Кіріспе

Бранислав Ивкович (; 1952 жылдың 7 тамызында туған), Бэйн деп танылатын, серб инженері, ғалым және бұрынғы саясаткер. 1994 жылдан 2000 жылға дейін Сербия үкіметінде министр болды және Сербия, Югославия Федеративтік Республикасы және Сербия мен Черногория парламенттерінде қызмет етті. Бір кезде Сербия Социалистік партиясының (Сербия Социалистік партиясы, SPS) белгілі бір тұлғасы болған ол 2000-шы жылдардың басында бөлініп кеткен Социалистік халық партиясын (Социалистік халық партиясы, SNS) жетектеді.

Ерте өмір, жеке мансап және академиялық мансап

Ивкович Биелиняда, сол кезде Югославия Федеративтік Халық Республикасы құрамындағы Босния және Герцеговина Халық Республикасында дүниеге келді. Ол қоғамда өсті, 1979 жылы Белград университетінің Құрылыс факультетін бітірді, 1983 жылы магистратураны аяқтады және 1988 жылы «Құрылыстағы өндіріс жүйелерінің сенімділігін оңтайландыру» тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады. 1981 жылы университетте ассистент болып жұмыс істеді, 1989 жылы доцент, ал 1994 жылы профессорының көмекшісі болды. Ивкович Израиль, Кувейт, Ресей және Сербиядағы инженерлік жобаларға қатысты.

Саясатшы

Ивковичтің саяси мансабы 1990-шы жылдары Сербия мен Югославияның саяси өмірінде Социалистік партияның жетекшісі Слободан Милошевичтің авторитарлық билігі басым болған кезде басталды. Ол 1993 жылғы Сербия парламенті сайлауында Белград округінің Социалистік партиясының сайлау тізімінде жиырма бесінші орында болды. Тізім он алты орын жеңіп алды, бірақ оған мандат берілмеді. (1992 жылдан 2000 жылға дейін Сербияның сайлау заңы бойынша, парламенттік мандаттардың үштен бірі сәндік ретпен сәтті тізімдердегі кандидаттарға берілетін, ал қалған үштен екісі демеуші партиялар немесе коалициялардың шешімімен басқа кандидаттарға бөлінетін еді. Ивкович тізіміндегі орнына қарамастан мандат алуға мүмкіндігі болған, алайда оған мандат берілген жоқ.) СПС сайлауда жеңіске жетіп, содан кейін жаңа үкімет құрды. Ивкович партияның Белградтағы қалалық кеңесінің вице-президенті болды.

Қалалық даму және тұрғын үй министрі (1994-1998)

Ивкович 1994 жылғы 18 наурызда Мирко Марьяновичтің бірінші үкіметінде қала құрылысы және тұрғын үй министрі болып тағайындалды. Оның міндеттерінің бірі – 1990 жылдардың ортасында Югославия соғыстары кезінде Сербияға келген көптеген босқындарға жатақ табу болды. 1995 жылғы қыркүйек айында ол Біріккен Ұлттар Ұйымы мен оған қатысты ұйымдардан босқындарға көмек ретінде бөлінген 41,5 миллион долларды «біздің қажеттіліктерімізге қарағанда тым аз» деп сипаттады. 1996 жылғы ақпан айында ол Югославия Федеративтік Республикасында тұратын босқындарға өз үйлеріне қауіпсіз оралуға мүмкіндік беру керектігін айтты. Ол 1996 жылы Сербияда кабельдік телеарналар желісін құруға арналған он бес жылдық жоспарды жариялады, сондай-ақ халықаралық инвесторларға концессиялар беру мүмкіндігін атап өтті. 1997 жылғы сәуірде Ивкович заң жобаларын ұсынды, олардың ішінде 1995 жылғы қарашаға дейін заңсыз салынған бірнеше тұрғын үйлерге заңдық мәртебе беру қарастырылды. Бұл реформаның мақсаты – осы үйлерде тұратын аз қамтылған отбасыларды шығарып тастау қаупін жою еді. Сербияның қаржылық қиындықтарына жауап ретінде ол Сербияның жолдарына, электр станцияларына, әуежайларына және басқа да мемлекеттік мүлікке халықаралық концессиялар беруге рұқсат беретін даулы заңның қабылдануын бақылады; кейін ол халықаралық кен өндіруге концессиялар беруге мүмкіндік беретін аймақтық даму заңнамасын енгізді. 1997 жылғы қыркүйекте ол Сербиядағы халықаралық инвестициялармен байланысты іс-шараларды үйлестіру үшін мемлекеттік агенттік құрылғанын хабарлады. Сол кезеңде ол Югославия соғыстары кезіндегі халықаралық санкцияларға байланысты Сербиядан кеткен құрылыс компанияларын елге оралуға ынталандыру үшін «салықтан босату» шарасын енгізді. 1997 жылғы қазан айында Ивкович Сербияның Ресейдің «Газпром» энергетикалық компаниясымен қарызын қайта құрылымдау туралы келісімге қол қойды, бұл келесі екі жылда құрылыс жобалары арқылы жалпы қарыздың жартысын төлеуге мүмкіндік берді.

