Ағылшын ұзын садағы: Тарихы мен сипаттамасы

Кіріспе

Қашықтықтан атқыш қару түрі

Англияның ұзын садағы – орта ғасырлық садақтың қуатты түрі, шамамен 2 метрге жуық ұзын. Оның Англияда немесе Уэльсте, уэльс садағынан пайда болғандығы туралы пікірталас бар болғанымен, 14 ғасырға қарай ұзын садақ ағылшындар мен уэльстердің екеуі де соғыс және аң аулау үшін қолданған қару болды. Англиялық ұзын садақтар жүз жылдық соғыс кезінде француздарға қарсы, әсіресе Слюй (1340), Креси (1346), Пуатье (1356) және Агинкур (1415) шайқастарында тиімді болды. Кейіннен олардың тиімділігі төмендеді, өйткені Вернейль шайқасында (1424) садақшылардың қатары бұзылды, бірақ ағылшындар онда шешуші жеңіске жетті; Патей шайқасында (1429) француз атты әскерлерінің шабуылына дайындық жасамай, қорғаныс шараларын аяқтамай тұрып, олар толық жеңіліске ұшырады. Понтваллен шайқасы (1370) бұрыннан-ақ көрсеткендей, садақшыларға қорғаныс позициясын құруға уақыт берілмесе, тиімді болмайды. Ұзын садақтың басымдығы шағында (шамамен 1250–1450 жж.) сақталған ешқандай ағылшын садағы жоқ, мүмкін, садақтар әлсіреп, сынғандықтан, ұрпақтан-ұрпаққа берілудің орнына жаңаларымен ауыстырылған. Дегенмен, Ренессанс кезеңінен 130-дан астам садақ сақталған. Генрих VIII-нің флотының 1545 жылы Портсмутте батқан «Мэри Роуз» кемесінен 3500-ден астам жебе және 137 толық садақ табылды.

Ұзындығы

Ұзын садақ пайдаланушыға жіпті бетінің немесе денесінің бір нүктесіне тартуға мүмкіндік беретіндей ұзын болуы керек, сондықтан оның ұзындығы пайдаланушыға байланысты өзгереді. Еуропа континентінде ол Лондон антиквариаттар қоғамы көрсеткен ұзындықтан ұзын доға ретінде қарастырылды. Патшалық артиллерия институтының қызметкері Ричард Бартелоттың айтуынша, садақ 2 метрлік, ал жебе 1 метрлік еді, және олардың екеуі де текс ағашынан жасалған. 1388 жылы Фуа графы Гастон III "ұзын садақ" тек немесе қайың ағашынан жасалуы керек екенін, ал арқанды бекіту нүктелері арасындағы қашықтық жетпіс дюйм болуы керек екенін жазды. Тарихшы Джим Брэдбери олардың орташа ұзындығы шамамен 5 фут 8 дюйм болғанын айтады. Соңғы бағалаудан басқа барлық бағалаулар "Мэри Роза" кемесінен қазба жұмыстары жүргізілгенге дейін жасалған, онда садақтардың ұзындығы аралығында болды, олардың орташа ұзындығы .

Бұғау

Ұзын садақ жасау үшін ең қолайлы материал ыдыс ағашы болды, бірақ күл, ель және басқа да қатты ағаштар да қолданылды. Гвент аймағында тұратын уэльстің садақтары туралы Джеральд былай дейді: "Олар мүйізден де, күлден де, ыдыстан да емес, қайыңнан жасалған. Көрінісі жаман, жартылай дайын қарулар, бірақ таңғажайып түрде берік, үлкен және күшті, сонымен қатар ұзақ немесе қысқа атуға бірдей қабілетті". Ұзын садақ жасаудың дәстүрлі тәсілі – 1-2 жыл бойы ыдыс ағашын кептіру, содан кейін оны баяу қалыпқа келтіруді қажет етеді, мұндай процеске төрт жылға дейін уақыт жұмсалады. Садақтың арқалық бөлігі D тәрізді қимамен жасалады. Сыртқы "арқасы", шамамен жазық, табиғи өсу сақиналарын ұстанады; қазіргі заманғы садақ шеберлері көбінесе ыдысты жұқартады, ал "Мэри Роза" садақтарында садақтың арқасы ағаштың табиғи беті болды, тек қабығы ғана алынды. Садақтың ішкі жағы ("қарын") дөңгелек пішіндегі ағаштан тұрады. Ағаш өзегі қысымға төзімді, ал сыртқы ыдыс кернеуге жақсы төзеді. Мұндай үйлесім бір ағаштан жасалған (өздігінен жасалған садақ) табиғи "ламинатты" құрайды, бұл эффектісі жағынан композиттік садақтың құрылысына ұқсас. Ұзын садақ су өткізбейтін жабынмен қорғалса ұзақ сақталады, дәстүрлі түрде бұл "балауыз, шайыр және май" болған. Англияға ыдыс ағашын ұзын садақтар жасау үшін сату кең ауқымда ыдыс ағашының қорларын азайтты. Англияға ыдыс ағашын алғаш рет 1294 жылы әкелгені туралы құжатталған мәлімет бар. 1470 жылы міндетті жаттығулар қайта жаңартылды, сонымен қатар лебіз, күл және лабурн жаттығу садақтары үшін рұқсат етілді. Көрсеткіштер әлі де жеткіліксіз болды, 1472 жылғы Вестминстер заңына сәйкес, Англия портына келген әрбір кеме әр тоннаға төрт садақ тасымалдауға міндетті болды. Англияның Ричард III-і бұл көрсеткішті әр тоннаға онға дейін көбейтті. Бұл Оңтүстік Германия мен Австриядағы патшалық монополиялардың бір бөлігін құраған өндіріс пен жеткізудің кең желісін ынталандырды. 1483 жылы садақ ағашының бағасы 2 фунттан 8 фунтқа дейін өсті, ал 1510 жылы венециялықтар 100 фунтқа 16 фунт төледі. 1507 жылы Киелі Рим императоры Бавария герцогынан ыдыс ағашын кесуді тоқтатуды өтінді, бірақ сауда тиімді болды, ал 1532 жылы патшаға әдеттегі көлемде "егер жеткілікті болса" монополия берілді. 1562 жылы Бавария үкіметі Киелі Рим императорына ыдыс ағашын кесуді тоқтатуды және оның іріктеп кесілуі орманға келтірген зиянды сипаттауды сұрап, ұзақ петиция жолдады, бұл ағаштардың қанатын бұзып, желдің көршілес ағаштарды жоюына мүмкіндік берді. 1568 жылы Саксонияның өтінішіне қарамастан, патша монополиясы берілмеді, өйткені кесуге ыдыс ағашы жоқ еді, ал келесі жылы Бавария мен Австрия да патша монополиясын ақтауға жеткілікті ыдыс ағашын өндіре алмады. Аймақтағы 17 ғасырға қатысты орман шаруашылығы туралы жазбаларда ыдыс ағашы туралы ештеңе айтылмаған, сонымен қатар есейген ағаштар да болмаған сияқты. Англиялықтар Балтық аймағынан жабдықтауға тырысты, бірақ осы кезеңде садақтардың орнына мылтықтар қолданыла бастады.

