыратады, ал Роджерс француз күштерінің алдыңғы қатары балта мен қалқанды қолданғанын айтты. Қазіргі тарихшылар сол кездегі пластиналық броняға қарсы ұзын садақтың тиімділігі туралы екіге бөлінген. Қазіргі сынақтар мен замандас есептері 14-шы ғасырдың ортасында кеңінен қолжетімді болған жақсы сапалы болат броняны тесіп өте алмайтынын, бірақ нашар сапалы темір броняны тесіп өте алатынын көрсетеді. Роджерс ұзын садақтың жақын қашықтықта балқытылған темірден жасалған кеуде бронясын тесіп, аяқ-қолдың жұқа бронясын тіпті одан да алыс қашықтықта тесіп өте алатынын ұсынды. Ол ең жақсы сапалы болат бронядағы салт аттының кеудесіне немесе қақпақ үстіне тиген жебеден зақым көре алмайтынын, бірақ аяқ-қолдарына, әсіресе жақын қашықтықта тиген жебелерден осал екенін айтты. Қалай болғанда да, француздар жебелерден мүмкіндігінше қорғану үшін көздерін төмен түсіріп, қақпақтарын жапты, себебі қақпақтарындағы көзге арналған тесіктер мен ауа тесіктері броняның ең осал жерлерінің бірі болды. Бұл бас төмен қараған қалпы тыныс алуды және көруді қиындатты. Содан кейін олар бірнеше жүз метр (метр) қалың лайда және серіктерінің басымымен қару-жарақтарының салмағымен жүрді, жол бойы жабысқақ балшық жинады. Олар құлаған серіктерінің үстінен немесе айналып өтуге мәжбүр болды. Француздық қарулы күштер ағылшын қатарының алдына жетіп, оларды кері итерді, ал қанаттардағы садақшылар жақын қашықтықтан атуды жалғастырды. Садақшылар садақтарын тастап, балта, қылыштар және қадаларын қағу үшін қолданған балғаларымен, алдарына жиналған француздық қарулы күштерге шабуыл жасады. Француздар мыңдаған жеңіл қаруланған садақшылардың шабуылына (олардың қаруларының салмағы мен лайы оларға көп кедергі келтірмеді) және ағылшын қарулы күштерімен біріктіре алмады. Мыңдаған жебелердің соққысы, ауыр броняда лайда батып, ыстық пен қақпағы жабық пластиналық броняда тыныс алудың қиындығы және олардың санының азаюы француздық қарулы күштердің "қаруларын көтеруге шамасы келмеді". Шамадан тыс шаршаған француздық қарулы күштер ағылшындардың соққысынан құлағаннан кейін тұра алмады. Шайқас күшейгенде, француздық екінші қатар да шабуылға қосылды, бірақ олар да жұтылды, тар жерге байланысты қосымша күштерді тиімді пайдалану мүмкін болмады. Роджерс француздардың терең формациялардың артында, әдейілеп, алға жылжуға салмақ қосуға тырысқанын, бірақ алдыңғы қатардағылардың маневр жасау және күресу қабілетін қиындатып, оларды ағылшын қатарына итергенін түсінбегенін айтты. Алғашқы толқыннан кейін француздар өздерінен бұрын құлағандардың денелері үстінде күресуге мәжбүр болды. Мыңдаған адамдардан тұратын мұндай "баспасөз" кезінде Роджерс көптеген адамдар қару-жарақтарында тұншығып қалуы мүмкін екенін айтты, бұл бірнеше дереккөздерде сипатталған және басқа шайқастарда да болған. Француздық қарулы күштер мыңдаған адамдар тұтқынға алынды немесе қаза тапты. Шайқас үш сағатқа созылды, бірақ ақырында екінші қатардағы басшылар да бірінші қатардағылар сияқты өлтірілді немесе тұтқынға алынды. Ағылшынның "Геста Хенричи" еңбегінде үш негізгі ағылшын туының айналасында өлтірілгендердің үш үлкен үйіндісі сипатталған. Замандас ағылшын есептеріне сәйкес, Генрих қолға-қол соғысқа қатысты. Ең кіші бауыры Глостер герцогы Хамфридің шақысы жараланғанын естіген Генрих өзінің үй күзетшісін алып, Хамфриді қауіпсіз жерге алып шығарғанша, бауырының үстінде, шайқастың алдыңғы қатарында тұрды. Патшаның басына балтамен соққы беріп, оның қақпағының бір бөлігін құрайтын тәждің бір бөлігін құлатты.

