Кіріспе

17α гидроксилаза жетіспеушілігіне байланысты туа біткен бүйрек үсті безі гиперплазиясы – 17α гидроксилаза ферментін шығаратын CYP17A1 генінің мутациясы нәтижесінде туа біткен бүйрек үсті безі гиперплазиясының (CAH) сирек кездесетін түрі. Бұл кортизол және жыныс гормондарының синтезінің төмендеуіне, ал оның салдарынан минералокортикоидтардың өндірісінің артуына алып келеді. Осылайша, жиі кездесетін белгілері – кортизолдың жеңіл жетіспеушілігі, ерлерде жыныс мүшелерінің дамуындағы бұзылыстар немесе әйелдерде ересек болу кезеңінде айқұрылыс, сондай-ақ гипокалемиялық гипертензия. Дегенмен, жартылай (толық емес) жетіспеушілік көбінесе науқастар арасында әртүрлі белгілерге ие болады, ал зардап шеккен әйелдер мүшесіздіктен басқа ешқандай белгілерді сезінбеуі мүмкін.

Патофизиология

КАГ-ның бұл түрі 17α гидроксилаза ферментінің (сонымен қатар CYP17A1 деп аталады) жеткіліксіздігінен туындайды. Ол туа біткен бүйрек үсті безі гиперплазиясының жағдайларының 5%-дан аз құрайды және аутосомалық рецессивті жолмен мұраға беріледі, шамамен 1 000 000 туған балаға 1 жағдай тіркелген. Көптеген ондаған жылдар бойы екі ферменттік белсенділік екі толыққандай түрлі гендер мен ферменттер деп есептелді. Осылайша, медициналық оқулықтар мен диагностикалық нұсқаулықтар бұрын екі түрлі ауруды сипаттаған: 17α гидроксилаза жеткіліксіздігі бар КАГ және жыныс гормондары синтезінің ерекше және сирек кездесетін кемістігі – 17,20 лиаза жеткіліксіздігі (бұл КАГ түрі емес). Соңғы он жылда екі аурудың бір геннің әртүрлі кемістіктері екендігі анық болды. Екі түрдің де клиникалық белгілері келесі бөлімдерде жеке-жеке сипатталады.

Минералокортикоидтық әсерлері

Бүйрек үсті қабығы гиперплазиялық және күшейтілген, минералокортикоидтар жолының бұзылуы жоқ. Осының салдарынан DOC, кортикостерон және 18-гидроксикортикостерон деңгейлері жоғарылайды. Бұл алдостеронның прекурсорлары әлсіз минералокортикоидтар болғанымен, олардың өте жоғары деңгейлері көбінесе ренин мен алдостерон өндірісін тоқтату үшін жеткілікті көлемді кеңейтуге, қан қысымын көтеруге және калийдің деңгейін төмендетуге себеп болады. 17α гидроксилаза жетіспеушілігі бар кейбір адамдарда сәби кезінде гипертония дамиды, ал балалық шақтың соңына қарай дерлік 90% дамиды. Төменгі ренин гипертониясы көбінесе зәрмен калийдің жоғалуына және метаболикалық алкалозға байланысты гипокалемиямен бірге жүреді. Минералокортикоидтардың артық болуының осы белгілері – 17α гидроксилазаның толық жетіспеушілігін, жыныс гормондарына ғана әсер ететін 17,20 лиаза жетіспеушілігінен ажырататын маңызды клиникалық көріністер болып табылады. Глюкокортикоидпен емдеу АКТГ-ны төмендетеді, минералокортикоид өндірісін қалыпқа келтіреді және қан қысымын түсіреді.

Глюкокортикоидтық әсерлер

Кортизолдың өндірісі АКТГ-ны қалыпқа келтіру үшін тым тиімсіз болғанымен, кортикостеронның 50-100 есеге артуы глюкокортикоид тапшылығы мен бүйрек үсті безінің дағдарысын болдырмау үшін жеткілікті әлсіз глюкокортикоидтық әрекетке ие. Деректерге сәйкес, ферменттік белсенділіктің 5% ғана кем дегенде әйелдердің жасөспірім кезеңіндегі физикалық өзгерістерін, тіпті овуляция мен фертильділікті де қамтамасыз етуі мүмкін. Жеңіл жағдайларда әйелдерде жоғары қан қысымы және/немесе сүйексіздік негізгі клиникалық проблема болып табылады. 17α гидроксилаза жетіспеушілігі гендік еркектерде бүйрек үсті бездері мен ұрықшаларда тестостерон өндірісінің орташадан ауырға дейін төмендеуіне алып келеді. Вирилизацияның жетілмеуі өзгермелі және кейде толық болады. Сыртқы жыныс мүшелерінің көрінісі қалыпты әйелдік пішіннен екіұштыға дейін, немесе жеңіл дамымаған еркек пішініне дейін өзгеруі мүмкін. Ең көп сипатталатын фенотип – кішкентай фаллус, перинеальді гипоспадия, кішкентай соқыр псевдовагинальды қуыс және ішкі немесе жамбас аймағындағы ұрықтар. Вольфтік өзек туындылары тестостерон тапшылығының деңгейіне байланысты гипопластикалық немесе қалыпты болады. Кейбір жартылай вирилизациясы барлар жасөспірім кезеңінде гинекомастияны дамытуы мүмкін, тіпті еркек пішінінің дамуы төмендесе де. Көптеген жағдайларда гипертонияның болуы оларды андрогеннің ішінара жетіспеушілігі немесе сезімталдығының басқа түрлерінен ажыратады. Тестостеронның минималды деңгейде де жетіспеушілігі барларда фертильділік нашарлайды.

