Кіріспе
1364–1380 жылдар аралығында Франция королі V Карл (21 қаңтар 1338 – 16 қыркүйек 1380), «Ақылды» (Sapiens) атымен белгілі, 1364 жылдан өліміне дейін, 1380 жылға дейін Франция королі болды. Оның билеуі Жүз жылдық соғыс кезінде Франция үшін ертедегі табысқа жеткен кезең болды, өйткені оның әскерлері ағылшындар басып алған көптеген аумақтарды қайтарып алып, алдыңғыларының әскери жеңілістерін жоюға қол жеткізді. 1356 жылы Пуатье шайқасында әкесі II Иоанн ағылшындарға тұтқынға түскен кезде Карл Францияның регенті болды. Патшалықты қорғау үшін қаржы жинау мақсатында Карл салықтарды арттырды. Осының салдарынан ол Наварра королі Карл Зұлым бастаған аристократияның қарсылығына, Этьен Марсель басқарған Генерал штаты арқылы білдірілген француз буржуазиясының қарсылығына және «Жакерия» деп аталатын шаруалар көтерілісіне тап болды. Карл осы бүліктердің бәрін басып тастады, бірақ әкесін босату үшін 1360 жылы Бретинь шартын жасауға мәжбүр болды, онда ол Францияның оңтүстік-батыс бөлігін Англияның III Эдуардқа беріп, үлкен сомада құн төлеуге келісті. Карл 1364 жылы король болды. Ұсыныстарын тиімді пайдалана отырып, оның мемлекетті басқарудағы шеберлігі патшалық қазынаны толықтыруға және Валуа әулетінің беделін қайта жаңартуға мүмкіндік берді. Ол тұрақты жалақы алатын тұрақты армияны құрды, бұл француз халқын жұмыссыз қалғанда елді тонап жүретін жалдамалы әскерлерден құтқарып, қорғады. Бертран дю Гесклин басқарған француз армиясы Жүз жылдық соғыстың бағытын Карлдың пайдасына бұра алды, және Карлдың билеуінің соңына қарай 1360 жылы ағылшындарға берілген жерлердің көбін қайта басып алды. Сонымен қатар, Жан де Вьенн басқарған француз флоты Жүз жылдық соғыс басталғалы бері алғаш рет ағылшын жағалауына шабуыл жасады. V Карл 1380 жылы қайтыс болды. Оның орнына ұлы VI Карл отырды, оның апатты билеуі ағылшындарға Францияның үлкен бөлігін қайта басып алуға мүмкіндік берді.
Charles V (21 January 1338 – 16 September 1380), called the Wise (; Sapiens), was King of France from 1364 to his death in 1380. His reign marked an early high point for France during the Hundred Years' War as his armies recovered much of the territory held by the English and successfully reversed the military losses of his predecessors. Charles became regent of France when his father John II was captured by the English at the Battle of Poitiers in 1356. To pay for the defense of the kingdom, Charles raised taxes. As a result, he faced hostility from the nobility, led by Charles the Bad, King of Navarre; the opposition of the French bourgeoisie, which was channeled through the Estates General led by Étienne Marcel; and with a peasant revolt known as the Jacquerie. Charles overcame all of these rebellions, but in order to liberate his father, he had to conclude the Treaty of Brétigny in 1360, in which he abandoned large portions of south western France to Edward III of England and agreed to pay a huge ransom. Charles became king in 1364. With the help of talented advisers, his skillful management of the kingdom allowed him to replenish the royal treasury and to restore the prestige of the House of Valois. He established the first permanent army paid with regular wages, which liberated the French populace from the companies of routiers who regularly plundered the country when not employed. Led by Bertrand du Guesclin, the French Army was able to turn the tide of the Hundred Years' War to Charles' advantage, and by the end of Charles' reign, they had reconquered almost all the territories ceded to the English in 1360. Furthermore, the French fleet, led by Jean de Vienne, managed to attack the English coast for the first time since the beginning of the Hundred Years' War. Charles V died in 1380. He was succeeded by his son Charles VI, whose disastrous reign allowed the English to regain control of large parts of France.