The preferred material to make the longbow was yew, although ash, elm, and other hardwoods were also used. Gerald of Wales speaking of the bows used by the Welsh men of Gwent, says: "They are made neither of horn, ash nor yew, but of elm; ugly unfinished looking weapons, but astonishingly stiff, large and strong, and equally capable of use for long or short shooting". The traditional way of making a longbow requires drying the yew wood for 1 to 2 years, then slowly working it into shape, with the entire process taking up to four years. The bow stave is shaped to have a D cross section. The outer "back" of sapwood, approximately flat, follows the natural growth rings; modern bowyers often thin the sapwood, while in the Mary Rose bows the back of the bow was the natural surface of the wood, only the bark is removed. The inner side ("belly") of the bow stave consists of rounded heartwood. The heartwood resists compression and the outer sapwood performs better in tension. This combination in a single piece of wood (a self bow) forms a natural "laminate", somewhat similar in effect to the construction of a composite bow. Longbows last a long time if protected with a water resistant coating, traditionally of "wax, resin and fine tallow". The trade of yew wood to England for longbows was such that it depleted the stocks of yew over a huge area. The first documented import of yew bowstaves to England was in 1294. In 1470 compulsory practice was renewed, and hazel, ash, and laburnum were specifically allowed for practice bows. Supplies still proved insufficient, until by the Statute of Westminster 1472, every ship coming to an English port had to bring four bowstaves for every tun. Richard III of England increased this to ten for every tun. This stimulated a vast network of extraction and supply, which formed part of royal monopolies in southern Germany and Austria. In 1483, the price of bowstaves rose from two to eight pounds per hundred, and in 1510 the Venetians obtained sixteen pounds per hundred. In 1507 the Holy Roman Emperor asked the Duke of Bavaria to stop cutting yew, but the trade was profitable, and in 1532 the royal monopoly was granted for the usual quantity "if there are that many". In 1562, the Bavarian government sent a long plea to the Holy Roman Emperor asking him to stop the cutting of yew and outlining the damage done to the forests by its selective extraction, which broke the canopy and allowed wind to destroy neighbouring trees. In 1568, despite a request from Saxony, no royal monopoly was granted because there was no yew to cut, and the next year Bavaria and Austria similarly failed to produce enough yew to justify a royal monopoly. Forestry records in this area in the 17th century do not mention yew, and it seems that no mature trees were to be had. The English tried to obtain supplies from the Baltic, but in this period bows were being replaced by guns in any case.

Таспа

Қанаттардың ішегі қымыз, зығыр немесе жібектен жасалады және қанаттың екі шетіне бекітілетін мүйізден жасалған "тіректер" арқылы ағашқа жалғастырылады. Көбінесе, қазіргі заманда синтетикалық материалдар (әсіресе Дакрон) ішектерді жасау үшін де қолданылады.

Жебелер

Ағылшынның ұзын садағынан түрлі-түрлі жебелер атылды. Ұзындығы, қауырсыны және басы бойынша әртүрліліктері жазылған. Ең көп әртүрлілік аңшылық жебелерінде байқалады, кең жебе, қасқыр жебе, иттің жебесі, Уэльс жебесі және Шотландия жебесі сияқты түрлері тіркелген. Соғыс жебелері ортағасырлық әскерлер мен флотқа мыңдаған данамен тапсырылып, әдетте 24 жебеден тұратын шоқтармен жеткізілді. Мысалы, 1341-1359 жылдар аралығында ағылшын тәжі 51 350 шоқ (1 232 400 жебе) алғандығы белгілі. "Мэри Роза" кемесінің құлауынан табылған бір ғана маңызды жебелер тобы сақталған. 3500-нен астам жебе табылды, олардың көпшілігі тополь ағашынан жасалған, сондай-ақ күл, шаған және леспеден де жасалғандары бар. Сақталған үлгілерді талдау нәтижесінде олардың ұзындығы белгілі бір шекте екені анықталды, орташа ұзындығы болса шамамен ... құрайды. "Мэри Роза" кемесінің сақталу жағдайларына байланысты жебе бастары сақталған жоқ. Алайда, басқа жерлерде көптеген жебе бастары табылған, бұл жебе бастарының жіктемесін жасауға мүмкіндік берді, соңғысы – Джессоп жіктемесі. Әскери қолданыста ең көп таралған жебе бастары – қысқа бодкин (Jessop M10) және кішкентай тікенді жебе (Jessop M4) болды.

