Ғарыш туралы ғылыми теориялардың даму тарихы

Кіріспе

Физикалық космология туралы теориялардың уақыт сызығы – космостың (немесе ғаламның) уақыт сызығы

Бұл космологиялық теориялар мен жаңалықтардың уақыт сызығы – соңғы екі мың жылдағы адамзаттың ғалам туралы түсінігінің дамуының хронологиялық тізімі. Қазіргі заманғы космологиялық идеялар физикалық космология ғылымының дамуымен қатар өркендеді. Мыңжылдықтар бойы бүгінде Күн жүйесі деп білетініміз "бүкіл ғаламның" құрамы ретінде қарастырылды, сондықтан олар туралы білімнің жетістіктері көбінесе бір-бірімен қатар дамыды. Шамамен 17 ғасырдың ортасына дейін аражік нақты айқындалмады. Бұл мәселе бойынша толыққанды ақпаратты Күн жүйесі астрономиясының уақыт сызығынан қараңыз.

Ежелгі дәуір

Б.з.д. 16 ғасыр – Месопотамия космологиясында ғаламдық мұхитпен қоршалған жалпақ, дөңгелек Жер бар. Б.з.д. 15–11 ғасырлар – Индуизмнің Ригведасында кейбір космологиялық әнұрандар бар, әсіресе 10-шы кітабының соңында, атап айтқанда Насадия Суктада әлемнің пайда болуы сипатталады, ол монистикалық Хирянгарбхадан немесе "Алтын жұмыртқадан" пайда болды. Алғашқы материя 311,04 триллион жыл бойы көрініс табады, ал тең уақыт бойы көрінбейді. Ғалам 4,32 миллиард жыл бойы көрініп тұрды, ал тең уақыт бойы көрінбейді. Бір мезгілде сансыз ғаламдар бар. Бұл циклдар, құштарлықтар арқылы, мәңгілік жалғасады. Б.з.д. 15–6 ғасырлар – Осы кезеңде зороастрий космологиясы Жаратылысты өмір мен өмірсіздік, жақсылық пен жамандық, жарық пен қараңғылық арасындағы ғаламдық қақтығыстың көрінісі ретінде дамытады және айқындайды. Б.з.д. 6 ғасыр – Бабыл картасы Жерді ғаламдық мұхитпен қоршап, оның айналасында жеті арал орналасқандығын көрсетеді. Қазіргі кездегі Киелі кітап космологиясы сол көзқарасты көрсетеді: су бетінде жүзіп жүрген және жұлдыздар бекітілген аспанның қатты қабатымен қоршалған жалпақ, дөңгелек Жер туралы айтылады. Б.з.д. 6–4 ғасырлар – Грек философтары, Анаксимандр сияқты, бірнеше немесе тіпті шексіз ғалам туралы идеяны енгізді. Демокрит бұл әлемдердің қашықтығы, көлемі, күн мен айлардың саны мен көлемі әр түрлі екенін және олардың қиратушы соққыларға ұшырайтынын түсіндірді. Сонымен қатар, осы уақыт аралығында гректер Жердің жазық емес, шар тәрізді екенін анықтады. Б.з.