Ерте өмір
Шарль Париждің сыртындағы Винсенн сарайында, Францияның принці Джон мен принцесса Боннның ұлы ретінде дүниеге келді. Ол өз жасындағы басқа ұлдармен бірге сарайда тәрбиеленді, олармен өмір бойы жақын қарым-қатынаста болды: өзінен екі жасқа ғана үлкен Орлеан герцогы Филипп, үш бауыры Людовик, Джон және Филипп, Бурбон Людовикі, Эдвард және Бар Роберті, Брабант Годфриі, Этамп графы Людовик I, Шарль Зұлымның бауыры Людовик Эврюк, Артуа Джон және Карлы, Аленсон Карлы және Рувр Филиппі. Болашақ патша өте зиялы болғанмен, денесі әлсіз, терісі ақ, бойы жұқа және пропорциясы бұзылған еді. Бұл оның ұзын, күшті және сары шашты әкесінен мүлдем өзгеше еді.
Француз корольдік әулетінің бірінші дофині
Венуаның дофині Гумберт II, Таяу Шығыстағы крест жорығынан кейін салық жинаудағы сәтсіздігінен құлдырап, жалғыз ұлының қайтысынан соң мұрагерсіз қалған, Киелі Рим империясының вассалы болған Дофине аймағын сатуға бекінді. Папа да, император да оны сатып алуға ниет білдірмеді, ақырында мәміле Карлдің әкесі, биліктегі король Филипп VI-мен жасалды. Рим келісіміне сәйкес, Вьенной дофинесі болашақ король Жан Игінің ұлына берілді. Осылайша, соңғысының үлкен ұлы Карл алғашқы дофин атанды. Он екі жасында Гренобль қаласында (1349 жылдың 10 желтоқсанынан 1350 жылдың наурызына дейін) күтпеген жерден билікке ие болды. Оның қалаға келгенінен кейін бірнеше күн өткен соң, Гренобль халқы Нотр-Дам алаңына шақырылды, онда платформа орнатылды. Жас Карл епископ Жан де Шиссеге жанында отырып, халықтан адалдық серт алды. Ол өз тарапынан, қауымдық хартаны құрметтеуге уәде берді және Гумберт II-нің еркіндіктерін және жеңілдіктерін растады, олар оның тақтан басқанын жариялау алдында салтанатты жарлықта жинақталды, сондай-ақ өлім жазасын күтіп тұрғандардан басқа барлық тұтқындарға соңғы кешірім жасады. 1350 жылдың 8 сәуірінде Тан-л’Эрмитажда дофин он екі жасында кузені Жоанна Бурбондыққа үйленді. Бұл туыстық некеге папаның алдын ала келісімі алынды (екеуі де Шарль Валуадан тараған). Некеге кешігудің себебі оның анасы Бонна Люксембург пен әжесі Жоанна Ақсақтың обадан қайтыс болуы болды (ол Дофинеге аттанғаннан кейін оларды қайта көрген жоқ). Дофин өзі 1349 жылдың тамызынан желтоқсанына дейін ауыр сырқатқа шалдықты. Еуропада тараған обаның алдын алу үшін жиналыстар шектелді, сондықтан той жеке өтті. Дофине аймағы Франция патшалығы үшін маңызды болды, себебі ол ежелгі заманнан бері Жерорта теңізі мен Солтүстік Еуропа арасындағы маңызды сауда жолы – Рона аңғарында орналасқан, бұл оларды папалық аймақ және ортағасырлық Еуропаның дипломатиялық орталығы Авиньонмен тікелей байланысқа мүмкіндік берді. Жасы келмесе де, дофин өзінің поддандыларынан мойынұстауды сұрады, екі вассалдық отбасы арасындағы соғысты тоқтатуға араласып, оған өте пайдалы тәжірибе жинады.