Ауқым

Ортағасырлық қарудың қашықтығы нақты белгісіз, ол көбінесе садақ пен жебе түріне байланысты. Эдуард III дәуіріндегі кәсіби садақшының ұшу жебесі ең ұзақ қашықтыққа жететіні айтылады. 16 ғасырда Финсбери Филдс Лондонның жаттығу алаңындағы ең ұзақ атылған қашықтық құрады. 1542 жылы Генрих VIII ересектерге ұшу жебелерін пайдалану үшін ең төменгі жаттығу қашықтығын белгіледі; одан төменгі қашықтықтарды ауыр жебелермен ату қажет болды. Қазіргі заманғы тәжірибелер осы тарихи қашықтықтармен толыққандай сәйкес келеді. "Мэри Роза" кемесінің көшірмесінен жасалған ұзын садақ жебесін және қашықтыққа атуға болады. 2012 жылы Джо Гиббс тис ағашынан жасалған садақпен ливрейлі жебені атып жіберді. Ұзын садақшылардың тиімді жауынгерлік қашықтығы әдетте жаттығу алаңында қол жеткізілгеннен төмен болды, себебі үздіксіз ату шаршатады, ал әскери науқанның қиындықтары сарбаздардың күшін әлсіретеді. "Мэри Роза" кемесі суға батқаннан кейін отыз жыл өткен соң Барнаб Рич мың ағылшын садақшысы жиналған жағдайда, бір аптадан кейін олардың жүзі ғана екі жүз қадамнан артық атып шыға алатынын, ал қалған екі жүзінің 180 қадамнан артық атып шыға алмайтынын болжады.

Қазіргі заманғы сынақтар

Сакстон Поуптың ерте заманауи тестінде болаттан жасалған бодкин ұшының тікелей соққысы Дамаск пошта бронясын тесіп өтті. 2006 жылы Матеус Бейн сынақ жүргізді, ол (а) садақпен атуды қолданды; Бейннің есептеулеріне сәйкес, бұл шамамен (а) садақпен тең болады. Ең жұқа заманауи гамбезонның (қаптамалы жакет) көшірмесіне қарсы өлшенгенде, 905 дәнді инелі бодкин және 935 дәнді иілген кең басы еніп өтті (гамбезон бронясы сыналған жакеттен екі есе қалың болуы мүмкін; Бейннің пікірінше, мұндай қалың жакет бодкин жебелерін тоқтатар еді, бірақ кең басты жебелердің кескіш күшін тоқтата алмас еді). "Жоғары сапалы қапталған майысқа" қарсы инелі бодкин және иілген кең басы еніп өтті. Пластиналар қақпағына қарсы инелі бодкин енуге қол жеткізді. Иілген кең басы металлдың 0,3 дюймге деформациясын тудырды. "Минималды қалыңдығы" бар пластиналы броньға қарсы нәтижелер пластиналар қақпағына ұқсас болды, мұнда инелі бодкин тереңдікке дейін енді, ал басқа жебелер мүлдем енбеді. Бейннің пікірінше, егер қалың немесе көбірек төсеммен киілген болса, пластиналы бронь барлық жебелерді тоқтатар еді. Бейн сипаттаған басқа да заманауи сынақтарға Уильямстың (ұзын садақ поштаны өткізе алмайды деген қорытындыға келді, бірақ Бейннің пікірінше, нақты жебе ұшын қолданбады), Роберт Хардидің сынақтары (Бейнге ұқсас нәтижелерге қол жеткізді) және Примитив Арчердің сынағы, ол ұзын садақтың пластиналы броньды көкірек қалқанынан өткізе алатынын көрсетті. Алайда, Примитив Арчер сынағында өте қысқа қашықтықта ұзын садақ қолданылды, ол 160 джоуль (Бейн үшін 73 және Уильямс үшін 80) энергиясын өндірді, сондықтан сол кездегі шайқастардың өкілі емес. Марк Стреттон жүргізген сынақтарда ауыр қарудың әсері зерттелді (жеңіл аңшылық немесе қашықтықтан "ұшу жебелерімен" салыстырғанда). Тезек "өзін-өзі тарту" (атырау салмағы 100 фунт) жылдамдықпен қозғалғанда 113,76 джоуль, жеңіл кең бастардан гөрі көбірек кинетикалық энергияны берді, ал қашықтықтың 90% -ына жете алды. Қысқа, ауыр пішінді бодкин көпіршіктің көшірмесіне тік бұрыштығынан 40°-қа дейін енуге болады. 2011 жылы Майк Лоадес қысқа бодкин жебелерін 24 қабат матадан жасалған, шырша терісінен жасалған матадан жасалған броньмен жабылған нысанаға қанатқа толы садақпен атып тәжірибе жүргізді. Көптеген жебелер қаптаманың қаптама қабатынан өтіп кетсе де, ешқайсысы толығымен матадан жасалған броньға енген жоқ. Басқа зерттеулер сондай-ақ, кейінгі ортағасырлық бронь, мысалы, итальяндық қала-мемлекеттік жалдамалы компаниялардың бронясы, қазіргі жебелерді тоқтатуда тиімді болды деген қорытындыға келді. 2017 жылы Варшава технология университетінің компьютерлік талдауы ауыр бодкин бағыттағы жебелер сол кездегі типтік пластиналы броньды 0,9 метрге дейін енуі мүмкін деп есептеді. Алайда, ену тереңдігі сол қашықтықта аз болады, орташа есеппен; ену қашықтығы жабылып немесе сол кездегі ең жақсы сападан төмен броньға қарсы көбейді, бірақ 0,9 метрде тоқтады, бұл қашықтықтағы ең жоғары ену тереңдігі, ол өлімге әкелуі мүмкін емес. 2019 жылдың тамызында Blacksmith YouTube арнасы 'Tod's Workshop' тарихшы Тобиас Капвелл (Уоллас коллекциясының кураторы), Джо Гиббс (арбақшы), Уилл Шерман (флетчер) және Кевин Легг (армурашы)мен бірге практикалық сынақ өткізді. Олар 15 ғасырлық пластиналы броньдің (сол кездегі материалдар мен техникаларды пайдалана отырып) тізбекті пошта мен гамбезон үстінен нысанаға әр түрлі жебелер атып, 160 фунттық ұзын садақ атып, қарудың алдыңғы бөлігін кез келген қашықтықтан өткізе алмағанын көрсетті, бірақ арматураның астынан соққан жебе негізгі қорғаныстан өте шықты.