д. 6 ғасыр – Анаксимандр әлемнің механикалық, мифологиялық емес моделін ойлап тапты: Жер шексіз кеңістікте өте тыныш жүреді, оны ештеңе қолдамайды. Оның ерекше пішіні – биіктігі диаметріне қарағанда үштен бір бөлігіне тең цилиндр. Жазық үстіңгі жағы шар тәрізді мұхит массасымен қоршалған мекенделген әлемді құрайды. Анаксимандр Күнді үлкен нысан ретінде қарастырды (Пелопоннес жерінен үлкен), сондықтан ол Жерден қаншалықты алыс болатынын түсінді. Оның жүйесінде аспан денелері әртүрлі қашықтықта айналады. Бастапқыда ыстық пен суық бөлінгеннен кейін от шары пайда болды, ол Жерді ағаш қабығы сияқты қоршады. Бұл шар бүліне отырып, Ғаламның қалған бөлігін құрады. Ол отқа толы, концентрикалық дөңгелектердің жүйесіне ұқсайды, оның жиектері флейта сияқты тесіктермен тесілген. Нәтижесінде, Күн ең алыс дөңгелектегі Жермен бірдей өлшемдегі тесік арқылы көруге болатын от болды, ал тұтылу сол тесіктің жабылуымен сәйкес келді. Күн дөңгелегінің диаметрі Жердің диаметрімен жиырма жеті есе (немесе, көздеріне байланысты, жиырма сегіз) және ай дөңгелегінің диаметрі, оның оттары он сегіз (немесе он тоғыз) есе аз болған. Оның тесігі пішінін өзгертіп, айдың фазаларын түсіндіреді. Жұлдыздар мен планеталар бір-біріне жақын орналасқандықтан, бір үлгіге сай әрекет етеді. Б.з.д. V ғасыр – Парменид Жер шар тәрізді және ғаламның ортасында орналасқан деп мәлімдеген алғашқы грек деп есептеледі. Б.з.д. 5 ғасыр – Пифагоршылар Филолай сияқты планеталардың қозғалысы оларды қуаттандыратын ғаламның орталығында (күн емес) көзге көрінбейтін "оттан" пайда болады деп сенді, ал Күн мен Жер сол орталық отты әртүрлі қашықтықта айналады. Жердің қоныстанған жағы әрқашан Орталық Отқа қарама-қарсы болып, оны адамдарға көрінбейтін етеді. Сондай-ақ, олар Ай мен планеталар Жерді айналып жүреді деп есептеген. Бұл модель қозғалатын Жерді бейнелейді, бір мезгілде өзі айналып, сыртқы нүкте айнала айналады (бірақ Күн айналасында емес), сондықтан геоцентрлік емес, жалпы интуицияға қайшы. Философиялық 10-шы санға қатысты алаңдаушылыққа байланысты (пифагориялықтар үшін "әдемі сан"), олар оныншы "жасырын дене" немесе қарсы Жерді (Антихаттон) қосып, әрқашан көрінбейтін Орталық Оттың қарама-қарсы жағында және сондықтан Жерден көрінбейді. Б.з.д. 4 ғасыр – Платон өзінің Тимейінде шеңберлер мен сфералар – ғаламның ең жақсы пішіні, Жер ортасында және сыртқы жағынан реттелген: Ай, Күн, Венера, Меркурий, Марс, Юпитер, Сатурн және ақыр соңында аспан сферасында орналасқан тұрақты жұлдыздар деп мәлімдеді. Платонның күрделі космогониясында демиург бірлік қозғалысына басымдық беріп, оны бөлінбей қалдырды, бірақ ол айырмашылық қозғалысын алты бөлікке бөліп, жеті тең емес шеңберге ие болды. Ол бұл шеңберлердің қарама-қарсы бағытта қозғалуын, олардың үшеуі тең жылдамдықпен, қалғандары тең емес жылдамдықпен, бірақ әрқашан пропорционалды түрде қозғалуын белгіледі. Бұл шеңберлер аспан денелерінің орбиталары болып табылады:...