Нормандиядағы іс
Карл атасы Филипп VI қайтыс болғаннан кейін Парижге шақырылды және 1350 жылдың 26 қыркүйегінде Реймсте әкесі Жан Игінің тәж кию рәсіміне қатысты. Жан Игінің заңдылығы және жалпы Валуа әулетінің заңдылығы бірауыздан қабылданбады. Оның әкесі Филипп VI Креси, Каледегі апаттар, обаның салдары және патшалық қаржыны қолдау үшін қажетті ақша реформаларынан кейін беделін жоғалтты. Патшалық әулеті мемлекеттің барлық жағынан келген қарсылықтарға қарсы тұруға мәжбүр болды. Осы қарсылықтардың біріншісін "Зұлым" атанған Наварраның Карл II басқарды, оның анасы Жоанна II 1328 жылы Франция тәжінен бас тартып, Наварра тәжіне ие болған. Наварраның Карл II – қуатты әулеттің аға ұлы. Франция тәжіне қол жеткізуді көздеген ол, өз жанына наразыларды жинады. Оны туыстары мен одақтастары қолдады: Булонь әулеті (және Оверньдегі олардың туыстары), Жоанна II-ге адал Шампан барондары (егер Шампан Франция тәжіне қосылмағанда, олар Шампанның мұрагерлері болар еді), және Филипп VI-дан қуылған Роберт Артуаның ізбасарлары. Оған Париж университеті мен Солтүстік-батыс саудагерлері де қолдау көрсетті, себебі Ла-Манш арқылы сауда маңызды рөл атқарды. Шешен сөйлейтін, Наварра Кортесімен (Генералдық штаттардың аналогы) басқарылатын монархияға дағдыланған Карл Зұлым, асыл тектілер мен қалаларға ешқандай дауыс бермейтін, өрескел мемлекетті реформалауды жақтады (Жан Игі жақын достары мен шенеуніктердің шеңберімен басқарды, кейде олар қарапайым текті болды). Әкесінен өзгеше, Карл V патшаның өзінің поддандыларының келісіміне ие болуы және олардың кеңестерін тыңдауы керек деп ойлады. Осы көзқарас оған норманды аристократтармен және реформаторлармен, соның ішінде Наварраның Карлымен жақындасуға мүмкіндік берді. Наварраның билігі соншалық болды, ол 1354 жылдың 8 қаңтарында өзінің қарсыласы Шарль де ла Серданы (патшаның сүйіктісі) жазасыз өлтірді және бұл қылмысын ашық мойындады. Ол тіпті Манте шарты арқылы ағылшыздармен одақ құрумен қорқытып, аумақтық жеңілдіктер мен тәуелсіздікке қол жеткізді. Бірақ Авиньонда ағылшыздар мен француздар бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізіп жатқан, бұл келісім Наварраның Карлының Эдуард III-нің қолдауына үміттене алмауына кедергі келтіретін. Сондықтан ол ағылшыздармен келісімге келді, Франция патшалығын олардың арасында бөлісу туралы келісті. Ағылшындардың шабуылы соғыс аяқталғаннан кейін, 1355 жылдың 24 маусымында жоспарланған. Король Жан 1355 жылдың наурыз айында Нормандияны қорғауды ұйымдастыруды Дофиннің міндетіне жүктеді, бұл қажетті салықтарды жинауды талап етті. Бұл міндет қиын болды, себебі Манте шарты бойынша "Герцог" мәртебесіне ие болған Карл Зұлымның ықпалы артып келе жатты. Ол Эдуард III-ке одақтас болуы мүмкін еді және кез келген уақытта Нормандияға ағылшыздардың кіруіне жол аша алатын. Дофин Наварраны корольмен татуластыру арқылы соғыстан аулақ болды, бұл 1355 жылдың 24 қыркүйегінде сарайда өткен рәсіммен бекітілді. Эдуард III Наварраның Карлының соңғы сатқындығына ашуланды, ал уәделенген шабуыл болған жоқ.