Англияның жүк пойызына шабуыл

Француздардың жалғыз жетістігі – нашар қорғалған ағылшын жүк керуеніне жасалған шабуыл болды. Ясембарт д’Азинкур (азын-малы қарулы сарбаздар мен шалаптарды, сондай-ақ шамамен 600 шаруаны бастап) Генридің жекелеген бағалы заттарын, оның ішінде тәжін де тартып алды. Бұл француздардың алдын ала жасаған жоспары ма, әлде жергілікті қарақшылардың әрекеті ме, дереккөздерден нақты білмейміз. Әрине, д’Азинкур жергілікті ақсүйек болған, бірақ оны шабуылға жетекшілік етуге тағайындауына себеп – оның жергілікті жағдайды жақсы білуі және одан тәжірибелі әскери қолбасшының болмауы мүмкін. Кейбір мәліметтерде шабуыл шайқастың соңында болды, бұл ағылшындарды арттан шабуылдап жатыр деген ойға келтірді. Баркер, Gesta Henrici-ге сүйене отырып (оның ағылшын дін қызметкері жазған деген болжам бар, ол жүк керуенімен бірге болған), шабуыл шайқас басталғанда болды деген қорытындыға келді.

Генрих француз тұтқындарын өлтіреді

Багаждың шабуылына қарамастан, алғашқы ағылшын жеңісінен кейін Генрих француздардың тағы бір шабуылға қайта жиналып жатқанына алаңдады. "Геста Хенричи" осы оқиғаны ағылшындар француздардың қарулы күштерінің шабуылын тойтарғаннан кейін, ал шаршаған ағылшын әскерлері француздың артқы сапына ("саны көп және әлі де күшті") назар аударған кезде болды деп сипаттайды. Ле Февр мен Ваврин де француздың артқы сапының қайта жиналып, "жауынгерлік ретпен алға жылжуын" көргенде, ағылшындардың қауіп-қатерде екенін түсінгендерін айтады. Қай жағдайда болса да, Генрих бірнеше мың француз тұтқынын өлтіруге бұйрық берді, тек жоғары шенділерді ғана сақтап қалды (әрине, рыцарлық соғыс жүйесінде көптік алып келуі мүмкін болғандар). Көптеген жылнамашылардың айтуынша, Генрих тұтқындардың (көбінесе олардың саны тұтқындаушылардан көп болған) өздерінің басымдығын сезініп, далада шашылып жатқан қару-жарақтарды алып, шаршаған ағылшын әскерін жеңіп алады деп қорқыпты. Замандас хроникашылар оны осы үшін сынаған жоқ. Джон Киганның соғыс туралы зерттеуінде, басты мақсат француз рыцарьларын өлтіру емес, керісінше оларды қорқытып, мойынсұнуға мәжбүрлеу және олардың қайтадан күреске түсу мүмкіндігін жою екені айтылады. Бұл, әрине, француздың резервтік күштерінің де шайқасқа араласуына себеп болар еді. Мұндай жағдай әлі де ағылшын күштерінің аздығына байланысты қауіп тудырып, керемет жеңісті өзара жойқыш жеңіліске айналдыруы мүмкін еді, себебі ағылшын күштері француздармен араласып кеткен еді және егер олар қайтадан соғысуға мәжбүр болса, өздерінің ұзын садақтарынан ауыр зардап шегетін болар еді. Киган сондай-ақ, француз рыцарьларын өлтіруге қатысқан садақшылардың санының салыстырмалы түрде аздығы (оның бағалауынша, шамамен 200-ге жуық), ағылшын рыцарьларының олардың пікірінше арсыздыққа жатқан міндетке көмектесуден бас тартуы және осыншама көп тұтқындарды қысқа мерзімде өлтірудің қиындығы салдарынан, француз резервтері шайқас алаңынан қашқанға дейін және Генрих бұйрықты кері қайтарғанға дейін өлтірілген француз тұтқындарының саны көп болмауы мүмкін деп болжайды.

