Кіріспе
1422–1461 жылдар аралығында Франция королі болған Карл VII (22 ақпан 1403 – 22 шілде 1461), Жеңімпаз немесе Жақсы қызмет еткен (le Bien Servi) аталған, 1422 жылдан өліміне дейін, 1461 жылға дейін Франция королі болды. Оның билігінде жүз жылдық соғыс аяқталып, француз тәжіне ағылшын талаптарының де-факто соңы болды. Жүз жылдық соғыстың қайнаған кезінде Карл VII Франция тағына қиын жағдайда отырды. Англия Корольдігінің және Бургундия герцогінің әскерлері Гвиенна мен Солтүстік Францияны, ішінде ең көп халқы бар Парижді және француз патшаларының дәстүрлі түрде тәж кигізілген Реймсті басып алды. Бұған қоса, оның әкесі Карл VI 1420 жылы оны мұрагерлік құқығынан айырып, Англияның Генрих V және оның мұрагерлерін Франция тәжінің заңды жалғасы деп мойындады. Сонымен қатар, Францияда Арманьяктар (Валуа әулетінің жақтастары) мен Бургундия партиясы (Англиямен одақтас Валуа Бургундия әулетінің жақтастары) арасында азамат соғысы болды. Сарайы Луара өзенінен оңтүстікке, Бургеге көшірілген соң, Карл осы қаланың төңірегіндегі аймақ оған қалған санаулы жерлердің бірі болғандықтан, "Бурге патшасы" деп аталды. Дегенмен, оның саяси және әскери жағдайы Францияда рухани көшбасшы ретінде Жанна д’Арк пайда болғаннан кейін күрт жақсарды. Жанна мен Жан де Дюнуа француз әскерлерін Орлеан және Луара өзеніндегі басқа да стратегиялық қалаларды қоршаудан босатуға, сондай-ақ Патай шайқасында ағылшындарды жеңуге жетекшілік етті. Жергілікті ағылшын әскерлері таратылғаннан кейін, Реймстің халқы адалдығын өзгертті және қақпаларын ашты, бұл 1429 жылы Реймс соборында Карл VII-нің тәж кигізілуіне мүмкіндік берді. Алты жылдан кейін ол Бургундиямен Арас келісімін жасасу арқылы ағылшын-бургундиялық одақты тоқтатты, одан кейін 1436 жылы Парижді қайтарып алды және 1440 жылдары жаңадан құрылған кәсіби армия мен жетілдірілген қоршау артиллериясын қолдана отырып, Нормандияны қайта басып алды. 1453 жылғы Кастильон шайқасынан кейін француздар ағылшындарды Кале палесінен басқа барлық континенттік иеліктерінен қуды. Карл VII-нің соңғы жылдары болашақ Людовик XI болған, оның тәуелсіз ұлымен қақтығыстармен ерекшеленді.
Charles VII (22 February 1403 – 22 July 1461), called the Victorious or the Well Served (le Bien Servi), was King of France from 1422 to his death in 1461. His reign saw the end of the Hundred Years' War and a de facto end of the English claims to the French throne. In the midst of the Hundred Years' War, Charles VII inherited the throne of France under desperate circumstances. Forces of the Kingdom of England and the duke of Burgundy occupied Guyenne and northern France, including Paris, the most populous city, and Reims, the city in which French kings were traditionally crowned. In addition, his father, Charles VI, had disinherited him in 1420 and recognized Henry V of England and his heirs as the legitimate successors to the French crown. At the same time, a civil war raged in France between the Armagnacs (supporters of the House of Valois) and the Burgundian party (supporters of the House of Valois Burgundy, which was allied to the English). With his court removed to Bourges, south of the Loire river, Charles was disparagingly called the "King of Bourges", because the area around this city was one of the few remaining regions left to him. However, his political and military position improved dramatically with the emergence of Joan of Arc as a spiritual leader in France. Joan and Jean de Dunois led French troops to lift the sieges of Orléans and other strategic cities on the Loire river, and to crush the English at the Battle of Patay. With the local English troops dispersed, the people of Reims switched allegiance and opened their gates, which enabled the coronation of Charles VII at Reims Cathedral in 1429. Six years later, he ended the English Burgundian alliance by signing the Treaty of Arras with Burgundy, followed by the recovery of Paris in 1436 and the steady reconquest of Normandy in the 1440s using a newly organized professional army and advanced siege cannons. Following the Battle of Castillon in 1453, the French expelled the English from all their continental possessions except the Pale of Calais. The last years of Charles VII were marked by conflicts with his turbulent son, the future Louis XI.