Регенттік және Үшінші соттың көтерілісі
Король Джон многими считался опрометчивым правителем, во многом в том же стиле, что и устаревшие феодальные короли, которые отчуждали своих дворян произвольным правосудием и возвышали соратников, которых порой считали сомнительными. После трехлетнего перерыва Столетняя война с Англией возобновилась в 1355 году, когда Эдуард, Чёрный принц, возглавил англо-гасконскую армию в жестоком набеге по юго-западной Франции. Проверив английскую вылазку в Нормандию, Джон повел армию примерно в 16 000 человек на юг, пересек реку Луару в сентябре 1356 года с целью обойти 8 000 солдат Принца в Пуатье. Отвергнув совет одного капитана окружить и изморить Принца голодом – тактику, которой опасался Эдуард, – Джон атаковал сильную позицию противника. В последовавшей битве при Пуатье (19 сентября 1356 года) английская стрельба из лука почти уничтожила французскую кавалерию, и Джон был взят в плен. Карл возглавлял батальон при Пуатье, который отступил в начале сражения; неясно, поступил ли приказ от Джона (как он позже утверждал), или Карл сам отдал приказ об отступлении. Исход битвы оставил многих дворян в негодовании. Общественное мнение обвиняло дворян в предательстве короля, в то время как Карл и его братья избежали обвинений – он был принят с почетом по возвращении в Париж. Дофин созвал Генеральные штаты в октябре, чтобы получить деньги на оборону страны. Возмущенные тем, что они считали плохим управлением, многие собравшиеся организовались в орган во главе с Этьеном Марселем, превостом торговцев (должность, примерно эквивалентная нынешнему мэру Парижа). Марсель потребовал отстранения семи королевских министров, их замены Советом из 28 человек, состоящим из дворян, духовенства и буржуазии, и освобождения Карла Злого, который был заключен в тюрьму Джоном за убийство своего коннетабля. Дофин отклонил требования, распустил Генеральные штаты и покинул Париж. Последовала борьба воль. В попытке собрать деньги Карл попытался обесценить валюту; Марсель приказал забастовки, и Дофин был вынужден отменить свои планы и созвать Генеральные штаты в феврале 1357 года. Третье сословие представило Дофину Большую ордонанс, список из 61 статьи, которая дала бы Генеральным штатам право утверждать все будущие налоги, собираться по своему усмотрению и избирать Совет из 36 человек (по 12 членов от каждого сословия) для консультирования короля. Карл в конечном итоге подписал ордонанс, но его отстраненные советники сообщили о документе королю Джону, заключенному в Бордо. Король отказался от ордонанса, прежде чем его увезли в Англию принцем Эдуардом. Карл совершил королевский тур по стране тем летом, завоевав поддержку провинций и вернув Париж. Марсель тем временем нанял Карла Злого, который заявил, что его претензия на французский трон была по крайней мере такой же законной, как и у короля Англии Эдуарда III, который использовал свою претензию в качестве предлога для начала Столетней войны. Марсель использовал убийство гражданина, ищущего убежища в Париже, чтобы совершить нападение недалеко от Дофина. Собрав группу торговцев, превост во главе с армией в 3000 человек вошел в королевский дворец и заставил толпу убить двух маршалов Дофина на его глазах. Карл, потрясенный, на мгновение усмирил толпу, но отправил свою семью и покинул столицу как можно быстрее. Действия Марселя подорвали поддержку Третьего сословия среди дворян, а последующая поддержка превостом Жакерии подорвала его поддержку со стороны городов. Он был убит толпой 31 июля 1358 года. Карл смог вернуть Париж в следующем месяце и позже издал всеобщую амнистию для всех, кроме близких соратников Марселя.