In an early modern test by Saxton Pope, a direct hit from a steel bodkin point penetrated Damascus mail armour. A 2006 test was made by Matheus Bane using a draw (at ) bow, shooting at ; according to Bane's calculations, this would be approximately equivalent to a bow at Measured against a replica of the thinnest contemporary gambeson (padded jacket) armour, a 905 grain needle bodkin and a 935 grain curved broadhead penetrated over (gambeson armour could be up to twice as thick as the coat tested; in Bane's opinion such a thick coat would have stopped bodkin arrows but not the cutting force of broadhead arrows.) Against "high quality riveted maille", the needle bodkin and curved broadhead penetrated Against a coat of plates, the needle bodkin achieved penetration. The curved broadhead did not penetrate but caused 0.3 in of deformation of the metal. Results against plate armour of "minimum thickness" were similar to the coat of plates, in that the needle bodkin penetrated to a shallow depth, the other arrows not at all. In Bane's view, the plate armour would have kept out all the arrows if thicker or worn with more padding. Other modern tests described by Bane include those by Williams (which concluded that longbows could not penetrate mail, but in Bane's view did not use a realistic arrow tip), Robert Hardy's tests (which achieved broadly similar results to Bane), and a Primitive Archer test which demonstrated that a longbow could penetrate a plate armour breastplate. However, the Primitive Archer test used a longbow at very short range, generating 160 joules (vs. 73 for Bane and 80 for Williams), so probably not representative of battles of the time. Tests conducted by Mark Stretton examined the effects of heavier war shafts (as opposed to lighter hunting or distance shooting 'flight arrows'). The quarrel like arrow from a yew 'self bow' (with a draw weight of at ) while travelling at yielded 113.76 joules, more kinetic energy than the lighter broad heads while achieving 90% of the range. The short, heavy quarrel form bodkin could penetrate a replica brigandine at up to 40° from perpendicular. In 2011, Mike Loades conducted an experiment in which short bodkin arrows were shot at a range of by bows of – powerful bows at less than normal battlefield range. The target was covered in a riveted mail over a fabric armour of deerskin over 24 linen layers. While most arrows went through the mail layer, none fully penetrated the textile armour. Other research has also concluded that later medieval armour, such as that of the Italian city state mercenary companies, was effective at stopping contemporary arrows. Computer analysis by Warsaw University of Technology in 2017 has estimated that heavy bodkin point arrows could penetrate typical plate armour of the time at up to However, the depth of penetration would be slight at that range, a mere on average; penetration increased as the range closed or against armour lesser than the best quality available at the time, but stopped at , the highest penetration depth estimated at range, it was unlikely to be deadly. In August 2019, the Blacksmith YouTube channel 'Tod's Workshop', together with historian Dr Tobias Capwell (curator at the Wallace collection), Joe Gibbs (archer), Will Sherman (fletcher) and Kevin Legg (armourer) ran a practical test using as close a recreation of 15th century plate armour (made with materials and techniques fitting to the time period) over a chainmail and gambeson against a longbow. They shot a variety of arrows at the target and the results showed that the arrows shot by a 160 lb longbow were unable to penetrate the front of the armour at any range, but the arrow that struck below the harness went right through the underlying protection.

Қазіргі заманғы есептер

Қарулы әскерге қарсы қаруланған көптеген сарбаздар көптеген шайқаста өте тиімді болды. Стрикленд пен Хардидің пікірінше, "тіпті орташа және жоғары қашықтықтағы "Мэри Роуз" садақтарынан атылған ауыр соғыс жебелері, қайыс темірден жасалған қару-жарақ киген адамдарды өлтіруге немесе ауыр жарақаттауға қабілетті болған. Жоғары сапалы болаттан жасалған қару-жарақ әлдеқайда жақсы қорғаныс беретін, бұл 1356 жылы Пуатье шайқасында Оксфорд сарбаздарының француз элиталық алғы шебіне қарсы күресімен және де Урсиннің Ажинкур шайқасындағы ең маңызды (және осылайша, жақсы жабдықталған) ақсүйектерді қамтитын француз рыцарларының ағылшын жебелерінен салыстырмалы түрде аз зардап шеккенін айтуымен сәйкес келеді". Замандастары қас атуды Невиллдің кресті шайқасында (1346), Бержеракты қоршауда (1345) және Пуатье шайқасында (1356) болаттан жасалған қару-жараққа қарсы тиімсіз деп сипаттады; мұндай қару-жарақ 14 ғасырдың ортасына қарай Еуропалық атты әскерлері мен қарулы адамдарға қолжетімді болды, бірақ ешбір армиядағы барлық сарбаздарға емес. Дегенмен, ұзын садақшылар Пуатьеде тиімді болды, және бұл жетістік қару-жарақ өндірісінде өзгерістерге түрткіс берді, мақсаты – қару-жарақ киген адамдарды қас атудан қорғау. Бірақ 1415 жылы Ажинкур шайқасында және одан кейінгі бірнеше онжылдықтар бойы ағылшын ұзын садақшылары шайқастағы тиімді күш болып қала берді.