Белградтың СПС басшысы (1995-1997)

Ивковичтің саяси беделі 1995 жылдың қараша айында, ол SPS Белград бөлімшесінің төрағасы болып тағайындалғанда едәуір артты. Бұл Босния соғысы аяқталған кезде партиядағы маңызды кадрлық өзгерістер кезінде болды, сол кезде Милошевич өте "радикалды" көзқарастары бар деп саналған бірнеше адамды қызметтен шеттетуге тырысты.

1996 жылғы жергілікті сайлау

Ивкович 1996 жылғы Сербияның жергілікті сайлауында Белградта СПС кампаниясын басқарды. Жергілікті партия ұйымы осы кезеңде екіге бөлінді, Ивкович пен Белградтың қазіргі мэрі Небойша Чович қарама-қарсы топтарды жетектеді. Ивкович пен Чович қала әкімі лауазымы үшін бәсекелес болатыны туралы әңгімелер тарады. Нәтижесінде, оппозициялық Zajedno (ағылшын тілінде: Бірге) коалициясы Белград сайлауында жеңіске жетті. Мемлекеттік билік бастапқыда Белградтағы және басқа да ірі қалалардағы оппозицияның жеңісін мойындамады, бұл ұзаққа созылған наразылықтарға әкелді; мемлекет наразылықтарға жауап ретінде көбінесе зорлық қолданды. Ивкович Белградта СПС-тің көрсеткен нашар нәтижесі үшін сынға ілінді. Партия жеңілісі туралы алғашқы хабарлардан кейін ол партия басшыларына оппозицияның бірқатар мандаттарын жоюға және қайта сайлауда социалистердің жеңісін қамтамасыз етуге «заңдық мүмкіндіктер» бар екенін айтты. Шындығында, қалалық сайлау комиссиясы бірнеше сайлау округіндегі оппозицияның жеңісін жойды және 27 қарашада қайта сайлау жариялады. Оппозиция қайта сайлауды бойкоттап, оны алаяқтық деп сипаттады, нәтижесінде бірнеше СПС және олармен байланысты кандидаттар автоматты түрде сайланған деп жарияланды. Ивкович қайта сайлауды жақтады және бір кезде Белградтың сайлау комиссиясына: «Егер нәтижелер біз күткендей және дұрыс деп есептесек, біз қалалық мәжілісті жылдам ұйымдастырамыз, өйткені біз осы қалада қалыпты өмірді жалғастыруымыз керек» деді. Белградтағы қайта сайлаудан кейін оппозициялық наразылықтар жалғасты. Ивкович дауды тоқтату үшін Милошевичтің жақтастары ұйымдастырған «қарсы наразылық» митингін жоспарлады, бірақ ол әкімшілікке қарсылардың наразылықтарын күшейтті. Белградтың сайлау комиссиясы кейіннен қайта сайлауды жойды және 1997 жылдың қаңтарында Zajedno жеңісін қалпына келтірді. Ивкович СПС шешімге шағымданатынын мәлімдеді, бірақ бұл орын алмас бұрын, партияның Белградтағы жетекшісі ретінде оның орнына Драган Томич келді. Осы оқиғалардан кейін Чович Ивковичті қаладағы партияның жеңілісіне «ең жауапты адам» деп атады және оны сайлау алаяқтығында айыптады. Кейін Ивкович бұл кезде рөлде қалуға ниеті болмағандықтан, жергілікті СПС басшысы ретінде өзінің жұмыстан босатылуына дауыс бергенін айтты. Белградтың сайлау комиссиясының оппозицияның жеңісін мойындауы сайлау дауын аяқтамады, ал мемлекеттік билік ақыр соңында 1997 жылдың ақпан айында «lex specialis» арқылы Белградтағы және басқа да аймақтардағы Zajedno жеңісін мойындады. Бұл кең ауқымды дауға қарамастан, Ивкович жеке Жаңа Белградтың төртінші бөлігінен сайланды. Ивкович, Белград университетінің профессоры ретінде, 1996-1997 жылдардағы наразылықтарға қатысты студенттік көшбасшылармен диалог құруға тырысты. Студенттер: «Сіздің қолыңыз қанға батқан, сіздің қарсы митингіңіздің салдарынан қан төгілді. Сіз кешіктіңіз».