Салдары

Француздар күйреуге ұшырады. Барлығында шамамен 6000 жауынгері қаза тапты. Бір тарихшы атап өткендей, қаза тапқандардың тізімі "өткен буынның әскери және саяси қайраткерлерінің тізіміне ұқсас". Олардың арасында 90–120 ұлы феодалдар мен ту көтергендер, оның ішінде үш герцог (Аленсон, Бар және Брабант), тоғыз граф (Бламон, Дрю, Фокумберг, Грандпре, Марль, Невер, Руси, Вокур, Водемон) және бір виконт (Пуисае), сондай-ақ архиепископ қаза тапты. Жоғары лауазымды патшалық шенеуніктерден Франция констеблі (Альбре), адмирал (Дампьер иесі), арбалетшілердің бастығы (Дэвид де Рамбур, үш ұлымен бірге қаза тапты), патша үйінің бастығы (Гишар Дофин) және маршалдардың превоты қаза тапты. Гербтердің мәліметінше, 3069 рыцарь мен жас жауынгер қаза тапты, ал тағы кем дегенде 2600 мәйіт танылмастан, ешқандай таңбасыз табылды. Төрт буынға созылған ақсүйек отбасылардың еркек ұрпақтары құрылысқа дейін жойылды, ал кейбір аймақтарда жер иеленушілердің толық бір буыны қырылды. Солтүстік аймақтағы тоғыз маңызды қаланың сот судьялары, көбінесе ұлдарымен, туыстарымен және қолдаушыларымен бірге қаза тапты. Джульет Баркердің сөзімен айтқанда, шайқас "Артуа, Понтье, Нормандия, Пикардиядағы француз қоғамының табиғи көшбасшыларына үлкен нұқсан келтірді". Тұтқындардың саны 700-ден 2200-ге дейін бағаланды, олардың ішінде Орлеан және Бурбон герцогтары, Эу, Вендом, Ришемон графтары (Бретань герцогінің інісі және Генрих V-тің әкесі) және Харкур, сондай-ақ маршал Жан Ле Мэнгр болды. Көптеген ағылшын деректері ағылшын тарапынан көп шығын болғанын көрсетеді, бірақ жазба деректер шайқаста кем дегенде 112 ағылшынның қаза тапқанын растайды, ал Монстреле 600 ағылшынның қаза тапқанын хабарлады. Олардың арасында Йорк герцогы, жас Саффолк графы және валлийлік эсквайр Даффид ("Дэви") Гам болды. Француз жағынан Жан де Ваврин рыцары ағылшынның қаза тапқандарының саны 1600 "барлық дәрежедегі адамдар" екенін жазды. Жеңіс әскери тұрғыдан шешуші болғанымен, оның салдары күрделі болды. Генрихтің басымдығы Англияға оралу болды, ол 16 қарашада оралып, 23-і күні Лондонда құрметпен қарсы алынды, сондықтан бұл жеңіс ағылшынның одан әрі жаулап алуына әкелмеді. Генрих өз халқы мен Франциядан тыс Еуропа елдерінің көзінде Құдайдың құдіретімен келген батыр ретінде оралды. Бұл Ланкастер монархиясының заңдылығын бекітті және Генрихтің Франциядағы "құқықтары мен артықшылықтарын" іске асыру үшін болашақ науқандарын дамытуға негіз болды. Ағылшынға басқа да ұзақ мерзімді пайдалар болды. Шайқастан кейін көп ұзамай Арманьяк және Бургундия фракциялары арасындағы шатқақ келісім бұзылды. Шайқастың ең ауыр соққысын Арманьяктар алды, олар көптеген жоғары лауазымды шенеуніктерді жоғалтты және жеңіліске жауапкершілік тартты. Бургундиялықтар мүмкіндікті пайдаланып, шайқастан кейін 10 күн ішінде әскерлерін жинап, Парижге қарай жорық жасады. Франциядағы бірлік жоқтығы Генрихке жаңа науқанға әскери және саяси тұрғыдан дайындалу үшін он сегіз ай берді. Бұл науқан Нормандияның саяси және әскери құрылымына шайқас салдарынан келтірілген зиянға байланысты оңай болды.

