Кіріспе

Уильям Карлос Уильямстың «Патэрсон» өлеңі – американдық ақын Уильям Карлос Уильямстың 1946 жылдан 1958 жылға дейін бес томдық түрінде жарияланған эпикалық өлеңі. Өлеңнің бастауы 1926 жылы Уильямс Джеймс Джойстің «Улисс» романын оқып, одан әсер алғаннан кейін жазылған сексен бес жолдан тұратын өлең болды. Лирикалық өлеңдер жазуды жалғастыра келе, Уильямс «Патэрсонға» көбірек уақыт арнап, стиль және құрылым тұрғысынан оған қатысты көзқарасын жетілдірді. Эзра Паундтың «Кантолары» мен Харт Крейннің «Көпірі» жартылай үлгі ретінде қарастырылғанымен, Уильямс осы екеуінен өзгеше, «заманауи адамның санасы мен қала арасындағы ұқсастықты» көрсететін деректі әдіспен жұмыс істеуді көздеді. Уильямс өзі мұны айтқан-айтпағаны белгісіз, бірақ Кристофер Бич және Маргарет Ллойд сияқты зерттеушілер «Патэрсонды» Т.С. Элиоттың «Шөлді жер» және Паундтың «Кантоларына» жауап ретінде бағалайды. «Патэрсонның» алғашқы кітабы жарыққа шығар алдындағы ұзақ дайындық кезеңі, негізінен Уильямстың дәстүрлі өлең өлшемінен тыс поэзияны жетілдіруімен және Элиот пен Паунд деңгейінде тұрып, бірақ американдық ерекшелігін сақтайтын, өткенге тәуелсіз жалпы құрылымды дамытуымен байланысты болды. Өлең бес кітаптан және алтыншы кітаптың бір бөлігінен тұрады. «Патэрсонның» бес кітабы 1946, 1948, 1949, 1951 және 1958 жылдары жеке-жеке жарық көрді, ал 1963 жылы барлық кітаптар бір кітапқа біріктірілді. 1992 жылы қайта жаңартылған басылым шықты. Бұл басылым түпнұсқадағы баспа және мәтіндік қателерді, әсіресе түпнұсқадағы прозалық цитаталар мен Уильямстың өлеңіндегі айырмашылықтарды түзеді. «Патэрсон» оқиғасы Нью-Джерси штатының Патерсон қаласында өтеді. Қаланың бай тарихы Уильямсқа Америка туралы жазғысы келген ойларын тереңдетуге мүмкіндік берді, ал қаланың өнеркәсібін қуаттандырған Патерсон сарқырамасы өлеңнің маңызды бейнесі мен энергия көзіне айналды.

Алғашқы күш-жігер

1926 жылы Джеймс Джойстің "Улисс" романын оқығаннан кейін Уильям Карлос Уильямс 85 жолдық "Патэрсон" атты өлең жазды; бұл өлең кейіннен Dial сыйлығын жеңіп алды. Оның бұл өлеңдегі мақсаты – Джойс Дублин, Ирландия туралы "Улисс" романында қандай жұмыс жасаса, сондай жұмысты Нью-Джерси штатының Патерсон қаласы үшін жасау еді. Уильямс: "Менің істегеннің бәрі (уақыты көрсетілген) оған енбек етеді" деп жазды. 1933 жылғы шілдеде ол бұл тақырыпты 11 беттік "Пассаик өзені бойындағы өмір" атты поэмасында қайтадан көтеріп, сынап көрді. 1937 жылы Уильямс Патерсон туралы үлкен көлемді өлеңді бастауға жеткілікті материал жинағанын сезінді, бірақ жобаны аяқтау көп уақыт алатынын түсінді. Сонымен қатар, ол кездегі медициналық практикасы оның мұндай жобаға кірісуіне мүмкіндік бермеді. 1938 жылы жазылған "Таң" өлеңі де Патерсонға арналған еді. 1939 жылы Уильямс Джеймс Лафлинге "New Directions Publishing" баспасына "Патэрсон өлеңі үшін егжей-тегжейлі және пароди́я" деп аталатын 87 беттік өлеңдер жинағын жіберді. Бұл жинақ жарияланбады. Дегенмен, оның "егжей-тегжейлі" бөлігінен 15-і "Патэрсон өлеңі үшін" деп аталып [Уильямс жазуынша] 1941 жылы New Directions баспасынан шыққан The Broken Span жинағында жарияланды.