Федералды парламенттік (1996-2000)

Ивкович 1996 жылғы Югославия парламенті сайлауында Югославия жиналысының Азаматтар палатасына сайланды, бұл сайлау жергілікті сайлаулармен бірдей күні өтті. Онлайн есептерде ол қай округтен сайланғаны көрсетілмейді, бірақ оның Жаңа Белградтан сайланғанын болжауға болады, онда СПС альянсы екі мандат жеңіп алды. СПС альянсы сайлауда жеңіске жетті, және Ивкович одан кейінгі мерзімде федералды парламентте қызмет етті. 1998 жылдың мамырында ол Радое Контичті Югославия премьер-министрі лауазымынан алуды және оның орнына Момир Булатовичті сайлауды қолдады.

Ғылым және технология министрі (1998-2000)

СПС 1997 жылғы Сербия парламенті сайлауынан кейін Сербия радикалдық партиясы (Srpska radikalna stranka, SRS) және Югослав солшығы (Jugoslovenska Levica, JUL) арасында жаңа коалициялық үкімет құрды. 1998 жылдың 24 наурызында Ивкович Сербияның ғылым және технология министрі лауазымына қайта тағайындалды. Ол сондай-ақ 1998 жылдың соңында Косовоның уақытша атқарушы кеңесіне мүше болып тағайындалды; сол жылдың қазан айында ол Приштинадағы кеңес отырысына қатысты. 1999 жылы НАТО Югославияны бомбалау кезінде Ивкович Белград көпірлерінде "адамдық қалқан" митингілеріне қатысты. 1999 жылдың сәуірінде өткен мұндай митингтердің бірінде ол НАТО-ның әрекеттері туралы: "Біз барлық күшімізбен жаңа технофашизмге қарсы тұруымыз керек, ол Адольф Гитлер заманындағыдан да нашар" деген пікір білдірді. Ол сонымен қатар Сербия министрліктері арасындағы ынтымақтастықты күшейтуге шақырды, елдің ресурстарын барынша пайдалану және НАТО бомбалаудан қиратылған зауыттарда өндірісті қайта жандандыру үшін. 1999 жылдың тамызында НАТО-ның бомбалау науқаны аяқталғаннан кейін Ивкович Сербияда өткен "Диаспора 99" атты шарада сөз сөйлеп, елдің әуеден әуеге зымырандарын өндіргенін мәлімдеді. Ол: "Кейбіреулер бізді отарға айналдыруды қалайды және осы үшін бізге қарсы санкциялар енгізді. Олар бізді экономикалық тұрғыдан әлсіретіп, содан кейін сатып алуға тырысады. Біз өзімізді отарға айналдыруға рұқсат етпейміз, сондықтан біз сіздерге сенеміз" деді. Сол жылы ол Сербияның ғылыми және технологиялық ынтымақтастықты кеңейту мақсатында Қытайға барған делегациясына қатысты. Ивкович екі ел арасындағы қарым-қатынасты жақсарту үшін ғалымдар мен зерттеушілер тобын 2000 жылдың маусым айында Иракқа жетекшілік етті.