Қорытынды

Қазіргі зерттеулер мен заманауи есептер жақсы жасалған пластиналық броня ұзын садақтарға қарсы тиімді қорғаныс бола алатынымен келіседі. Дегенмен, бұл ұзын садақты тиімсіз еткен жоқ; 1415 жылы Аженкур шайқасында француздық бронялы рыцарьларға қарсы Англияның жеңісіне мыңдаған ұзын садақшылар жұмылдырылды. Клиффорд Роджерс ұзын садақтар Аженкурда болаттық кеуде бронясын тесіп өтпегенмен, аяқ-қолдағы жұқа броняны тесіп өте алатынын айтқан. Көптеген француз рыцарьлары жаяу шабуылға шықты, бірақ ауыр бронямен ылғалды, лайлы жерді басып өтуден шаршап, "қорқынышты жебе жауынына" тап болды және жақын шайқаста жеңіліске ұшырады. Жеңіл бронялы әскерлер рыцарьларға қарағанда осал болды. Мысалы, Крейси шайқасында жаудың арбалетшілері қорғаныш қалқандарысыз орналасқандықтан шегінуге мәжбүр болды. Аттар, әдетте, рыцарьлардан нашар қорғалған; Пуатье шайқасы (1356) туралы заманауи есептерде француз рыцарьларының жылқыларын бүйірінен ату (қорғанысы нашар болған жерінен) сипатталған, ал Аженкурда Джон Киган ұзын садақтың басты әсері француз рыцарьларының жылқыларын жарақаттау болған деседі.

Атыс жылдамдығы

Әскери садақшы соғыс кезінде 60-тан 72-ге дейін жебемен жабдықталады. Көптеген садақшылар жебелерін ең жоғары жылдамдықпен атпайды, себебі бұл тіпті ең тәжірибелі адамды да шаршатады. "Ең ауыр садақтармен [қазіргі заманғы соғыс садақшысы] минутына алтыдан артық жебе атуға тырыспайды". Жаттығудан тек қол мен иық бұлшық еттері ғана емес, садақ бауын ұстап тұрған саусақтар да шаршайды; сондықтан, ұрыста ату жылдамдығы едәуір өзгеріп отырады. Шайқастың басында алыстан жасалған атулар, жау жақындаған сайын жақын қашықтықтан, дәлдікпен атқан оқтардан айқын ерекшеленеді. Соғыс алаңында ағылшын садақшылары жебелерін аяқтарының алдына тік орнатып, жебені дайындауға, садақты керіп, атуға кеткен уақытты қысқартады. Көптеген садақшылар бірге жиналғанда, жебелердің "дауыл" сияқты шашырауына мүмкіндік туады. Жебелердің саны шексіз болмағандықтан, садақшылар мен олардың командирлері қолданылуын қазіргі жағдайға сәйкес реттеуге бар күштерін жұмсайды. Дегенмен, шайқас кезінде қайта жабдықтау мүмкіндігі де болды. Жасырақ ұлдар көбінесе соғыс алаңындағы садақшыларға қосымша жебелер жеткізу үшін жұмылдырылатын. Қозғалмалы нысанаға қарсы сынақтарда, секіріп келе жатқан шабуылшы рыцарьді имитациялағанда, кейбіреулерде зәрлі жебені керіп, нысанаға алып, атуға шамамен жеті секунд кетті. Бірінші және екінші атулар арасындағы жеті секунд ішінде нысана алға жылғалынып, екінші атудың өте жақын қашықтықтан жасалғаны анықталды, егер бұл нағыз жарыс болса, қашу – жалғыз мүмкіндік болар еді. Тюдор дәуіріндегі ағылшын авторы ұзақ садақтан бір уақытта сегіз, ал мылтықтан бес оқ атуды күтеді. Ол мылтықтың траекториясы да тегіс екенін, сондықтан нысанаға тию ықтималдығы жоғары және тиген жағдайда зияндылығы да артық болатынын атап көрсетеді. Ертедегі отты қарулардың артықшылығы – төменгі оқу талаптары, ату кезінде жасырыну мүмкіндігі, тегіс траектория.

Жебе жараларын емдеу

Жебе жараларына арналған арнайы медициналық құралдар ежелгі заманнан бері қолданылып келеді: Диокл (Гиппократтың ізбасары) ілмектері бар графискосты, бір түрі канюланы ойлап тапты, ал қаз тұмсық қысқыш (Каппадокиялық Герас ойлап тапқан делінеді) орта ғасырларда жебелерді шығару үшін қолданылды. Зәрделі ұштарды (бодкин) алып тастау салыстырмалы түрде оңай (ауыр болғанымен), ал тікенді ұштарды кесіп немесе жарақаттан сырғытып алу қажет еді. Жебені денеден бір жағынан кіргізіп, екінші жағынан шығару ең нашар жағдайларда ғана жасалатын, себебі бұл тіндерге одан да көп зақым келтіріп, ірі қан тамырларын кесу қаупін тудыратын еді. Уэльс ханзадасы Генрих, кейін Генрих V, Шрусбери шайқасында (1403) жебеден бетіне жарақат алды. Патшалық дәрігер Джон Брэдмор жұптасқан тегіс қысқыштардан тұратын құрал жасады. Жебе ұшының ойығына сақтап енгізілген соң, қысқыштар оның қабырғаларын қысып, жарақаттан ұшты шығаруға мүмкіндік беретінше біртіндеп бөлінетін еді. Жебе өткен тесікті, кіреберіс жарасына үлкен және үлкендей келетін, матаға оралған қаңбақ ағашының (elder pith) бөліктерін енгізу арқылы кеңейтті. Бұл бөліктер балға малынған, оның антисептикалық қасиеттері белгілі болғандықтан. Содан кейін жара арпа мен балды терпентинмен араластырып жасалған бальзаммен (Амбруаз Пареге дейінгі, бірақ оның терпентиннің емдік қолданысы Брэдморға таныс болған римдік медициналық мәтіндерден әсер алған) жабылды. 20 күннен кейін жара инфекциядан таза болды.