Қалдық жерлерді жою

Уильямстың Патерсонды таңдауына себептердің бірі – оның Т. С. Элиоттың «Шөл дала» поэмасы туралы ұзақ уақыттан бері алаңдауы еді. Поэманың жалпы көңіл күйі бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін туған мәдени шаршаудың кең ауқымды сезімін бейнелеп, жоғалған буынның баға жетпес символына айналды. Маргарет Ллойд Патерсонға жасаған сындық талдауында: «Көптеген сыншылар мен ақындар өздерінің поэтикалық ұмтылыстарын Т. С. Элиотпен немесе Уильям Карлос Уильямспен байланыстыру арқылы көрсетеді, ал Патерсон бастапқы тұжырымдамасынан бері қазіргі поэзияның Элиотқа бейімділігіне «күрделі жауап» (SL, 239) беру мақсатында жазылған» дейді. Уильямс үшін Элиот, Марианидің сөзімен айтқанда, «өзінің поэмасымен сөздік кеңістікке еніп кетті» және американдық поэзияны да сомен бірге алып кетті. Американдық поэзияның (және оның өзінің туындыларының) дамуы үшін Уильямс, оның шетелдік дәстүрлер мен классикалық формалардан алшақтауы және, ең бастысы, өзінің жеке жолын табуы қажет екенін айтты. Уильямспен байланыста болған Харт Крейн «Шөл далаға» осылай қарады. Дегенмен, Уильямс Крейннің «Шөл далаға» жауабы ретінде жазылған «Көпір» атты ұзақ поэмасын «әр кездің нашар поэзиясына, әсіресе Уитманнан кейін француз символизмінің [Мальлармеді еліктеу арқылы] жеңіске жеткен регрессиясына, тікелей кері қадам» деп бағаламады. Уильямс сондай-ақ Езра Паундтың «Кантоларын» зерттеді, оның алғашқы 30 бөлігі 1931 жылы жарық көрді. Уильямс Паундтың, Марианидің сөзімен айтқанда, «тілді жаңа биіктерге көтеруге қол жеткізгенін», бірақ сонымен қатар «кейде сөйлеудің табиғи ретін бұрмалап, ескі формалардың мәнін сақтап қалғанын» атап өтті.