16th century BCE – Mesopotamian cosmology has a flat, circular Earth enclosed in a cosmic ocean. 15th–11th century BCE – The Rigveda of Hinduism has some cosmological hymns, particularly in the late book 10, notably the Nasadiya Sukta which describes the origin of the universe, originating from the monistic Hiranyagarbha or "Golden Egg". Primal matter remains manifest for 311.04 trillion years and unmanifest for an equal length. The universe remains manifest for 4.32 billion years and unmanifest for an equal length. Innumerable universes exist simultaneously. These cycles have and will last forever, driven by desires. 15th–6th century BCE – During this period, Zoroastrian Cosmology Develops and defines Creation as a manifestation of a cosmic conflict between existence and non existence, good and evil, and light and darkness. 6th century BCE – The Babylonian Map of the World shows the Earth surrounded by the cosmic ocean, with seven islands arranged around it so as to form a seven pointed star. Contemporary Biblical cosmology reflects the same view of a flat, circular Earth swimming on water and overarched by the solid vault of the firmament to which are fastened the stars. 6th–4th century BCE – Greek philosophers, as early as Anaximander, introduce the idea of multiple or even infinite universes. Democritus further detailed that these worlds varied in distance, size; the presence, number and size of their suns and moons; and that they are subject to destructive collisions. Also during this time period, the Greeks established that the Earth is spherical rather than flat. 6th century BCE – Anaximander conceives a mechanical, non mythological model of the world: the Earth floats very still in the centre of the infinite, not supported by anything. Its curious shape is that of a cylinder with a height one third of its diameter. The flat top forms the inhabited world, which is surrounded by a circular oceanic mass. Anaximander considered the Sun as a huge object (larger than the land of Peloponnesus), and consequently, he realized how far from Earth it might be. In his system the celestial bodies turned at different distances. At the origin, after the separation of hot and cold, a ball of flame appeared that surrounded Earth like bark on a tree. This ball broke apart to form the rest of the Universe. It resembled a system of hollow concentric wheels, filled with fire, with the rims pierced by holes like those of a flute. Consequently, the Sun was the fire that one could see through a hole the same size as the Earth on the farthest wheel, and an eclipse corresponded with the occlusion of that hole. The diameter of the solar wheel was twenty seven times that of the Earth (or twenty eight, depending on the sources) and the lunar wheel, whose fire was less intense, eighteen (or nineteen) times. Its hole could change shape, thus explaining lunar phases. The stars and the planets, located closer, followed the same model. 5th century BCE – Parmenides is credited to be the first Greek who declared that the Earth is spherical and is situated in the centre of the universe. 5th century BCE – Pythagoreans as Philolaus believed the motion of planets is caused by an out of sight "fire" at the centre of the universe (not the Sun) that powers them, and Sun and Earth orbit that Central Fire at different distances. The Earth's inhabited side is always opposite to the Central Fire, rendering it invisible to people. They also claimed that the Moon and the planets orbit the Earth. This model depicts a moving Earth, simultaneously self rotating and orbiting around an external point (but not around the Sun), thus not being geocentrical, contrary to common intuition. Due to philosophical concerns about the number 10 (a "perfect number" for the Pythagorians), they also added a tenth "hidden body" or Counter Earth (Antichthon), always in the opposite side of the invisible Central Fire and therefore also invisible from Earth. 4th century BCE – Plato claimed in his Timaeus that circles and spheres are the preferred shape of the universe, that the Earth is at the center and is circled by, ordered in to outwards: Moon, Sun, Venus, Mercury, Mars, Jupiter, Saturn, and finally the fixed stars located on the celestial sphere. In Plato's complex cosmogony, the demiurge gave the primacy to the motion of Sameness and left it undivided; but he divided the motion of Difference in six parts, to have seven unequal circles. He prescribed these circles to move in opposite directions, three of them with equal speeds, the others with unequal speeds, but always in proportion. These circles are the orbits of the heavenly bodies: the three moving at equal speeds are the Sun, Venus and Mercury, while the four moving at unequal speeds are the Moon, Mars, Jupiter and Saturn. The complicated pattern of these movements is bound to be repeated again after a period called a 'complete' or 'perfect' year. However, others like Philolaus and Hicetas had rejected geocentrism. 4th century BCE – Eudoxus of Cnidus devised a geometric mathematical model for the movements of the planets, the first known effort in this sense, based on (conceptual) concentric spheres centered on Earth. To explain the complexity of the movements of the planets along with that of the Sun and the Moon, Eudoxus thought they move as if they were attached to a number of concentrical, invisible spheres, every of them rotating around its own and different axis and at different paces. His model had twenty seven homocentric spheres with each sphere explaining a type of observable motion for each celestial object. Eudoxus emphasised that this is a purely mathematical construct of the model in the sense that the spheres of each celestial body do not exist, it just shows the possible positions of the bodies. His model was later refined and expanded by Callippus. 