Этимология

Бұл сөз, мүмкін, ұзын садақты крест садағынан ажырату үшін пайда болған. "Ұзын садақ" терминінің алғаш рет қолданылуы 1386 жылғы әкімшілік құжатта кездеседі, онда латын тілінде arcus vocati longbowes, "ұзын садақтар" деп аталатын садақтар туралы айтылған, алайда түпнұсқадағы соңғы сөздің нақты оқылуы белгісіз. 1444 жылы Йорк қаласында расталған өсиетнамада "садил, alle my longe bowis, a bedde" деп жазылған.

Шығу тегі

Ағылшынның ұзын садағының шығу тегі даулы. Нормандық жаулап алу алдындағы англосаксон соғысында әскери садақ атудың маңыздылығын бағалау қиын болғанымен, Гастингс шайқасының тарихы көрсеткендей, садақ атудың нормандар кезінде маңызды рөл атқарғаны анық. Олардың англо-нормандық ұрпақтары да әскери садақ атуды пайдаланған, бұған 1138 жылы Стандарт шайқасындағы жеңіс дәлел. Уэльске англо-нормандық шабуылдар кезінде уэльс садақшылары басып кіргендерге ауыр зиян келтірді, ал уэльс садақшылары осы кезден бастап ағылшын армияларында пайда болды. 1188 жылы Уэльске сапар шеккен Гиральдус Камбренсис Гвенттің садақтарының «қатаң және мықты, тек қашықтықтан оқ ату үшін ғана емес, сонымен қатар жақын арадағы күшті соққыларға төтеп беру үшін» жаратылғанын жазды. Ол уэльс садағының мүмкіндіктеріне мысал келтірді:

Дегенмен, тарихшылар бұл садақтардың кейінгі ағылшын ұзын садағынан өзгеше болған-жоғын таластырады. Дәстүр бойынша, 14 ғасырдың басына дейін қарудың төрт пен бес фут аралығындағы өздігінен жасалған садақ болғаны, ол 19 ғасырдан бері қысқа садақ деп аталып келеді делінеді. Көкірекке тартылатын бұл қару көбінесе әлсіз болған. Алайда, 1985 жылы Джим Брэдбери бұл қаруды қарапайым ағаш садақ ретінде жіктеді, қысқа садақ терминін қысқа күрделі садақтар үшін сақтап, ұзын садақтардың осы қарапайым садақтың дамыған түрі екенін дәлелдеді. 2005 жылы Стрикленд пен Харди бұл пікірді одан әрі дамытып, қысқа садақтың миф екенін және барлық ерте ағылшын садақтарының ұзын садақтың бір түрі болғанын айтты. 2011 жылы Клиффорд Роджерс кең ауқымды иконографиялық зерттеулерді қоса алғанда, әртүрлі дәлелдерге негізделіп дәстүрлі көзқарасты қайта жаңартты. 2012 жылы Ричард Уодж жазба, иконографиялық және археологиялық дәлелдерді кеңінен зерттеу арқылы пікірталасқа қосылып, нормандық жаулап алу мен Эдуард III билігі арасындағы кезеңде Англияда қысқа өздігінен жасалған ағаш садақтармен қатар ұзын садақтар болғанын, бірақ ауыр жебелерді атуға арналған күшті ұзын садақтар 13 ғасырдың соңына дейін сирек кездесетінін көрсетті. Сондықтан, 13 ғасырдың соңында технологиялық революция болды ма, жоқ па, әлі де даулы мәселе болып қалуда. Дегенмен, барлығымыз 13 ғасырдың соңы мен 14 ғасырдың басында күшті ұзын садақтарды жаппай пайдаланатын тиімді тактикалық жүйе жасалғанын мойындаймыз. 1295 жылы Эдуард I қарулы күштерін жақсырақ ұйымдастыруға кірісіп, біркелкі өлшемдегі бөлімдер мен нақты басшылық тізбегін құрды. Ол садақшылардың алғашқы шабуылын, содан кейін атты әскер мен жаяу әскердің шабуылын біріктірді. Бұл тактика 1298 жылы Фолкирк шайқасында тиімді қолданылды.

Он төртінші және он бесінші ғасырлар

Ұзын садақ ағылшындар мен уэльстердің көптеген ортағасырлық шайқастарын шешті, олардың ең маңыздылары – Жүз жылдық соғыс кезінде Креси шайқасы (1346) және Агинкур шайқасы (1415); бұлар бұрынғы табыстарға, атап айтқанда Шотландияның тәуелсіздік соғыстары кезіндегі Фолкирк шайқасына (1298) және Халидон төбесіндегі шайқасқа (1333) ілесті. Одан кейін олардың сәттіліктері азайды, Вернеуль шайқасында (1424) садақшылардың қатары бұзылып, Патай шайқасында (1429) қорғанысқа дайындалудан бұрын шабуылға ұшырады, ал соғыс Кастильон шайқасымен (1453) аяқталды, оны француз артиллериясы шешті. Ұзын садақтар оларды алмастырған қара ұнтақ қаруларынан әлдеқайда жылдам және дәл болғанымен, ұзын садақшыларды жаттықтыру өте ұзаққа созылды, өйткені соғысқа қолдану үшін жылдар бойы тәжірибе қажет болды (Мэри Роузден табылған ұзын садақтардың көптеген мысалдарының тартымды күші ). Соғыстар көбінесе маусымдық болатын және абыройлы емес сарбаздар жылдың бір бөлігін шаруашылықта жұмыс істейтін заманда, ұзын садақты тиімді пайдалану үшін қажетті жыл бойына созылатын жаттығу қиындық тудырды. Орта ғасырлардағы билеуші үшін тұрақты әскер ұстау өте қымбат болды. Еуропалық құрлықтағы әскерлер көбінесе ұзын садақ корпусын даярламайтын. Арнайы дайындықтарының арқасында ағылшын садақшылары басқа Еуропа елдерінде, әсіресе Италияның қала-мемлекеттерінде және Испанияда жалдамалы әскер ретінде ізделді. Сэр Джон Хоуквуд басқаратын қарулы адамдар мен садақшылардан құралған Ақ рота 14 ғасырдың ең танымал ағылшын еркін компаниясы еді. Италиядағы жорықтарында ұзын садақшыларды қолданғандардың бірі – қуатты венгр королі Ұлы Людовик.