Бретиньи келісім-шарты
Джонның тұтқындалуы ағылшыздарға Пуатье шайқасынан кейінгі бейбіт келіссөздерде артықшылық берді. 1359 жылы король Лондон шартына қол қойды, ол Францияның батыс бөлігінің көп бөлігін Англияға өткізді және елге 4 миллион эку сомасында зор құн төлеуді міндеттеді. Дофин (оның кеңесшілері мен Генерал штаты қолдаған) шарты қабылдамады, ал ағылшын королі Эдуард сол жылдың соңында Францияға жорық жасады. Эдуард желтоқсанда Реймске, ал наурызда Парижге жетті, бірақ Карл өзінің әскерлеріне ағылшыздармен тікелей қақтығысуға тыйым салды, Марсельдің Парижді нығайту жұмысына сүйенді. Кейін ол Сол жақ жағалаудағы (Rive gauche) қабырғаны қайта жаңартты, ал Оң жақ жағалаудағы (Rive droite) жаңа қабырға салып, Бастилия деп аталатын жаңа бекініс құрды. Эдуард елді тонады, шабуыл жасады, бірақ француздарды шешуші шайқасқа жеткізе алмады, сондықтан ол шарттарын жеңілдетуге келісті. Бұл қақтығыстан аулақ болу стратегиясы Карлдың билігінде Франция үшін өте пайдалы болды. 1360 жылдың 8 мамырында қол қойылған Бретинь шарты бойынша Батыс Францияның үштен бір бөлігі (көбінесе Аквитания мен Гаскония) ағылшыздарға берілді және корольдің құны 3 миллион экуға дейін төмендетілді. Король Джон келесі қазан айында босатылды. Оның екінші ұлы, Анжу графы Луи, оның орнына кепіл ретінде қалды. Әкесі бостандыққа шыққаннан кейін, Карл шамамен сол уақытта зор қайғыға ұшырады. Оның үш жасар қызы Жанна мен нәресте қызы Бонн 1360 жылдың соңында екі айдың ішінде дүниеден өтті; олардың бірдей жерлену рәсімінде дофин "бұрынғыдан да қайғылы болды" делінген. Карлдың өзі де ауыр сырқатқа шалдықты, шашы мен тырнақтары түсті; кейбіреулер бұл симптомдардың мырышпен уланудың белгілері болуы мүмкін деп болжайды. Францияға оралғаннан кейін де Джон тұтқындалғанға дейін билік етуде тиімді болмады. Анжу графы Луи ағылшынның тұтқынынан қашқанда, Джон өзі тұтқынға қайта оралудан басқа амалы қалмағанын мәлімдеді. 1364 жылдың қаңтар айында Лондонға келді, ауырып, сәуір айында қайтыс болды.