Ерте өмір
1403 жылы Паридегі корольдік резиденциясы – Сен-Поль қонақүйінде дүниеге келген Карл туғаннан кейін алты ай өткен соң Понтье графы атағын алды. Ол Франция королі Карл VI және Бавариялық Изабелланың он бірінші баласы және бесінші ұлы болды. Оның төрт ағасы – Карл (1386), Карл (1392–1401), Людовик (1397–1415) және Жан (1398–1417) Франция тағының мұрагерлері ретінде Франция дофині атағын кезекпен иеленген. Барлығы баласыз қайтыс болды, нәтижесінде Карлға атақ-дәрежеге толы мұра қалды.
Орлеанды қоршау
1429 жылы Франциядағы саяси жағдайлар шешуші өзгеріске ұшырады, дәл сол кезде дофиннің болашағы үмітсіз болып көріне бастады. Орлеан қаласы 1428 жылдың қазан айынан бері қоршауда болды. Англияның регенті Бедфорд герцогы (Генрих VI-ның інісі), Карлдың қайын інісі Рене басқаратын Бар герцогтығына қарай жылжи бастады. Карлға адал француз лордтары мен сарбаздар барған сайын үмітсіздікке бойлады. Содан кейін Лотарингия мен Шампань шекарасындағы Домреми деген кішкентай ауылда Жанна д’Арк есімді жасөспірім қыз, Вокулеурс гарнизонының қолбасшысы Роберт де Бодрикурдан оны дофинге, Чинонға жеткізу үшін қажетті сарбаздар мен ресурстарды жинап беруді талап етті, өйткені періштелер мен әулиелердің көріністері оған құдайдан берілген міндетті тапсырғандығын айтты. Лорд Бодрикурдың бес тәжірибелі сарбаздың сүйемелдеуімен және Шарлға берілген ұсыныс хатымен Жанна Чинонға аттанды. Ол 1429 жылдың 23 ақпанында келді. Жанна мен дофин кездескен кезде қатыспаған куәлардың айтуынша, Шарль оны ешқашан көрмегеніне қарамастан, оны тани алатындығын сынап көргісі келді, сондықтан ол өзін сарайдың бірі ретінде жасырды. Жанна бөлмеге кіргенде, Шарль олардың арасында тұрды. Жанна оны бірден таныды, оған иіліп, тізелерін құшақтап: «Құдай сізге бақытты өмір сыйласын, тәтті Патша!» деді. Басқа біреудің патша екенін дәлелдеуге тырысқанына қарамастан, Жанна оны төрт айдан кейін Реймсте таққа отырғанға дейін «дофин» немесе «асыл дофин» деп атады. Екеуі жеке сөйлескеннен кейін, Шарль шабыттанып, сенімге толы болды. 1429 жылдың наурыз айында Шарльпен кездескеннен кейін Жанна д’Арк француз әскерін Орлеанға бастап баруға бел буды. Оған Этьен де Виньоль, Ла-Ир және Жан Потон де Ксентрайль сияқты тәжірибелі қолбасшылар көмектесті. Олар 1429 жылдың 8 мамырында ағылшындарды қоршаудан шығуға мәжбүр етті, осылайша соғыстың бағытын өзгертті. Француздар 18 маусымда Патай шайқасында жеңіске жетті, онда ағылшын әскері өзінің жартысына жуық әскерін жоғалтты. Ағылшын және Бургундияның бақылауындағы аумаққа одан әрі шабуыл жасағаннан кейін, Карл 1429 жылдың 17 шілдесінде Реймс соборында Франция королі Карл VII болып жарияланды. Кейінірек Жанна 1430 жылдың 24 мамырында Компиен қамалында Люксембургтің Иоанны басқаратын Бургундия әскерлеріне түсті. Бургундиялықтар оны ағылшын одақтастарына тапсырды. Ағылшыл дін қызметкерлері, Пиер Кошон сияқты, ағылшын оккупациялық үкіметіне ұзақ қызмет еткен сот, оны ересілік үшін айыптады және 1431 жылдың 30 мамырында өртеді.