XVI ғасырдан кейінгі кезеңдер

Ұзын садақтар шамамен 16 ғасырға дейін қолданыста болды, содан кейін атыс қаруларының жетістіктері оқ-дәрі қаруын соғыста маңызды факторға айналдырды және аркебузиерлер мен гранадиерлер сияқты бөлімдер пайда бола бастады. Осыған қарамастан, ағылшын тәжі әртүрлі спорт түрлеріне тыйым салып, садақсыз адамдарға айыппұл салу арқылы садақ атуды дамытуға көп күш жұмсады. Шын мәнінде, Англияда азамат соғысы басталар алдында Уильям Нидтің "Екі қарулы адам" атты памфлетінде сарбаздарды ұзын садақ пен найзаға үйрету қажеттігі айтылды; алайда, сол кездегі басқа авторлар бұл кеңеске құлақ қоймады, олар атыс қарулары садақ атудың орнын басып алғанын мойындады. 1513 жылғы Флодден шайқасында жел мен жаңбыр ағылшын садақшыларының толық қаруланған шотланд ақсүйектеріне қарсы тиімді болуына кедері келтірген болуы мүмкін, олар қарсы шабуылдың алдыңғы қатарын құрады, бірақ олардың нашар қорғалған жаяу әскерлеріне оқ ату мүмкіндігі туғанда, нәтижесі апатты болды. Шотландия королі Джеймс IV қарулы қалқанға қарамастан, шайқаста бірнеше жебе жарақатын алды, олардың бірі оның өліміне себеп болған болуы мүмкін. Флодден – ұзын садақтың британдық соғыстардағы соңғы маңызды рөл атқарған шайқасы болды, тіпті шешуші болмаса да. Тюдор дәуіріндегі үйді қорғау жасақтары 1598 жылы Елизавета I таратып жібергенге дейін ұзын садақтың негізгі қаруы болып қала берді. Ағылшын шайқасында садақтың соңғы рет қолданылғаны туралы жазба 1642 жылғы қазан айында, азамат соғысы кезінде Бриджнорттағы шайқас болды, онда садақпен қаруланған жергілікті жасақ, зәулім емес мушкетерлерге қарсы тиімді болды. Ұзын садақшылар роялистер армиясының құрамында болды, бірақ парламентшілер оларды қолданбады. Ұзын садақтар спорт пен аң ауру үшін қазірге дейін жасалып, қолданылып келеді, бірақ 1642 жылдан бері олар сирек кездеседі және олардың өте азы ғасырлар бойғы қарулардың жоғары кернеуіне ие. Басқа айырмашылықтарға үздіксіз иілудің орнына қатайтылған, иілмейтін орталық бөлікті пайдалану жатады. Он жетінші ғасырдан кейін ұзын садаққа деген әскери қызығушылық азайды, бірақ оның әскери қолданысын қайта жаңғырту жоспарлары кейде ұсынылды. Бенджамин Франклин 1770 жылдары оның жақтаушысы болды; 1784 және 1794 жылдар аралығында Құрметті артиллерия компаниясында садақшылар бөлімі болды, ал Ричард Мейсон 1798 жылы отаршылдықты найза мен ұзын садақпен қаруландыруды ұсынатын кітап жазды. Дональд Федерстоун сондай-ақ 1792 жылы 44-ші пехота полкінің лейтенант-полковнигі Ричард Лидің ұзын садақты әскери қолдануды жақтағанын жазды. Уинстон Черчилль «Англия тілдесетін халықтар тарихы» еңбегінде былай деп жазды:
Соғыс кеңсесінің құжаттарында Ватерлоодан кейінгі бейбітшілік кезінде Наполеон соғыстарында көп тәжірибе жинаған генерал офицердің мылтықтарды тастап, ұзын садақ пайдалануды ұсынатын трактаты бар, оның себебі – жоғары дәлдігі, жылдам оқ атуы және тиімді қашықтығы. Екінші дүниежүзілік соғыста ұзын садақтың қолданылғаны туралы дерек бар, 1940 жылы Францияда Джек Черчилль ұзын садақпен шайқаста жауды өлтірген. Қаруды соғыста коммандостар қолдануы мүмкін деп ойланды, бірақ оны іс жүзінде қолданды ма, әзірге белгісіз.

