Кіріспе

1202–1214 жылдардағы ағылшын-француз соғыстарын аяқтаған шайқас – Бувин шайқасы. 1214 жылғы 27 шілдеде Фландрия графтығындағы Бувин қаласының жанында болды. Бұл 1213–1214 жылдардағы ағылшын-француз соғысының шешуші шайқасы еді. Қазіргі заманғы тарихшылардың бағалауынша әскер саны әртүрлі болғанымен, Бувинде Франция королі Филипп II Август басқарған француз армиясы, Киелі Рим императоры Оттон IV басқарған үлкен одақтас әскерін талқандады. Бұл жоғары орта ғасырлардағы сирек кездесетін және маңызды шайқастардың бірі болды. 1214 жылдың басында Франция королі Филипп II Августқа қарсы коалиция құрылды. Оған Оттон IV, Англия королі Джон, Фландрия графы Ферран, Булонь графы Рено, Брабант герцогы Генрих I, Голландия графы Вильгельм I, Лотарингия герцогы Теобальд I және Лимбург герцогы Генрих III кірді. Олардың мақсаты Филипп II Августтың билігінің басында бағындырған жерлерін қайтарып алу еді. Шілде айының соңындағы маневрлерден кейін, 27 шілдеде Бувинге жақын жерде шайқас басталды. Ұзын одақтас колоннасы баяу түрде шайқасқа дайындалды, бұл одақтастарды қиын жағдайға түсірді. Француз рыцарларының жоғары тәртібі мен жаттығулары, оларға фламанд рыцарларын одақтас әскердің сол қанатында жеңіп, бірнеше шабуылдар жасауға мүмкіндік берді. Орталықта Оттон IV басқарған одақтас рыцарлар мен жаяу әскерлер бастапқыда сәттілікке жетіп, француз қалалық жаяу әскерін шашыратты және Филипптің өліміне жақын келді. Бірақ француз рыцарларының қарсы шабуылы, оқшауланған одақтас жаяу әскерін талқандады және Оттон IV-тің орталық бөлігі кері шегінді. Оттон IV шайқастан қашып кетті, ал оның серіктері француз рыцарларынан жеңіліп, императорлық арыстан туын жоғалтты. Одақтас әскердің орталық және сол қанаты жеңілгеннен кейін, Булонь графы Рено мен Вильгельм де Лонгспе басқарған оң қанаттың әскері ғана қарсы тұра алды. Олар өлтірілді, тұтқындалды немесе шайқас алаңынан қуылды. Түн құйынына жақын болғандықтан, қуып жете алмады. Француздардың күшті жеңісі, ағылшын және фламандтардың жоғалтқан жерлерін қайтарып алу үмітін жойды. Шайқастан кейін император ретінде беделін жоғалтқан Оттон IV, Рим папасы Иннокентий III-тің бұйрығымен тақтан алынды, бұл Фридрих II-нің императорлық таққа отыруына әкелді. Джон Англияның Анжу корольдерінің ежелгі иелігі – Анжу облысын Филиппке бейбіт келісім шарты бойынша беруге мәжбүр болды. Бұл Анжу империясының құлдырауын бекітті. Бувин шайқасының нәтижесінде Англиядағы саяси жағдай өзгерді, Джонның беделі әлсірегендіктен, оның наразы барондары 1215 жылы Магна Хартаға келісуге мәжбүр етті. Ферран, Рено және Лонгспе тұтқындалып, түрмеге қамалды. Билік тепе-теңдігі өзгерді, 13 ғасырдың папалары күшті Францияның қолдауын іздеді. Филипп II Август өзінің патшалығын кеңейтуде үлкен жетістіктерге жетті және билігінің соңына қарай, 1223 жылы, Еуропадағы Капетия әулетінің билігінің қалыптасуына негіз салды, бұл соңғы орта ғасырлардың көп бөлігін белгіледі, сонымен қатар Ансиен Режимді анықтаған абсолютизмнің негізін қалады.