Кiрiсу және алғашқы актілер
1364 жылы Карл Реймс соборында Франция патшасы болып жарияланды. Жаңа патша өте зиялы, бірақ жабық, сыршыл, өткір көзді, ұзын мұрынды және күңгірт мінезді болды. Ол оң қолында подагра, сол қолында абсцесспен ауырды, бұл 1359 жылы жасалған улану әрекетінің салдары болуы мүмкін. Дәрігерлер жараны емдеді, бірақ егер ол кеуіп қалса, 15 күн ішінде қайтыс болады деді. Оның сыртқы бейнесі эмоционалды жағын жасырған болуы мүмкін; оның Жанна Бурбондықпен некесі өте мықты деп есептелді, және ол оның немесе бес баласының қайтысынан кейін күйреуін жасырмады. Оның билігі ағылшындармен соғыс және екі маңызды мәселемен басылды: Бретиньиде берілген жерлерді қайтару және келісімге қол қойылғаннан кейін тонау мен қарақшылыққа берілген жалдамалы әскерлер – «Тард Венера» («кешіккендер») сияқты топтарды жою. Осы мақсаттарға жету үшін Карл Бретань ақсүйекі Бертран дю Гесклинге жүгінді. «Броселианданың қара иті» аталған дю Гесклин Бретань мұрагерлік соғысы кезінде ағылшындармен соғысып, партизандық соғыс тактикасында шебер болды. Дю Гесклин 1364 жылы Кошерель шайқасында Наварраның Карл II-ін жеңіп, Парижге қауіптің жолын жапты. Франциядан «Тард Венераны» шығарып алу үшін Карл оларды алдымен Венгрияға жорыққа жіберді, бірақ олардың қарақшылық репутациясы олардан бұрын жетті, және Страсбург тұрғындары оларға Рейн өзенінен өтуге рұқсат бермеді. Содан кейін Карл жалдамалы әскерлерді (дю Гесклин басшылығымен) Кастилиядағы азаматтық соғыста, патша Петртің Жәбіршісі мен оның заңсыз ұлы Генрих арасындағы соғысқа жіберді. Петрді ағылшындар қолдады, ал Генрихті француздар қолдады. Дю Гесклин мен оның әскері 1365 жылы Магаллон мен Бривиеска бекіністерін және астана Бургосты басып алып, Петрді Кастилиядан қуғынға шығарды. Қара ханзада, енді әкесінің Оңтүстік-Батыс Франциядағы вице-королі ретінде Петрдің ісін қолдады. 1367 жылдың сәуірінде Нэхера шайқасында ағылшындар Генрихтің әскерін жеңді. Дю Гесклин естен кетпес қарсылық көрсеткеннен кейін тұтқындалды және Карл V оны құнды деп сақтап, құтқартты. Дизентерияға шалдыққан Қара ханзада Петрді қолдауын тоқтатты. Ағылшын әскері кері шегіну кезінде ауыр қатысуға ұшырады. Кастилиялық науқанда бес ағылшын сарбазының төртеуі қаза тапты. 1369 жылы дю Гесклин Петрге қарсы шабуылды жаңартты, оны Монтиел шайқасында жеңді. Генрих тұтқынға алынған Петрді дю Гесклиннің шатырында пышақтап өлтіріп, Кастилия тағына отырды. Бертран Молина герцогы болды, ал франко-кастильяндық одақ нығайтылды. Карл V енді Англияға қарсы соғысты қолайлы жағдайда қайта бастай алатын болды.
Соғыс қайта басталды
Кастилиялық жорықтан кейін Қара ханзада денсаулығы сырқатып, қарызға батқан еді. Гаскониядағы оның билігі күннен-күнге автократиялық сипатқа ие болды. Гаскония ақсүйектері Карлға көмек сұрады, ал Қара ханзада Парижге шақырылып, айыптауларға жауап беруден бас тартқан соң, Карл оны сенімсіз деп танып, 1369 жылдың мамыр айында соғыс жариялады. Өзінің ізашарларындай ірі шайқас іздеудің орнына, Карл барлық мүмкін жерде шайқасты кеңейте түсетін, әлсірету стратегиясын таңдады. Француз және Кастилия теңіз күштері 1372 жылы Ла-Рошельде ағылшын флотын талқандады. Содан кейін, дю Гесклин Англия жағалауларына қарсы қирату шабуылдарын ұйымдастырды, бұл ағылшын шабуылдарына жауап ретіндегі теңіз шабуылдары болды. 1370 жылы Францияның констеблі болып тағайындалған Бертран дю Гесклин солтүстік Франциядағы ағылшын шабуылын шабуылдар, қоршаулар және ашық дала шайқастарының қатыгез үйлесімімен тойтарды. Ол Понтваллен шайқасында Роберт Кноллсты ойсырата жеңді. Бірнеше айдың ішінде ағылшынның көптеген басшылары қаза тапты, ал Қара ханзада Англияға қашып кетіп, 1376 жылы қайтыс болды. 1375 жылға қарай Карл Кале мен Гасконияны қоспағанда, Франциядағы ағылшын жерлерінің көп бөлігін қайтарып алды, бұл Бретинь шарттысының күшін жойды.