Longbows remained in use until around the 16th century, when advances in firearms made gunpowder weapons a significant factor in warfare and such units as arquebusiers and grenadiers began appearing. Despite this, the English Crown made numerous efforts to continue to promote archery practice by banning other sports and fining people for not possessing bows. Indeed, just before the English Civil War, a pamphlet by William Neade entitled The Double Armed Man advocated that soldiers be trained in both the longbow and pike; although this advice was disregarded by other writers of the day, who accepted that firearms had supplanted the role of archery. At the Battle of Flodden in 1513, wind and rain may have contributed to the ineffectiveness of the English archers against the Scottish nobles in full armour who formed the front rank of their advance, but when the opportunity arose to shoot at less well protected foot soldiers, the result was devastating. Despite his armour, King James IV of Scotland received several arrow wounds in the fighting, one of which may have caused his death. Flodden was the last major British battle in which the longbow played a significant part, even if not a decisive one. Longbows remained the main weapon of the trained bands, the home defence militia of the Tudor period, until they were disbanded by Queen Elizabeth I in 1598. The last recorded use of bows in an English battle may have been a skirmish at Bridgnorth, in October 1642, during the Civil War, when an impromptu town militia, armed with bows, proved effective against un armoured musketeers. Longbowmen remained a feature of the Royalist Army, but were not used by the Roundheads. Longbows have been in continuous production and use for sport and for hunting to the present day, but since 1642 they have been a minority interest, and very few have had the high draw weights of the medieval weapons. Other differences include the use of a stiffened non bending centre section, rather than a continuous bend. Serious military interest in the longbow faded after the seventeenth century but occasionally schemes to resurrect its military use were proposed. Benjamin Franklin was a proponent in the 1770s; the Honourable Artillery Company had an archer company between 1784 and 1794, and a man named Richard Mason wrote a book proposing the arming of militia with pike and longbow in 1798. Donald Featherstone also records a Lt. Col. Richard Lee of 44th Foot advocated the military use of the longbow in 1792. Winston Churchill, in A History of the English Speaking Peoples, wrote:
The War Office has among its records a treatise written during the peace after Waterloo by a general officer of long experience in the Napoleonic wars recommending that muskets should be discarded in favour of the long bow on account of its superior accuracy, rapid discharge, and effective range. There is a record of the use of the longbow in action as late as WWII, when Jack Churchill is credited with a longbow kill in France in 1940. The weapon was certainly considered for use by Commandos during the war but it is not known whether it was used in action.

Тірі қалған садақ пен жебелер

1545 жылы Портсмутта батып кеткен Генрих VIII флотының "Мэри Роуз" кемесінен 3500-ден астам жебе және 137 толық садақ табылды. Бұл ұзын садақтың тарихы үшін маңызды дереккөз, өйткені садақтар, садақ жасау құралдары және садақшылардың қаңқалары сақталған. Садақтардың ұзындығы әртүрлі, орташа ұзындығы болса, көптеген жебелер тополь ағашынан, ал қалғандары бук, күл және қарақұмыстан жасалған. Жебелердің тартылу ұзындығы да әртүрлі болды, көпшілігінің тартылу ұзындығы болса, ал жебе басы түріне қарай қосымша ұзындық берді, бірақ біразының сапты ұяға енгізу үшін орын қалдыру қажет болды. "Мэри Роуз" кемесіндегі садақтар өте жақсы жағдайда сақталған. Олардың кейбіреулерін сынақтан өткізуге жеткілікті садақ болды, нәтижесінде орташа тартылу күші болды. Дегенмен, ағаштарды талдау көрсеткендей, олар теңіз суы мен лайда едәуір нашарлап, тартылу күштерін әлсіреткен. Көшірмелері жасалып, сынақтан өткенде тартылу күші болды. Екінші садақ 1513 жылғы Флодден шайқасына жатады ("ағылшын топырағында ұзын садақ негізгі қару ретінде қолданылған соңғы шайқас, сондықтан ол садақ тарихындағы маңызды оқиға"). Ол Шотландияның Эдинбург қаласындағы Корольдік садақшылардың штаб-пәтерінің шатырында ілінген. Оның тартылу күші болды. Үшінші және төртінші садақтар 1836 жылы Джон Диэн тарапынан "Мэри Роуз" кемесінен табылды. Екі қару да Лондон мұнарасының қару-жарақ қоймасында сақталады, ал 1887 жылы Хорас Форд олардың тартылу күші шамамен деп бағалаған. Осы садақтардың 1970 жылдардың басында жасалған заманауи көшірмесінің тартылу күші болды. Бесінші аман қалған ұзын садақ Саффолк графтығындағы Мендлшем ауылындағы шіркеудің қару-жарақ қоймасынан алынған, және ол Генрих VIII немесе Елизавета I дәуіріне жатады деп саналады. Мендлшем садағы сынған, бірақ оның ұзындығы шамамен және тартылу күші болды.

Әлеуметтік маңызы

Ағылшын мәдениетіндегі ұзын садақтың маңыздылығы Робин Гуд туралы аңыздарда көрінеді, олар оны шебер садақшы ретінде суреттейді, сондай-ақ Сэр Артур Конан Дойлдың "Ақ компания" романындағы "Садақ туралы жыр" да дәлел. Генрих III патшалық құрған кезде 1252 жылғы қару-жарақ заңы барлық "азаматтарды, қала тұрғындарын, еркін шаруаларды, 15-тен 60 жасқа дейінгі шаруаларды және басқаларын" қарулануға міндеттеді. Ең кедейлері 2 фунттан астам жері болса, алберда мен пышақ, сондай-ақ садаққа ие болуы керек еді. Бұл патшаға әскер жинауды жеңілдетті, бірақ сонымен қатар садақ шаруалар көтерілісі кезінде көтерілісшілердің қолданған қаруы екенін көрсетті. Англияның еоман тобы ұзын садақпен шеберлікке жеткеннен бастап, Англия ақсүйектері оларды ашық көтеріліске итермелеуден сақтануға тиіс болды. Зерттеушілердің болжамы бойынша, ұзын садақ жасауға қолайлы ыроқ ағаштарын алу үшін ағылшын шіркеу аулаларына көптеген ағаштар отырғызылған.