Кіріспе

1214 жылы Португалия инфанты және Фландрия графы Фердинанд Пон-а-Венден шартында Франция королі Филипп II-ге жоғалтқан Эре-сюр-ла-Лис және Сен-Омер қалаларын қайтаруды тіледі. Осылайша ол Филипппен жасаған келісімін бұзып, Император Отто IV, Англия королі Джон, Брабант герцогы Генрих I, Голландия графы Вильгельм I, Лотарингия герцогы Теобальд I және Лимбург герцогы Генрих III-ті қамтитын кең коалиция құрды. Бұл жорықты одақтың тірегі болған Джон жоспарлады; оның жоспары француздарды Парижден оңтүстікке қарай өз күштеріне тарту және оларды ұстап тұру болды, ал Император Отто IV басқаратын негізгі әскер Парижге солтүстіктен шабуыл жасауға тиіс еді. Джонның жоспары бастапқыда іске асырылды, бірақ солтүстіктегі одақтастар баяу қозғалды. Джон француздармен екі рет шайқасқаннан кейін 3 шілдеде Аквитанияға шегінді. 23 шілдеде вассалдарын шақырғаннан кейін Филипптің 6000-дан 8000-ға дейін сарбаздан тұратын әскері болды. Император ақыры күштерін Валенсиенде шоғырландыруға қол жеткізді, бірақ бұл Джонды қамтымады, ал осы уақытта Филипп солтүстікке қарсы шабуыл жасап, қайтадан топтасты. Филипп енді өзі шабуылға шықты, атты әскерге қолайлы жағдай жасау үшін маневр жасағаннан кейін 27 шілдеде Бувин жазығында, Марк өзенінің шығысында шайқас ұсынды. Отто жаудың жылдамдығына таң қалды және Филипп оны дайынсыз ұстады деп есептелді, мүмкін Филипп оны әдейі тұзаққа түсірді. Отто сол кездегі француз тыл әскеріне шабуыл жасауға шешім қабылдады. Одақтас әскер Бувинге қарай оңтүстік-батысқа бұрылып, қанаттарында ауыр атты әскер, ортада жаяу әскер орналасты, ал Оттоның өзі басқаратын атты әскер оларды қолдады. Француз әскері де сондай-ақ, қанаттарында атты әскер, ортасында жаяу әскер, соның ішінде қалалық жасақтармен ұқсас формациямен орналасты. Филипп атты әскер резервімен және патшалық туы – Орифламмен жаяу әскердің артында тұрды. Филипптің шайқастағы капелланы Уильям Бретонның айтуынша, жауынгерлер 40 000 қадамдық кеңістікте тізілген, бұл өте аз орын қалдырып, қолма-қол соғысқа жағдай жасады. Вильгельм Бретон өзінің жылнамасында «жауынгерлердің екі қатарының арасында кішкентай ғана кеңістік болғанын» да айтады.

Қатысушы

Оттонның әскерінде шамамен 1300–1500 салт атты болды: 600–650 фламанд, 425–500 хайнаулық және 275–350 басқа жерлерден. Ол сондай-ақ шамамен 7500 жаяу әскер жинады, нәтижесінде әскер құрамы 9000 адамға жуық болды. Император әскері де үш бөлімге бөлінді: сол жақ флангты Фламанд Ферран басқарды, оның фламанд рыцарларымен бірге, Оденаард Арно басшылық етті. Жаяу әскер Фландрия мен Энодан келді. Орталық бөлімді Ото мен Лотарингия герцогы Теобальд, Брабант герцогы Генрих және Намур графы Филипп Куртуа басқарды. Оған көптеген саксондар мен Брабант және Германиядан келген жаяу әскерлер кірді. Шабуылдың алдыңғы қатарында неміс шұңғырлы әскері тұрды. Саксон жаяу әскері екінші қатарды құрады. Ото олардың арасында 50 неміс салт аттысымен тұрды. Оң жақ флангты Рено де Даммартин басқарды, оған Брабант жаяу әскері мен ағылшын рыцарлары кірді, соңғыларын Солсбери графы Уильям Лонгспей басқарды. Оң жақ шетінде ағылшын садақшылары Брабант жаяу әскерінің және екі Лотарингияның (яғни Лотарингия герцогтығы мен Бар графтығының) дворяндарының қанаттарын қолдады.