4th century BCE – Aristotle follows the Plato's Earth centered universe in which the Earth is stationary and the cosmos (or universe) is finite in extent but infinite in time. He argued for a spherical Earth using lunar eclipses and other observations. Aristotle adopted and expanded even more the previous Eudoxus' and Callippus' model, but by supposing the spheres were material and crystalline. Aristotle also tried to determine whether the Earth moves and concluded that all the celestial bodies fall towards Earth by natural tendency and since Earth is the centre of that tendency, it is stationary. Plato seems to have obscurely argued that the universe did have a beginning, but Aristotle and others interpreted his words differently. 4th century BCE – De Mundo – Five elements, situated in spheres in five regions, the less being in each case surrounded by the greater – namely, earth surrounded by water, water by air, air by fire, and fire by aether – make up the whole Universe. 4th century BCE – Heraclides Ponticus is said to be the first Greek who proposes that the Earth rotates on its axis, from west to east, once every 24 hours, contradicting Aristotle's teachings. Simplicius says that Heraclides proposed that the irregular movements of the planets can be explained if the Earth moves while the Sun stays still, but these statements are disputed. 3rd century BCE – Aristarchus of Samos proposes a Sun centered universe and Earth's rotation in its own axis. He also provides evidences for his theory from his own observations. 3rd century BCE – Archimedes in his essay The Sand Reckoner, estimates the diameter of the cosmos to be the equivalent in stadia of what would in modern times be called two light years, if Aristarchus' theories were correct. 2nd century BCE – Seleucus of Seleucia elaborates on Aristarchus' heliocentric universe, using the phenomenon of tides to explain heliocentrism. Seleucus was the first to prove the heliocentric system through reasoning. Seleucus' arguments for a heliocentric cosmology were probably related to the phenomenon of tides. According to Strabo (1.1.9), Seleucus was the first to state that the tides are due to the attraction of the Moon, and that the height of the tides depends on the Moon's position relative to the Sun. Alternatively, he may have proved heliocentricity by determining the constants of a geometric model for it. 2nd century BCE – Apollonius of Perga shows the equivalence of two descriptions of the apparent retrograde planet motions (assuming the geocentric model), one using eccentrics and another deferent and epicycles. The latter will be a key feature for future models. The epicycle is described as a small orbit within a greater one, called the deferent: as a planet orbits the Earth, it also orbits the original orbit, so its trajectory resembles a curve known as an epitrochoid. This could explain how the planet seems to move as viewed from Earth. 2nd century BCE – Eratosthenes determines that the radius of the Earth is roughly 6,400 km. 2nd century BCE – Hipparchus uses parallax to determine that the distance to the Moon is roughly 380,000 km. The work of Hipparchus about the Earth Moon system was so accurate that he could forecast solar and lunar eclipses for the next six centuries. Also, he discovers the precession of the equinoxes, and compiles a star catalog of about 850 entries. 2nd century BCE–3rd century CE – In Hindu cosmology, the Manusmriti (1.67–80) and Puranas describe time as cyclical, with a new universe (planets and life) created by Brahma every 8.64 billion years. The universe is created, maintained, and destroyed within a kalpa (day of Brahma) period lasting for 4.32 billion years, and is followed by a pralaya (night) period of partial dissolution equal in duration. In some Puranas (e. g. Bhagavata Purana), a larger cycle of time is described where matter (mahat tattva or universal womb) is created from primal matter (prakriti) and root matter (pradhana) every 622.08 trillion years, from which Brahma is born. The elements of the universe are created, used by Brahma, and fully dissolved within a maha kalpa (life of Brahma; 100 of his 360 day years) period lasting for 311.04 trillion years containing 36,000 kalpas (days) and pralayas (nights), and is followed by a maha pralaya period of full dissolution equal in duration. The texts also speak of innumerable worlds or universes. 2nd century CE – Ptolemy proposes an Earth centered universe, with the Sun, Moon, and visible planets revolving around the Earth. Based on Apollonius' epicycles, he calculates the positions, orbits and positional equations of the Heavenly bodies along with instruments to measure these quantities. Ptolemy emphasised that the epicycle motion does not apply to the Sun. His main contribution to the model was the equant points. He also re arranged the heavenly spheres in a different order than Plato did (from Earth outward): Moon, Mercury, Venus, Sun, Mars, Jupiter, Saturn and fixed stars, following a long astrological tradition and the decreasing orbital periods. His book The Almagest, which also cataloged 1,022 stars and other astronomical objects (largely based upon Hipparchus'), remained the most authoritative text on astronomy and largest astronomical catalogue until the 17th century.