Ажинкурдағы сандар

Соғысты сипаттайтын көптеген бастапқы дереккөздерде ағылшындардың саны француздардан бірнеше есе кем деп көрсетілген. Алайда, Энн Карри 2005 жылы жариялаған «Агинкур: Жаңа тарих» кітабында, сақталған әкімшілік құжаттарды зерттеу нәтижесінде француз армиясының 12 000, ал ағылшын армиясының 9 000 сарбазға жететінін, яғни арақатынасы 4:3 екенін айтты. Бертран Шнерб, Лилль университетінің ортағасырлық тарих профессоры, Карридің нақты сандарымен келіспесе де, француздардың саны 12 000–15 000 шамасында болғанын мәлімдеді. Джульет Баркер, Джонатан Сампшн және Клиффорд Дж. Роджерс Карридің әкімшілік деректерге сүйенуін сынға алды, олардың толық емес екенін және қолда бар бастапқы дереккөздердің көптегені сандарды бағалауда сенімдірек екенін атап өтті. Иан Мортимер Карридің әдістемесін қолдады, бірақ оны кеңірек қолданды, француз санын төмендету үшін (санын негізгі армия мен бірнеше қосымша жасақтармен шектеу) және ағылшын санын арттыру үшін (Харфлерден үйге жіберілгендердің саны аурулар тізімінен аспайды деп есептеу) дейді. Ол «ең үлкен теңсіздік» 15 000 французға қарсы 8 000–9 000 ағылшын екеніне қорытынды жасады. Баркердің пікірінше, «егер арақатынас үштен төртке дейін болса, онда бұл куәгерлер мен замандастар сипаттаған шайқастың барысын түсініксіз етеді». Баркер, Сампшн және Роджерс ағылшын армиясында 6 000 сарбаз болғанын, оның ішінде 5 000 садақшы және 900–1 000 қарулы адам болғанын жазды. Бұл сандар Gesta Henrici Quinti және Жан Ле Феврдің жылнамасына негізделген, бұл ағылшын лагеріндегі жалғыз екі куәгерлік есептері. Карри мен Мортимер Гестаның сенімділігіне күмән келтірді, өйткені оның Генрих V-тің үгіттері ретінде жазылған болуы мүмкін екеніне қатысты күмән болды. Екеуі де Гестаның шайқастағы француз санын тым жоғары бағалағанын атап өтті, сонымен қатар шайқастағы ағылшын садақшыларының қарулы адамдарға қатысты үлесі Харфлерді қоршаудан бұрынғы ағылшын армиясының үлесінен өзгеше болды. Мортимер Геста Гарфлердегі ағылшын құрбандарын 5 000 деп көрсеткенін де атап өтті және «марш қиындықтарына қарамастан, Генрих аурудан немесе өлімнен өте аз сарбаз жоғалтты, және 160-тан аспайтын сарбаз тұтқынға алынғаны туралы тәуелсіз куәліктер бар». Роджерс 5 000 санын ықтимал деп санайды, оның пікірін қолдау үшін бірнеше ұқсас тарихи оқиғаларды келтірді, ал Баркер Карридің сүйенген жалақы тізімдерінің төменгі бағалауды қолдайтынын айтты. Тарихшылар француз сандары туралы келіспеушілік емес. Роджерс, Мортимер және Сампшн француздардың қарулы күштерінде 10 000-нан астам сарбаз болғанын айтты, олардың дереккөзі Берри герцогының хабаршысы, куәгер болды. Бұл санды көптеген замандас есептері де растайды. Карри, Роджерс және Мортимер француздарда 4–5 мың зымырандық әскер болғанымен келіседі. Осылайша, Сампшн француздарда 14 000 сарбаз болғанын қорытындылады, ол Сент-Денис монахына сүйенді, ал Мортимер 14 немесе 15 мың жауынгерді атады. Сандарды шатастыруға себеп болатын бір фактор екі тараптағы қызметшілердің саны болуы мүмкін, оларды жауынгерлерге жатқызу керек пе, жоқ па. Француздардың ағылшындарға қарағанда қарулы күштері көп болғандықтан, олармен бірге одан да көп қызметшілер болар еді. Роджерс 10 000 қарулы күштің әрқайсысымен бір gros valet (жарақтандырылған, қаруланған және атты әскери қызметші) және жауынгер емес паж бірге жүретінін айтты, ал біріншісін жауынгерлерге жатқызып, француздардың саны 24 000-ға жететінін қорытындылады. Баркер, ағылшындардың саны кем дегенде төрт есе көп болғанына сенді, қарулы қызметшілер шайқаста артқы күзетті құрады деді. Мортимер тек жауынгер емес паждардың болғанын атап өтті, олар шайқаста қосалқы аттарға мініп, ағылшындар оларды жауынгерлер деп қате түсінгенін көрсетеді.