Папалық шика
1376 жылы папа Григорий XI Папалық мемлекеттерді жоғалтудан қорқып, шамамен 70 жыл Авиньонда болғаннан кейін, өзінің ордасын Римге қайтаруды шешті. Карл папалық билікке француздық ықпалын сақтап қалу ниетімен, папа Григорийді Францияда қалуға көндіруге тырысты, тіпті «папа қайда болса, Рим де сонда» деген пікір келтірді. Григорий бас тартты. Папа 1378 жылдың наурыз айында қайтыс болды. Жаңа папаны сайлау үшін жиналған кардиналдардың алдында Рим жұрты, басым көпшілігі француздық кардиналдар алқасы папалық билікті Авиньонға қайтаруға ниеттенген француз папасын сайлайды деп алаңдап, Ватиканды қоршап алып, римдік папа сайлануын талап етті. 9 сәуірде кардиналдар Барри архиепискобы Бартоломео Пригамоны Папа Урбан VI ретінде сайлады. Жаңа папа өте тез кардиналдарды олардың әрекеттерімен сынап, олардың кіріс алатын жерлерін шектеді, тіпті бір кардиналға шабуыл жасап, екіншісі тоқтатып қалғанға дейін соқты. Француз кардиналдары сол жазда Римді қалдырып, Урбанның сайлауын халықтың қорқытуы салдарынан жарамсыз деп жариялады (бұл мәселе сайлау кезінде айтылмаған еді) және қыркүйек айында Женева кардиналы Робертті Папа Климент VII ретінде сайлады. Француз кардиналдары Карлдың қолдауын тез арада алуға тырысты. Париж университетінің теология факультеті Карлға асықпауға кеңес берді, бірақ ол қарашада Климентті папа ретінде мойындады және Урбанға бағынуды тиым салды. Карлдың қолдауы Клименттің папа ретінде сақталуына мүмкіндік берді және шамамен 40 жылға созылған Папалық айырылысқа (Schism) әкеп соқты.
Өлім
Карлдың соңғы жылдары Нормандияны консолидациялауға (және Наварралық Карлді бейтараптандыруға) жұмсалды. Ағылшындармен бейбіт келіссөздер нәтижесіз жалғасты. Ол ағылшындарға қарсы соғыстарын қаржыландыру үшін салған салықтары жұмысшы табының арасында терең наразылық тудырды. 1380 жылдың қыркүйек айының басында корольдің сол қолындағы іріңді жара кеуіп, Карл өлімге дайындалды. Өлім төсегінде, әлде жаны үшін қорқып, Карл үкімет қаржысының негізі болған ошақ салығын жоюды жариялады. Бұл жарлықты орындау мүмкін болмас еді, бірақ оның талаптары белгілі болды, және үкіметтің халыққа басқа салықтарды да азайтудан бас тартуы 1381 жылы Майлотин көтерілісіне себеп болды. Король 1380 жылдың 16 қыркүйегінде қайтыс болды, оның орнына 11 жасар ұлы Карл VI отырды. Ол Парижден солтүстікке қарай бес шақырым жердегі Сен-Дени базиликасына жерленген.