Қайта өрлеу дәуірі

1501 жылы үнді астрономы Нилаканта Сомаяджи планеталар Күнді айналып жүрген, ал Күн Жерді айналып жүрген ғаламды ұсынды. 1543 жылы Николаус Коперник өзінің «De revolutionibus orbium coelestium» атты еңбегінде гелиоцентрлік ғалам туралы пікірін жариялады. 1576 жылы Томас Дигжес Коперник жүйесінің сыртқы жиегін алып тастап, оны жұлдызға толы шексіз кеңістікпен алмастырды. 1584 жылы Джордано Бруно иерархиялық емес космологияны ұсынды, онда Коперниктің Күн жүйесі ғаламның орталығы емес, керісінше, шексіз көптеген жүйелердің арасында салыстырмалы түрде маңызсыз жұлдыздық жүйе. 1588 жылы Тихо Браге өзінің Тихоникалық жүйесін жариялады, ол Птолемейдің классикалық геоцентрлік моделі мен Коперниктің гелиоцентрлік моделінің қоспасы. Онда Күн мен Ай Жерді айналады, ғаламның орталығында, ал қалған барлық планеталар Күнді айналады. Бұл Сомаяджи сипаттағанға ұқсас геогелиоцентрлік модель. 1600 жылы Уильям Гилберт ешқандай дәлелі жоқ тұрақты жұлдыздардың шектеулі сферасы туралы идеяны қабылдамайды. 1609 жылы Галилео Галилей телескоп арқылы аспан мен жұлдызшаларды қарап, зерттелген және картаға түсірілген «тұрақты жұлдыздардың» – жалаң көзге көрінбейтін алып ғаламның кішкентай бөлігі ғана екенін түйіндеді. 1610 жылы ол телескопын әлсіз Құс жолына бағыттағанда, оның сансыз ақ жұлдызға ұқсас нүктелерге айналғанын, олардың алыс жұлдыздар екенін анықтады. 1610 жылы Иоганн Кеплер қараңғы түнгі аспанды шекті ғаламның бар екендігіне дәлел ретінде пайдаланды. Одан кейін Кеплердің өзі Юпитердің серіктері планетаның айналасында, планеталар Күнді айналғандай қозғалатынын дәлелдеді, осылайша Кеплер заңдары әмбебап екендігін көрсетті.

Виктория дәуіріндегі ағартушылық

1659 жылы Кристиан Гюйгенс Күн мен Венера арасындағы бұрыштық қашықтықты дәл өлшеді, бұл астрономиялық бірліктің алғашқы абсолютті өлшеулеріне негізделген. 1672 жылы Жан Ришер мен Джованни Доменико Кассини Жерден Күнге арақашықтықты астрономиялық бірлік ретінде шамамен 138 370 000 км деп өлшеді. Кейіннен оны басқалар тазартып, қазіргі 149 597 870 шақырымға дейін жеткізеді. 1675 жылы Оле Рёмер Юпитердің айларының орбиталық механикасын пайдаланып, жарық жылдамдығы шамамен 227 000 км/с деп есептейді. 1687 жылы Исаак Ньютонның заңдары бүкіл ғаламдағы кең ауқымды қозғалысты сипаттайды. Ғаламдық ауырлық күші жұлдыздардың жай ғана тұрақтандырылуы немесе тынығуы мүмкін емес екенін білдірді, өйткені олардың ауырлық тартылуы "өзара тартылуға" әкеледі, сондықтан оларды бір-біріне қатысты қозғауға мәжбүр етеді. 1704 жылы Джон Локк ағылшын тілінде "күн жүйесі" терминін қолданып, оны Күн, планеталар мен кометаларды тұтастай алғанда атады. Сол кезде планеталар басқа әлемдер екені, жұлдыздар басқа алыстағы күндер екені анық болды. Сонымен бүкіл Күн жүйесі өте үлкен ғаламның кішкентай бөлігі ғана және бірден ерекшеленетін нәрсе. 