2000 жылғы Югославия сайлауы және Милошевичтің құлауы

Ивкович 2000 жылғы Югославиядағы жалпы сайлауда Азаматтар палатасына қайта сайлануға ұмтылмады, бірақ оның орнына Югославия парламентінің Жоғарғы палатасы – Республикалар палатасына СПС-тің сайлау тізімінде тіркелді. Науқан барысында ол бұрын СПС-тен шығып, Сербияның демократиялық оппозициясына (Демократска опозиција Србије, ДОС) қосылған Небойша Човичпен B92 радиосындағы дебатқа қатысты. 2000 жылдың қыркүйек айының басында өткізілген бірнеше сауалнамалар ДОС үміткері Воислав Коштуницаның Югославия президенттік сайлауында Слободан Милошевичтен озып келе жатқанын көрсеткенде, Ивкович Американың Орталық барлау агенттігінің (ЦРУ) араласуына күдік танытып, осы ұйымның "әрдайым күштіге бойұсынатын" шешімін қабылдамаған сайлаушыларды манипуляциялауға тырысқанын мәлімдеді. Нәтижесінде Коштуница Югославия президенттік сайлауында Милошевичті жеңіп, серб және югославия саясатындағы маңызды кезеңді бастады. 1996 жылғы жағдай сияқты, мемлекеттік билік алғашқыда сайлау қорытындыларын мойындамады және қайта сайлау өткізуге тырысты. Алайда, үлкен қарсылықтардан кейін 2000 жылдың 5 қазанында Милошевич үкіметі құлатылды. ДОС Югославия парламенттік сайлауында да СПС-ті жеңді. Республикалар палатасына сайлауда ДОС жеті орынға қарсы он орын жеңіп алды; Ивкович мандат алмады және жаңа парламентке партиялық делегацияға енбеді. Сонымен қатар, ол 2000 жылғы Сербияның жергілікті сайлауында Белград қалалық ассамблеясына қайта сайлануға тырысқанда жеңіліске ұшырады, Врачар ауданындағы ДОС үміткеріне есе жіберді. Милошевичтің құлағаннан кейінгі алғашқы күндері СПС Сербияның республикалық үкіметінде билікке ие болды, ал 2000 жылдың 11 қазанында Ивкович Коштуницаның федералдық басшылығына тікелей қарсылық көрсетіп, Сербияның аумағындағы 100 мыңдық полиция күшіне тікелей бақылау орнатуға ниеттенгенін мәлімдеді. Бірақ Сербия үкіметі Милошевичсіз билікте қала алмады, сол себепті желтоқсан айында жаңа ауыспалы үкімет құрылды, оған СПС, ДОС және Сербия жаңарту қозғалысы (Српски покрет обнове, СПО) кірді. СПС бастапқыда Ивковичті жаңа басшылықтағы ғылым және технология министрі лауазымына ұсынды, бірақ ДОС оның кандидатурасына қарсы шықты, ал Небойша Чович оны 1996-97 жылдардағы студенттік наразылықтарды ұрып-соғуға жауапты деп айыптады. Ивкович Човичтің айыптауын жоққа шығарды, бірақ жаңа басшылықтың жұмысын кешіктірмеу үшін кандидатурасын кері тартып алуға келісті, осылайша 2000 жылдың 25 қазанында кабинеттегі өкілеттігі аяқталды.

