Кіріспе

Аляска штатындағы өзен, АҚШ. Коюкук өзені (көйүкүк; Коюкон тілінде Оогхекухно', Инупиақ тілінде Кууйукақ немесе Таграгвик) – 684 км (425 миль) ұзындығындағы Юкон өзенінің саласы. Брукс жотасының Эндикотт тауларында, Солтүстік поляр шеңберінен жоғары бастау алатын бұл өзен, Юкон өзенінің солтүстігіндегі аймақты сумен жабады, оған Арктика қақпасы ұлттық паркі мен қорығының бір бөлігі, сондай-ақ Канути және Коюкук ұлттық жануарлар қорықтары кіреді. Басты салалары: Канути, Батзу, Хогатза, Хуслия, Дульби, Катеел және Гисаса өзендері.

Атауы

Коюкук атауы "өзен" деген мағына беретін орталық юпик тіліндегі "куик юк" фразасынан шыққан. Коюкук өзеніне орыс саяхатшысы Петр Василий Малахов осы жалпы C. Yup'ik атауын берген, себебі ол жергілікті Коюкон тайпасы бұл өзенді қалай атап кеткенін (яғни Оогекухно) білмеген. "Western Union Telegraph Expedition" экспедициясы АҚШ Географиялық атаулар жөніндегі кеңесі "Koyukuk" атауын бекіткенге дейін "Coyukuk" жазуын қолданған. АҚШ Алясканы Америка Азаматтық соғысынан кейін сатып алған, бірақ 1885 жылға дейін АҚШ өкілдері, АҚШ армиясының лейтенанты Генри Аллен мен қара сержант Фред Фикетт өзенге көтеріліп, оны зерттеді. 1893 жылы Джонни Фолгердің Ортаңғы саласында алтын кенін табуы 1898 жылы алтын асығушылығына әкелді; сауда орындары мен кеншілер лагерлері, соның ішінде Беттлз, өзеннің жоғарғы ағысында қарқынды дамыды. 1929 жылы Роберт "Боб" Маршалл Коюкук өзенінің Солтүстік саласын зерттеп, ол "Арктика қақпалары" деп атаған жерді анықтады. 1980 жылы АҚШ Конгресі Брукс жотасындағы Коюкук өзенінің Солтүстік саласының 164 шақырымын Коюкук жабайы және көрнекті өзені деп жариялады, бұл ортаны қорғаудың белгілі бір деңгейін бекітті. 1994 жылы өзен тасып, үш ауылды жойып, халықты толығымен көшіруге мәжбүр етті.

Флора мен фауна

Көюкук өзенінің бойындағы өсімдіктер жоғарғы ағысында сирек кездеседі, оларға ергежейлі етекті шыршалар және басқа бұталар, шалғын мен еліктер кіреді. Ағысқа қарай төменгі биіктікте тайга және боралдық орман өсімдіктері кең таралған, бірақ ауызға жақын Коюкук жазықтығында, мұнда кесек және басқа шөптесін өсімдіктер нашар суға толы мускегті үстем етеді. Өзен бойындағы жақсы сусырылған жерлерде тау алдары, дірілдеп тұрған аспан, ақ және қара қарағай өседі. Төменгі Коюкукта жиі кездесетін балық түрлерінің ішінде Арктикалық лампрея мен сокей лососі бар. Сокей және басқа лосось түрлері, соның ішінде Чинук және Чум, сондай-ақ жоғарғы ағыстар мен салаларында да жақсы өркендейді. 2005 жылға дейін Коюкук немесе оның ірі салаларының омыртқасыз жануарларын зерттеген ешбір еңбек жарияланбады. Су алабы арқылы құбыржол салуға қатысты зерттеуде берілген жалпы ақпаратта нағыз шыбықтар, миггилер, қара шыбықтар, майлы шыбықтар, тас шыбықтар және кадис шыбықтарының әртүрлі түрлері кездесетіні көрсетілген.

Пайдаланылған әдебиеттер

Бенке, Артур К., ред., және Кушинг, Колберт Э., ред. ; Бейли, Роберт С. (2005). "17-тарау: Юкон өзенінің бассейні" «Солтүстік Америка өзендері» кітабында. Берлингтон, Массачусетс: Elsevier Academic Press.