Достас сол жақ

Соғыс Сент-Медар де-Сойсонс аббаттығының 150 жеңіл атты әскерінің одақтас әскердің сол жағындағы фламандтық рыцарьларға шабуылымен басталды, мақсаты – оларды дүрліксіту. Фламандтық рыцарьлар қарусыз атты әскерді оңай кері қуды. Кейбір фламандтық рыцарьлар өздерінің құрамаларын тастап, шегініп келе жатқан жеңіл атты әскерді қуды. Шампаннан 180 француз рыцарьлары өз кезегінде шабуылдап, тым агрессивті фламандтық рыцарьларды өлтірді немесе тұтқынға алды. Фландрия графы 600 рыцарьдан тұратын бүкіл әскерімен қарсы шабуыл жасап, француздарды кері қайтарды. Гаушер де Шатильон 30 рыцарьын фламандтықтарға қарсы жіберді, одан кейін тағы 250 рыцарь келді. Олар үздіксіз шабуылдар жасап, одақтастардың алға жылжуын тоқтатты. Бірінші шайқаста екі жақтың да көптеген рыцарьлары аттарынан құлап жатты. Француздар фламандтық рыцарьларға қарағанда жақсы ұйымдастырылған, ал одақтастардың қатары француздардың тығыз тобының шабуылына ұшыраған сайын сиреп кетті. Шатильон мен Мелун өздерінің рыцарьларымен фламандтық қарсыластарының қатарын бұзып, содан кейін айналып, оларды арт жағынан шапты, нысаналарын үнемі ауыстырды. Сент-Пол рыцарьлары мен бургундтар фламандтарға қарсы шаршататын күрес жүргізді, ешкімді тұтқынға алмады. Бургундия герцогының аты өлтіріліп, герцог жерге құлады, бірақ оны фламандтықтарды жеңіп, оған жаңа жылқы тауып берген рыцарьлары құтқарды. Фламандтар үш сағат бойы күресті, жағдай нашарлап бара жатқанмен, рыцарьдық ар-ұятымен жетеледі. Ақырында, екі француз рыцарьлары жараланған және аттан түскен Фландрия графына қол жеткізіп, оның рыцарьларының рухын құлатты.

Орталығы

Француздық қалалық милиция жасағы, 2150 сарбаздан тұратын, Орифлам астында Филипптің рыцарлары мен флер-де-лис туының алдында орталықта жиналды. Олар орналасқаннан кейін, Отто бастаған одақтас рыцарлары мен жаяу әскерлерінің шабуылына ұшырап, кері шегінді. Отто мен оның рыцарлары француз патшасына жақын келгенде, француз рыцарлары оларды тоқтатты. Одақтас жаяу әскерлері Филипп пен оның бірнеше серіктеріне жетіп, иілген найзаларымен оны аттан түсірді. Француз патшасының қаруы жау найзасын қайтарды және оның өмірін сақтап қалды. Галес де Монтиньи патшалық туды көмекке шақыру үшін пайдаланды, ал тағы бір рыцарь Филипке жаңа жылқы берді. Одақтас жаяу әскерлері аттан түскен француз рыцарларын қару-жарағының тіліктері мен осал жерлерінен пышақтап өлтірді. Норман рыцары Этьен де Лоншамп осылай қаза тауып, француздар ауыр шығынға ұшырады. Француздардың бірнеше рет қайта шабуылдары мен ұзақ соғыстан кейін одақтастар кері шегінді. Орталықтағы шайқас енді патша мен императордың жеке басқаратын екі атты резерв арасындағы қақтығысқа айналды. Француз рыцары Пьер Маувозин Отто мен оның атын тұтқындауға жақын болды, ал Жерар ла Труи императорды пышақтап, оның тілсіз жағасынан секіріп, Оттоның атын көзінен ұрып өлтірді. Отто төрт неміс лорды мен олардың серіктері арқасында құтылды. Француздар оған жеке шабуыл жасау үшін көбірек рыцарларын жіберген кезде ол шайқас алаңынан қашып кетті. Неміс рыцарлары императорларын құтқару үшін соңына дейін күресті, барлығы өлтірілді немесе тұтқынға алынды. Императордың арыстан мен албан бейнеленген туын француз рыцарлары қолға түсіріп, патшасына әкелді. Осы кезде одақтастардың орталықтағы қарсыласуы тоқтады.