Сербия парламентіне СПС жетекшісі (2001-2002)

Сербияның сайлау заңдары 2000 жылғы Сербия парламенті сайлауына дейін реформаланды, нәтижесінде бүкіл ел бір сайлау округіне біріктірілді және барлық мандаттар тізімдегі кандидаттарға, сандық ретіне қарамастан, қолдау көрсеткен партиялар немесе коалициялардың қалауынша берілді. Ивкович СПС тізімінде алпыс бесінші орында болды, тізім көбінесе әліпби тәртібімен құрастырылған. Тізім отыз жеті орын жеңіп алды, және ол партиясының делегациясына мүше болып сайланды. 2001 жылдың қаңтар айында жаңа парламент отырысын бастағанда, ол СПС фракциясының жетекшісі болды. ДОС 250 орынның 176-сын жеңіп, үлкен көпшілікке ие болды, ал СПС оппозицияда қалды. Ивкович осы кезеңде Слободан Милошевичтің жақын серігі ретінде танылды. 2001 жылдың 7 наурызында ол Милошевичтің қасында болғанын айтты және бұрынғы президент соғыс қылмысы бойынша ұсталуы мүмкін деген хабарларға қарамастан, жақсы көңілде екенін мәлімдеді. 31 наурызда ол Милошевичтің ұстау ордерін қабылдауы үшін келіссөздер жүргізуде маңызды рөл атқарды, осылайша оның сарайындағы қарулы қақтығысқа нүкте қойылды. Маусым айында Гаагадағы Югославияға қатысты халықаралық трибуналға (МХТЮ) Милошевичтің экстрадициясы туралы ақпарат тарағанда, Ивкович Югославия парламенті алдында өткен наразылық митингінде сөз сөйледі. Британдық «The Independent» газетінің хабарлауынша, Милошевич келесі айда Ивковичке қарсы шығып, оны экстрадицияның жақын екенін білген, бірақ оған қарсы ештеңе жасамаған «сатқын» деп атады. Ивкович осы кезеңде Милошевичтің әйелі Миржана Марковичпен келіспеушіліктер болғанын мойындады, бірақ 2001 жылдың тамызында олардың даулары шешілгенін және партиядағы кеңінен тараған бөлініс туралы хабарларды жоққа шығарды. Ол осы уақытқа дейін партия басшылығындағы лауазымынан алынбады. 2001 жылдың басында Ивкович министрлік қызметін атқарып жүргенде, ғылым және технология министрлігінен қаражатты СПС-ке бағыттады деген күдікпен тергелді. Ол сонымен қатар бірнеше мемлекеттік пәтерлерді заңсыз таратуда айыпталды. Ол бұл айыптауларды жоққа шығарды және парламенттік иммунитетін пайдаланбайтынын мәлімдеді. (Дегенмен, оның иммунитеті 2001 жылдың қазан айында алынып тасталды).

СПС-тан бөлініп, Социалистік халық партиясының жетекшісі (2002-2004)