Француз жеңісі
Шарль ісі үшін Жанна д'Арктай маңызды болған нәрсе – оның әйелі Мари д'Анжудың ықпалды және бай отбасының, әсіресе оның енесі, Арагон королевасы Иоланданың қолдауы еді. Ол әйеліне деген қандай құрметке ие болса да, не оның отбасының көмегі үшін қаншалықты алғыс білдірсе де, Карл VII-нің өміріндегі ең басты махаббаты оның сүйіктісі Аньес Сорель болды. Карл VII және Бургундия герцогы Филипп Жақсы 1435 жылы Аррас шартын жасады, осы арқылы Бургундиялық тарап ағылшын одағынан бас тартып, Карл VII-мен келісті, ағылшын одақтастарының жағдайы қиын болған кезде. Осы жетістігімен Карл Франция королі ретінде Генрих VI-ны ешбір қанды ханзаданың мойындамауын қамтамасыз етудегі маңызды мақсатына қол жеткізді. Келесі екі онжылдық ішінде француздар Парижді ағылшындардан қайтарып алып, ақырында Францияның барлық бөлігін, солтүстік Кале портынан басқа, қайтарып алды.
Билік етудің соңы
Карлдың соңғы жылдары оның мұрагері Луимен қарым-қатынас ушығып, ол дофин лауазымымен бірге нақты билік талап етті. Карл одан үнемі бас тартты. Сондықтан Луи әкесінің билігін дүрліктіру үшін наразылық туғызып, құлсарулар жасады. Ол әкесінің сүйіктісі Аньес Сорелмен дауласып, бірде оны жалаңаш қылышпен Карлдың төсегіне шапқан дегенді айтады. Ақырында, 1446 жылы Карлдың тағы бір ұлы, оның да аты Карл болды, дүниеге келгеннен кейін король дофинді Дофинге қуды. Екеуі енді ешқашан кездеспеді. Луи кейін корольдің сарайға оралуын талабын қабылдамады және 1456 жылы Бургундия герцогы Филипп Жақсының қорғауына қашты. 1458 жылы Карл ауыр сырқатқа шалдықты. Оның аяғындағы жара (мүмкін, қант диабетінің немесе басқа да аурудың алғашқы белгісі) жазылмады, ал ішіндегі инфекция қаушатын қызбаға әкелді. Король Луиді Бургундиядағы жер аударынан шақырып алды, бірақ дофин келуден бас тартты. Ол әкесінің қайтыс болатын сәтін болжау үшін жорамалгерлерді жалдады. Король келесі екі жарым жыл бойы ауырып, бірақ өлуге дайын болмады. Осы уақыт ішінде ол сонымен қатар Арманьяк графы Иоанн V-нің бүлікшілігімен де айналысуға мәжбүр болды. Бірақ, ақырында 1461 жылдың шілдесінде корольдің дәрігерлері Карл тамыз айынан кейін тірі қала алмайды деген қорытындыға келді. Ауырған және шаршаған король, өзінің ұлына ғана адал сатқындармен қоршалғандай сезіне бастады. Ауру мен қызбаның күшінен ол ақыл-есінен айырылды. Осы кезде оның жауында тағы бір инфекция пайда болып, аузында іріңдік пайда болды. Осының салдарынан ісік соншалықты үлкен болды, өмірінің соңғы аптасында Карл тамақ немесе су жұта алмады. Ол дофиннің өлім төсегіне келуін өтінгенмен, Луи одан бас тартты, оның орнына Бургундиядағы Авеснес қаласында әкесінің өлімін күтті. Мехун-сюр-Иврде кіші ұлы Карлдың көмегімен және үлкен ұлының соңғы сатқындығын білген король аштықтан қайтыс болды. Ол 1461 жылдың 22 шілдесінде қайтыс болды және өтініші бойынша ата-анасының қасына Сен-Дениге жерленді.