Форма мен әдісті әзірлеу

Марианидің айтуынша, Уильямс Патерсонды шешуді «Элиоттың поэзиясынан, Паундтың шеберлігінен асып, тіпті сөздердің өзін, қатаң, нақты, тік жиекті сөздерді кесудің жолын табу» деп түсіндірді. Уильямс «Жаңа бағыттар» редакциясына жіберген «Деталь және пароди» қолжазбасына қоса жазған хатында Лафлин мен оның әріптесі Джим Хиггинске: «Бұлар менің бұрынғы жазғандарымнан ерекшеленеді, олар қарапайым, әрі қарапайым, дөңгелектелмеген» деді. Поэтикалық экспрессияны жеңілдететін, сөйлеу ырғақтарына жақын, бірақ олардың үлгілерінің ретсіздігінен аулақ болатын американ тілінің түрін табу – Джойс пен Уолт Уитман сияқты ұзақ сынақ пен қате процесін қажет етті. Бұл кезең екі есе қиын болды, өйткені Уильямс өзінің жетістіктеріне шыдамсыздық танытты; ол «жерде жұмыс істеп, нағыз тозақ болатын Патерсонды қазып шығарғысы келді». Уильямс сондай-ақ Пундтың «Кантоларынан» үлкен жұмысты қалай құрылымдау керектігін білу үшін зерттеді. Мюриэл Рукейзердің «US1» шығармасы Уильямстың назарын өзінің техникалық шеберлігімен аударды, бұл шеберлік Пундтың «Кантоларындағыдай» конгресс тергеуінен алынған жазбалар, рентгендік есептер және дәрігердің куәлігі сияқты әртүрлі және көрінеу қарапайым материалдарды қолдануда байқалды. Ол әріптесі Луи Зуковскийге: «Мен қайтадан поэзиялық форма туралы ойлана бастадым. Бізде нақты сын үшін және осыған байланысты жақсы негізделген жұмыс жасау үшін көп нәрсе ойланып, жазылуы керек» деп жазды. 1944 жылы Уильямс Байрон Вазакастың «Partisan Review» журналында жарияланған өлеңін оқыды, ол Патерсон үшін форма мен тон бойынша шешімдерге келуге көмектесті. Вазакас өлең жарыққа шықпас бұрын Уильямсқа хат жазған еді. Уильямс енді Вазакасқа хат жазып, оның шығармасын мақтап, оның кейбір еңбектерін кітапқа жинауға шақырды. Ол сондай-ақ Вазакастың шығармаларын мүмкіндігінше тез көруді сұрады. Марианидің айтуынша, Вазакастың «ұзын прозалық жолды» және «қалың, тік жиекті строфаны» біріктіруі, бір-бірінен тәуелсіз болғанымен, өзара толықтыратын формальды шешімді ұсынды. Уильямс сондай-ақ Вазакастың өлеңдерінде «кеңейту, босату» тонын тапты, бұл тәсілді ол сол жылдың қарашасында «Life» журналында Рассел Давенпорттың «Америка» өлеңінде де кездестірді. Осы жұмыстар мен Уильямстың өз күш-жігерін жалғастыруының нәтижесінде ол Мариани «жаңа әңгімелесу тоны – авторитетті, қалалық, сенімді» деп атаған нәрсені тапты, осы тонды ол өзінің ауқымды жұмысы үшін іздеген еді. 1944 жылдың маусым айының соңында Уильямс Патерсон үшін жинаған жазбаларын жан-жақты өңдеп, «кезең-кезеңмен шашыраған бөліктерді толығырақ бөліктермен қайта орналастырып, қайта құрастырды», осылайша «Патерсон I» атауын алған «алғашқы түпнұсқаға» жақындады. Патерсонның қайта қаралған басылымының алғы сөзінде редактор Кристофер МакГоуэн Уильямстың өлеңнің формасын аяқтаудағы ұзақ қиындықтарына қарамастан, ол «өзінің формальды проблемаларын шешуге жақын болған сияқты» екенін атап өтті. Ол оны 1943 жылдың көктемінде «Жаңа бағыттар» журналының кітаптар тізіміне қосуға уәде берген еді. 1945 жылдың қыркүйегінде І кітабының беттері алынғаннан кейін де Уильямс қанағаттанбады және жұмысты кеңінен қайта қарады. Бұл оның баспа бетінде 1946 жылдың маусым айына дейін кешіктірілді. Поэзия қорының Уильямс туралы өмірбаянында мына дерек келтірілген: «1926 жылы жазған «Патэрсон» атты [қысқа] өлеңінен бастау алып, Уильямс қаланы «мен жұмыс істеуге арналған 'жағдай' деп қабылдады. Ол мен білмейтін поэзияны қажет етті, менің міндетім – 'ой' туралы осындай контекст табу немесе жасау болды». Өлеңді жазып жатқанда Уильямс оны жазуға дайындалу үшін өзінің зерттеулері кезінде алынған нақты фактілерді енгізудің жолдарын іздеді. Өлеңнің жұмыс парағында ол: «Оны фактілік етіп жасаңыз (Өмір фактілік болғандықтан, ол әрқашан сезімтал, әдетте визуалды: оймен байланысты)» деп жазды. Уильямс кейбір фактілерді сипаттайтын еңбекке түсіндірмелер енгізуді қарастырды, бірақ ақырында бас тартты. Дегенмен, өлеңнің стилі «фактикалық ақпаратты» енгізуге көптеген мүмкіндіктерді берді, оның ішінде американдық ақын Марсия Нардимен және Нью-Джерсидің ақын ағасы Аллен Гинзбергпен жеке хат алмасуы, сондай-ақ Патерсонның өткендегі тұлғаларына қатысты тарихи хаттар мен мақалалар (Сэм Патч және Миссис Камминг сияқты) өлеңге тақырыптық түрде кіреді.