2002 жылдың басында СПС-та бірнеше партия мүшелері Ивковичті Сербияның ДОС үкіметімен ынтымақтастығы үшін және партияны басып алуға жасаған әрекеттері үшін айыптады. Милошевич оған бұл кезде ашық түрде қарсы шығып, оны партиядан басқаларды алшақтатуға бағытталған "бесінші бағананың" әрекеттерін бақылап отыр деп айыптады. 2002 жылдың сәуірінде Ивкович СПС-тен ресми түрде шығарылды. Ол шығарылуының заңдылығын жоққа шығарды және 2002 жылдың маусымында өзінің жақтастарының съезін ұйымдастырды, бұл шараны партияны жаңаруға жеткізетін СПС отырысы деп сипаттады. Ол осы отырыста топтың басшысы болып ресми түрде таңдалды; қабылдау сөзінде Милошевичке құрмет көрсетті, сонымен қатар СПС-ті жаңа басшылық астында реформалық бағытқа бұруға шақырды. Осы кезеңде Ивкович халықаралық БАҚ-та көбінесе "орталықшыл" деп сипатталды. Ақырында, Ивковичтің тобы СПС атауын сақтап қалмады. Ол 2002 жылдың қыркүйегінде Сербия президенттік сайлауында "Негіздерге оралу үшін социалистер" атты тәуелсіз топтың басшысы ретінде қатысты және бір проценттен сәл астам дауыс алып жеңіліске ұшырады. 2002 жылдың қазан айында ол жаңа партия құру жоспарларын жариялады, ол жай ғана Социалистік партия (Partija Socijalista, PS) деп аталады. Ивкович және оның жақтастары 2002 жылдың қарашасында "Халық социалистері" (Narodni socijalisti) деп аталатын жиналыс тобын құрды. DOS үкіметі осы уақытқа дейін бірнеше бөліністер мен дезертирліктерді бастан өткерді, ал келесі айда Ивковичтің тобы әкімшілікпен алдағы жылға арналған маңызды бюджеттік дауыс беруде ынтымақтасты. Осы кезеңде Ивкович конституциялық мәселелер комитетінің және ғылым мен технологиялық даму комитетінің мүшесі болды. Югославия Федеративтік Республикасы 2003 жылдың ақпанында Сербия мен Черногорияның Мемлекеттік одағы ретінде ресми түрде қайта құрылды, ал Сербия мен Черногория Ассамблеясы оның заң шығару органы ретінде құрылды. Бұл органның алғашқы мүшелері Сербия мен Черногорияның республикалық парламенттерінен жанама сайлау арқылы таңдалды, әр парламенттік топқа өз санына пропорционалды өкілдік беруге рұқсат етілді. Сербия немесе Черногория парламенттерінің мүшелері немесе ел қайта құрылған кезде Югославия Федералды жиналысының мүшелері ғана қызмет етуге құқылы болды. "Халық социалистері" тобына федералды жиналыста бір орын берілді, ол Ивковичке берілді. 2003 жылы Ивковичтің тобы Серб халық партиясы (СНС) болып бірікті. Сол жылдың қыркүйегінде ол алдағы президенттік сайлауда СПС пен оның партиясы бірлескен үміткерді ұсынғанын ұсынды. СПС бұл ұсынысты қабылдамады; Ивица Дачич Ивковичтің өзі үміткер ретінде шығып, ДОС-қа пайда келтіруге тырысқанын айыптады. СНС 2003 жылғы Сербия парламенттік сайлауында "Халық блогы" деп аталатын топпен одақтасып, бәсекеге түсті. Ивкович партия тізімінде бұрынғы СПС парламентарийі Добривое Будимировичтен кейін екінші орында болды. Тізім сайлау шегінен өтпеді, ал Ивковичтің федералды және республикалық парламенттердегі өкілеттіктері 2004 жылдың басында аяқталды. Ол 2004 жылғы Сербия президенттік сайлауында СНС үміткері ретінде қатысып, бір проценттен аз дауыс жинады. Ол 2004 жылғы президенттік сайлаудан кейін Боголюб Каричтің "Сербия күші қозғалысына" (Pokret Snaga Srbije, PSS) қосылды. Кейіннен СНС PSS-ке бірігуді қарастырды, бірақ ол ақырында бұл мүмкіндікті қабылдамады. Ивкович осы уақыттан бері белсенді саяси өмірден шегінді. Милошевичтің 2006 жылы қайтыс болғаннан кейін, ол партияға қайтып оралуы құптамауы мүмкін болған жалғыз бұрынғы СПС "диссиденті" екені хабарланды.

2006 жылдан бастап

Ивкович 2012 жылы Сербияның прогрессивті партиясына (Srpska napredna stranka, SNS) қосылды. Ол 2013 жылы Energoprojekt қадағалау кеңесінің мүшесі болып тағайындалды және 2017 жылы қайта тағайындалды. 2018 жылдың қаңтар айындағы сот шешімімен ол 2000 жылы мемлекеттік пәтерлерді заңсыз бөлу фактісі бойынша тазаланды. Ивкович 2022 жылдың мамыр айындағы сұхбатында Сербия премьер-министрі Зоран Джинджич 2002 жылдың жазынан бастап Гаага трибуналында (ИКТИ) Милошевичтің қорғанысына көмектескенін және 2003 жылдың наурыз айындағы қанымен аяқталған оқиғадан бұрын Сербия үкіметінде масштабты өзгерістерді жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Өзінің саяси өміріне қатысты Ивкович СПС-тен кетуінің Миряна Марковичтің ұйымдастыруымен болғанын айтты. Ол министрлікте қызмет еткен кезеңіне байланысты бірнеше қылмыстық іске тартылғанын, бірақ барлық іс бойынша кінәсі дәлелденбегенін жеткізді.