Достасқан оң жақ

Осы уақытта, француз әскерінің сол қанатында Роберт де Дрюдің әскерлері бастапқыда Уильям Лонгспе басқарған жауынгерлердің қысымына тап болды. Уильям Лонгспе аттан түсіп, Бове епискобы Филипп де Дрюге тұтқынға түсті, ал ағылшын сарбаздары қашқа жол тартты. Матье де Монморенси он екі жау императорлық туын қолға түсірді. (Осы ерлігін еске алу үшін Монморенси әулетінің қалқанында бұрынғы төрт бүркітке қосымша он екі бүркіт немесе барлығы он алты бүркіт бейнеленеді.)

Соңғы қарсылық

Француздар үшін күн бұрын шешілген еді, олардың қанаттары императорлық орталықтың шегінуін кесіп тастау үшін ішке қарай жабыла бастады. Шайқас король Филипптің бұрынғы вассалы Булоньелік Реджинальдтың (Рено де Даммартин) 400–700 брабансондық пикменнен құралған сақинасын ұстауымен аяқталды. Олар француз атқыштардың барлық шабуылына тойтарыс берді, ал Реджинальд өзінің шағын салт атты әскерімен қайта-қайта шабуылдар жасады. Ақырында, императорлық әскер шегініп кеткеннен соң, Брабант шілтромы Томас де Сент-Валери бастаған 50 салт атты және 1000–2000 жаяу әскердің шабуылымен басылып алынды. Реджинальд қақтығыста тұтқынға түсті. Түн жақындағандықтан және тұтқындар қашып кетуі мүмкін деген қорқыныштан кейін қуып жете алмады. Француз жасақтары мүйіз дауысымен қайтарылды.

Салдары

Француз ат әскерінің 2 рыцарі қаза тапты; француз жаяу әскерінің жоғалғандары тіркелмеген. Одақтастардың 169 рыцарі қаза тапты және жаяу әскердің арасында "ауыр" бірақ нақты сандық көрсетілмеген шығындар болды; оның ішінде 400 мен 700 арасында Брабант жаяу әскері қаза тапты. Реджинальд Булоньдікпен қатар француздар тағы екі графты – Хенауттың Феррандысын және Уильям Лонгспеені, сондай-ақ жиырма бес баронды және жүзден астам рыцарьды тұтқынға алды. Бұл шайқас Отто мен Джоннан туындаған қауіпті жойды. Жан Фабиердің сөзіне қарағанда, Бувин – «Франция тарихындағы ең шешуші және символды шайқастардың бірі». Филипп Контамин үшін «Бувин шайқасы маңызды салдарларға және үлкен әсерге ие болды». Фердинанд Лот оны «ортағасырлық Аустерлиц» деп атады. Филипп жеңімпаз күйде Парижге оралды, тұтқынға алғандарының шеруін артынан алып келе, ал оның халқы жеңімпаз патшаны қарсы алу үшін көшелерге жиналды. Шайқас аяқталғаннан кейін Отто Харцбург қамалына қайтып, Фридрих II оны оңтүстікте император ретінде бір жарым жыл бұрын мойындағандықтан, көп ұзамай қаладан қуылды. Граф Фердинанд жеңіліске ұшырағаннан кейін түрмеде қалды, ал король Джон ахуалды ескере отырып, өте жеңіл шарттармен бес жылдық бітімге келісім жасады. Филиптің шешуші жеңісі Англиядағы саяси жағдайға үлкен әсер етті. Бұл шайқас Анжу әулетінің империясын қайта құруға барлық үмітті жойды. Жеңілген король Джон соншалықты әлсіз болды, оның барондарының талаптарына бағынуға және 1215 жылы Магна Хартаға қол қоюға мәжбүр болды, бұл патша билігін шектеді және ортақ құқықтың негізін қалады.

Еске алу

Жеңіске алғыс айту үшін Филипп II Сенлис пен Мон-л'Эвек арасында Нотр-Дам-де-ла-Виктори аббаттығын құрды. 1914 жылы жетінші жылдығын белгілеу үшін Феликс Дехау Бувин қаласындағы шіркеуді шайқастың тарихын көрсететін бірнеше мозаикалық әйнектермен қайта жаңартуға ұйырды. 2014 жылы Бувинде "Bouvines 2014" атты бірлестік сегізінші жылдығын тойлады. Ресми салтанатты шаралар мен "Bouvines la Bataille" атты қойылымды қоса алғанда, бірқатар іс-шаралар Бувинге 6000-нан астам көрерменді шақырды.