Халықтық бейнелер

Бұл шайқас халық мәдениетінде маңызды символ ретінде сақталып келеді. Ең танымал мысалдары төменде тізілген.

Музыка

Агинкурдағы жеңіске қол жеткізгеннен кейін көп ұзамай, шайқас туралы көптеген халық әндері жаралды, ең танымалдарының бірі – XV ғасырдың бірінші жартысында жазылған "Агинкур каролі". Басқа балладалар да пайда болды, соның ішінде "Генрих V патшаның Францияны бағындыруы", бұл әндер бастапқы жылнамашылар лепес-лепес айтқан кейбір оқиғаларды, мысалы, жорықтан бұрын теннис доптарын сыйлық ретінде беруді, халық арасында кеңінен танымал етті.

Фильмдер

Шекспирдің Агинкур шайқасы туралы нұсқасы бірнеше шағын және екі ірі фильмге түсірілді. Екеуі де "Генри V" деп аталады, 1944 жылы Лоренс Оливье, ал 1989 жылы Кеннет Бранаг ойнады. Нормандияға шабуылға дейін түсірілген Оливьедің нұсқасы, Сара Хатчуелдің айтуынша, шайқасқа "көтеріңкі және батырлық" көңіл-күй сыйлайды, сонымен қатар шайқас көріністеріне жасанды, кинематографиялық көрініс береді. Брананың нұсқасы Вьетнам және Фолкленд соғыстарынан алынған тарихи деректер мен бейнелерді пайдалана отырып, шайқастың өзін ұзақ және реалистік көрсетеді. 2007 жылғы фильмде режиссер Питер Бабакитис Агинкур шайқасының авангардтық түсіндірмесін жасау үшін шайқас сахналарында реалистік ерекшеліктерді күшейту үшін цифрлық эффекттерді қолданды. Бұл шайқас 2019 жылғы Netflix фильмі "Патшаның" маңызды бөлігі болып табылады, онда Тимоти Шаламе Генрих V рөлінде, ал Роберт Паттинсон – Виенн дофині рөлінде ойнайды. Фильм Шекспирдің "Генриада" пьесаларынан шабыттанды.

Үлгі сот

2010 жылдың наурыз айында Вашингтон қаласында Генри V-тің тұтқындарды қырғынмен байланысты қылдықтары бойынша шартты сот процесі өтті, ол тарихи деректер мен Шекспирдің пьесасынан материалдарды пайдаланды. Сот судьялары ретінде судьялар Сэмюэл Алито мен Рут Бадер Гинзбург қатысты. Процес соғысқа негізді себептердің болуы және тек тұтқын мәселесі ғана емес, осы мәселелерді кеңінен қарастырды. Көрермендердің дауысы "шешім қабылуға қиын" болғанымен, Генри сотта "азаматтық қоғамның дамитын стандарттары" негізінде бірауыздан кінәлі деп танылды.

Агинкорт бүгінгі күні

Азинкурт ауылында шайқасқа арналған заманауи мұражай бар. Мұражай шайқаста қаза болған екі тараптың да жауынгерлерінің аттарын тізімдейді.