Мұра
Карлдың беделі ұрпақ үшін зор маңызға ие болды, әсіресе оның басқару туралы түсінігі сарайдағылар оның ізбасарлары ұстанатындай болсын деген үмітте болды. Кристина де Пизанның 1404 жылы Бургундия герцогы Филипп Батылы тапсырысымен жазылған өмірбаяны, корольдің өмірінен бізге жеткен ең құпия мәліметтердің көзі болып табылады, сонымен қатар оның мұрагерлері үшін моральдық үлгі қызметі де атқарады. Ол Николь Оресме (Аристотельдің моральдық еңбектерін француз тіліне аударған) және Римдік Джайлстың еңбектеріне көп сүйенді. Филипп де Мезиер өзінің "Ескі Паломниктің Арманы" атты аллегориялық шығармасында дофинге (кейін король Карл VI) дана әкесінің үлгісін, әсіресе ізгілігін қадағалауға, сондай-ақ барлық саяси мәселелерде реформа жасауға шақыруға тырысты. Карл V-нің мәдени бағдарламасында оның кеңейтілген Лувр сарайында орналасқан, 19 ғасырдың француз тарихшысы Леопольд Делильдің егжей-тегжейлі сипаттаған зор кітапханасы маңызды рөл атқарды. 1200 томнан астам кітаптан тұратын ол, патшаның билігі мен сәнін ғана емес, сонымен қатар жалпы жақсылық үшін үкіметке деген қамқорлығын да көрсетеді. Карл кеңесшілеріне қолжетімді болу үшін француз тіліндегі еңбектердің көшірмелерін жинауға ниеттенді. Кітапхана үшін тапсырылған ең маңызды еңбектердің бірі – Николь Оресме жасаған Аристотельдің "Саясат", "Этика" және "Экономика" еңбектерінің алғаш рет әсем француз тіліне аударылған нұсқасы (бұрын "Саясатқа" қатысты да әрекет жасалған, бірақ қолжазба қазір жоғалған). Егер "Саясат" және "Экономика" үкіметке нұсқаулық болса, "Этика" патшаға жақсы адам болуға кеңес берді. Патшалық кітапхана үшін тапсырылған басқа да маңызды еңбектер – Филипп IV-нің заңгерлерінің Папа Бонифаций VIII-мен өткізген пікір-таластарынан үлкен шабыт алған "Баудың Арманы" атты анонимді заңдық трактат, Раол де Пресльдің аудармалары, оның ішінде Сент-Августинның "Құдай қаласы", және 1377 жылы Эдуард III-нің вассалдық мәртебесін көрсету үшін өңделген Grandes Chroniques de France. Карл патшалық салтанат пен ғылыми саяси теорияға ерекше мән берді. Оның өмір салты замандастары мен ұрпақтары үшін Аристотельдің ұсынған ойлы өмірді және Сент-Луи, Карл Ұлы және Кловис патшаларынан алынған француз патшалығының үлгісін бейнеледі, бұл үлгі 1364 жылғы оның таж кигізу кітабында (қазір Ұлыбритания кітапханасында сақталуда) көрнекті түрде көрсетілген. Карл V сонымен қатар құрылысшы патша болды және ол 14 ғасырдың соңындағы стильде бірнеше маңызды ғимараттарды салды немесе қайта жаңартылды, олардың ішінде Бастилия, Лувр сарайы, Винсенн қамалы және Сен-Жермен қамалы бар, олар сол кездегі аристократия тарапынан кеңінен көшірілді. Ол көп жағынан ортағасырлық патша болғанымен, Карл V тарихшылар тарапынан оның прагматизмі үшін мақталады, бұл Бретиньиде жоғалған аумақтарды қайтаруға әкелді. Алайда оның жетістіктері ұзаққа соқпады. 1388 жылға дейін корольдің атынан билік жүргізген регенттік кеңесінде үстемдік құрған Карлдың ағалары бір-бірімен қарым-қатынастарын үзді және үкіметті бөлісті. Сол уақытта Карл VI патшалық міндеттерінен гөрі турнирлерге көбірек қызығушылық танытты, ал 1392 жылы оның ақыл-есінен айырылуы оның туыстарын қайтадан билікке әкелді. 1419 жылға қарай ел Арманьяк және Бургундия фракцияларына бөлінді, ал Генрих V Францияның солтүстік бөлігін бағындырды. Карл V-нің қиындықпен жеңген жеңістері оның мұрагерлерінің жемқорлығы салдарынан жоғалып кетті.