17, 20 лиазаның жетіспеушілігі

Адамдардың өте аз санында аномальды аллель болғаны хабарланды, ол жоғарыда сипатталғандай гидроксилаза және лиаза белсенділіктерін бірдей төмендетудің орнына, негізінен 17,20 лиаза белсенділігінің төмендеуіне әкелді. Бұл адамдардағы ақау жыныс гормондарының (мысалы, бүйректегі DHEA, сондай-ақ гонадалық тестостерон мен эстрогендер) синтезінің оқшауланған бұзылуына соқты, ал минералокортикоидтар (мысалы, альдостерон) және глюкокортикоидтар (мысалы, кортизол) деңгейі қалыпты қалды. Альдостеронның қалыпты деңгейі гипоталамус-гипофиз осінің кері байланыс жүйесіне тәуелсіздігімен түсіндірілуі мүмкін, оның негізгі реттелушісі – қан сарысуындағы калий деңгейі. Альдостерон деңгейі қалыпты болғандықтан, гипертония күтілмейді. Кортизолдың қалыпты деңгейі гипоталамус-гипофиз осіне кортизолдың күшті теріс кері байланыс механизмімен байланысты. Яғни, бастапқыда 17,20 лиаза жетіспеушілігі жыныс гормондарының синтезін тоқтатады, нәтижесінде организм кортизол өндіруге көбірек күш жұмсайды. Дегенмен, кортизолдың бастапқы артық өндірісі теріс кері байланыс механизмі арқылы жылдам түзетіледі – кортизолдың жоғары деңгейі бүйрек үсті безінің фасцикулалық қабатынан адренокортикотроптық гормон (ACTH) секрециясын азайтады. Осылайша, минералокортикоидтардың артық өндірісі болмайды, сондай-ақ бүйрек үсті безінің гиперплазиясы да пайда болмайды. Пациенттерде адренокортикотроптық гормон (ACTH) деңгейінің қалыпты шекте қалатыны да байқалды, бірақ оның себебі әлі анықталған жоқ. Жыныс гормондарының жетіспеушілігі 17α гидроксилаза жетіспеушілігіне ұқсас салдарларға әкеледі. Ауыр жағдайда генетикалық әйелдер (XX) қалыпты ішкі және сыртқы жыныс мүшелерімен туады және жасөспірім шаққа дейін ешқандай аномалия белгілері байқалмайды, осы кезде андрогендік және эстрогендік белгілер (мысалы, кеуде және ұялы түк) пайда болмайды немесе бұрмаланған болады. Гонадотропиндердің деңгейі жоғары, ал жатыр балалардың жатырындай кішкентай болады. Жұмыртқалықтарда кеңейген фолликулярлық кисталар болуы мүмкін, тіпті эстрогенмен алмастырудан кейін де овуляция жүрмейді.

Емдеу

Гипертония және минералокортикоид артықшылығы, басқа да туа біткен бүйрек үсті безі жеткіліксіздігі (КАЖ) түрлеріндегідей, глюкокортикоидты алмастыру арқылы емделеді. Бұл екі түрінің де жеткіліксіздігі бар генетикалық әйелдердің көпшілігі ересекке айналу үшін эстрогенді алмастыру терапиясына жатады. Сонымен қатар, көпшілігіне етеккірді реттеу үшін мерзімді түрде прогестин қабылдау қажет болады. Фертильділік көбінесе төмендейді, себебі жұмыртқаның пісіп жетілуі және овуляция төмендеген жұмыртқалық стероидтар өндірісімен жеткіліксіз қамтамасыз етіледі. Ең қиын басқару шешімдері генетикалық тұрғыдан анық емес (XY) еркектерде туындайды. Көпшілігі, еркек емес, әйел сияқты көрінетін және нашар дамыған, жұмыс істемейтін ұрықтары хирургиялық жолмен алынған әйел ретінде тәрбиеленеді. Егер еркек ретінде тәрбиеленсе, нәресте кезінде ұрықтың өсуін стимуляциялау үшін тестостеронның қысқа курсын беруге болады. Хирургиялық араласу гипоспадияны түзетуге мүмкіндік береді. Мүмкін болса, ұрықтарды орхиопексия арқылы сақтап қалу керек. Тестостеронды алмастыру жасөспірімдік кезеңнің басталуы үшін және ересек өмір бойы жалғастыру үшін қажет.