Мұра
Карл VII-нің мұрасы Жанна д'Арктің ерліктері мен соңында шейіт болуымен қабаттасқандықтан, оның билігінің басындағы белгісіздік пен әрекетсіздік оның тарихтағы беспрецедентті жетістіктерін көлеңкеге түсірді. Ол төрт буынға соңғы бабаларының (әкесі Карл VI, атасы Карл V, арғы атасы Иоанн II және шөбере атасы Филипп VI) орындай алмаған істі істеді – ағылшындарды елден қуды да, Жүз жылдық соғысқа нүкте қойды. Ол Рим дәуірінен бері Францияның тұрақты армиясын құрды. Никколо Макиавелли "Билеуші" еңбегінде, егер оның ұлы Людовик XI осы саясатты жалғастырғанда, француздардың жеңіске жете алмайтынына ешкім күмәнданбайтын еді деп айтады. Карл VII Бурж прагматикалық санкциясы арқылы Рим папасының билігінен өзін қорғады. Ол 1432 жылы Пуатье университетін құрды, ал оның саясаты халыққа белгілі бір экономикалық өркендеуді сыйлады.
Балалар
Карл 1422 жылдың 18 желтоқсанында екінші туысы Анжу Мариямен үйленді. Олар екеуі де Франция королі Иоанн II және оның бірінші әйелі Богемияның Боннасынан тараған, әке тарапынан бес буын шөберелері болды. Олардың он төрт баласы болды:
АтыТуған күніӨлімЕскертпелерЛуи3 шілде 142330 тамыз 1483Франция королі. Бірінші рет Шотландияның Маргарет патшасына үйленді, балалары жоқ. Екінші рет Савойлық Шарлоттаға үйленді, балалары болды.Жан19 қыркүйек 1426Бірнеше сағат өмір сүрді.Радегонда1425 немесе 1428 жылдың тамызы1445 жылдың ақпаны1430 жылдың 22 шілдесінде Австрияның эрцгерцогы Зигмундқа құда түсті.Екатерина142813 қыркүйек 1446Шарль Батылға үйленді.Джеймс14322 наурыз 1437Бес жасында қайтыс болды.Йоланда23 қыркүйек 143423/29 тамыз 1478Савой герцогы Амадей IX-қа үйленді, балалары болды.Жоанна4 мамыр 14354 мамыр 1482Бурбон герцогы Иоанн II-ге үйленді, балалары жоқ.Филипп4 ақпан 143611 маусым 1436Сәби кезінде қайтыс болды.Маргарет1437 жылдың мамыры24 шілде 1438Бір жасында қайтыс болды.Жоанна7 қыркүйек 143826 желтоқсан 1446Маридің егіз туысы, сегіз жасында қайтыс болды.Мари7 қыркүйек 143814 ақпан 1439Жоаннаның егіз туысы, сәби кезінде қайтыс болды.Изабелла1441Жас кезінде қайтыс болды.Магдалена1 желтоқсан 144321 қаңтар 1495Фокстың Гастон, Виана князіне үйленді.Карл12 желтоқсан 144624 мамыр 1472Заңды мұрагерлерсіз қайтыс болды.
NameBirthDeathNotesLouis3 July 142330 August 1483King of France. Married firstly Margaret of Scotland, no issue. Married secondly Charlotte of Savoy, had issue. John19 September 1426Lived for a few hours. Radegonde1425 or August 1428February 1445Betrothed to Sigismund, Archduke of Austria, on 22 July 1430. Catherine142813 September 1446Married Charles the Bold. James14322 March 1437Died aged five. Yolande23 September 143423/29 August 1478Married Amadeus IX, Duke of Savoy, had issue. Joan4 May 14354 May 1482Married John II, Duke of Bourbon, no issue. Philip4 February 143611 June 1436Died in infancy. MargaretMay 143724 July 1438Died aged one. Joanna7 September 143826 December 1446Twin of Marie, died aged eight. Marie7 September 143814 February 1439Twin of Joanna, died in infancy. Isabella1441 Died young. Magdalena1 December 144321 January 1495Married Gaston of Foix, Prince of Viana. Charles12 December 144624 May 1472Died without legitimate issue.