1718 жылы Эдмунд Галлей жұлдыздардың өздігінен қозғалуын ашқан, бұл "тұрақты жұлдыздар" деген ұғымды жойды. 1720 жылы Эдмунд Галли Олберс парадоксінің алғашқы түрін ұсынады. 1729 жылы Джеймс Брэдли жарық аберрациясын ашқан, бұл Жердің Күнді айналдыра қозғалуын дәлелдеді, сондай-ақ жарық жылдамдығын оның нақты шамасына жақын шамамен 300 000 км/с жылдамдықпен есептеудің дәлді әдісін ұсынады. 1744 жылы Жан-Филипп де Чезо Олберс парадоксының алғашқы түрін ұсынады. 1755 жылы Иммануил Кант тұмандықтар шын мәнінде Құс жолы галактикасынан бөлек, тәуелсіз және одан тыс галактикалар екенін айтады; ол оларды арал ғаламдары деп атайды. 1781 жылы Шарль Мессье және оның көмекшісі Пьер Мешайн 110 тұмандықтар мен жұлдыз шоғырларының алғашқы каталогын жариялайды, бұл Жердің солтүстік жарты шарынан қарапайым Күн жүйесінің кометаларымен шатастырмау үшін оңай байқалатын ең көрнекті терең аспан нысандары. 1785 жылы Уильям Гершель ғаламның гелиоцентрикалық моделін ұсынды, яғни Жердің Күні ғаламның орталығында немесе оған жақын орналасқан, ол кезде бұл тек Сүт жолы галактикасы деп есептелді. 1791 жылы Эразм Дарвин өзінің "Өсімдік шаруашылығы" атты өлеңінде циклдік кеңейіп, қысқарып жатқан ғаламның алғашқы сипаттамасын жазды. 1796 жылы Пьер Лаплас Күн жүйесінің газ бен шаңнан тұратын айналушы тұманнан пайда болуы туралы тұмандық гипотезасын қайта айтады. 1826 жылы Генрих Вильгельм Олберс Олберстің парадоксын айтады. 1832–1838 жылдары 100 жылдан астам сәтсіз әрекеттерден кейін Томас Хендерсон, Фридрих Бессел және Отто Струв жақын маңдағы бірнеше жұлдыздардың параллаксын өлшеді; бұл Күн жүйесінен тыс арақашықтықтардың алғашқы өлшеулері. 1842 жылы Кристиан Допплер дыбыста кездесетін аналогты әсерге негізделген қызыл және көк ауытқу эффекттерін ұсынды. Гипполит Физо 1848 жылы электромагниттік толқындарда осы құбылысты өз бетінше анықтады. 1848 жылы Эдгар Аллан По Ольберстің парадоксінің бірінші дұрыс шешімін ұсынады "Еврика: прозалық өлең" эссесінде, бұл эсседе ғаламның кеңеюі мен құлдырауы туралы айтылады. 1860 жылдары Уильям Хаггинс астрономиялық спектроскопияны дамытады; ол Орион тұмандығының көбінесе газдан жасалғанын, ал Андромеда тұмандығының (кейін Андромеда галактикасы деп аталады) жұлдыздар басым екенін көрсетеді. 1862 жылы Күннің спектроскопиялық белгісін талдап, оны басқа жұлдыздармен салыстыра отырып, ата Анжело Секчи Күннің өзі жұлдыз екенін анықтайды. 1887 жылы (ұйғарылған) тұрақты люминифер эфир арқылы Жердің салыстырмалы қозғалысын өлшеуге арналған Майклсон-Морли эксперименті нәтиже бермеді. Бұл Аристотельге дейінгі ғасырлар бойы қалыптасқан эфир туралы идеяға және онымен бірге эфирдің барлық қазіргі теорияларына тоқтам салды. 1897 жылы Дж. Дж. Томсон электронды катод сәулелерінің құраушы бөлшектері ретінде анықтайды, бұл заттың заманауи атомдық моделіне әкеледі. 1897 жылы Кельвиннің 1-ші бароны Уильям Томсон жылулық сәулелену жылдамдығы мен гравитациялық тартылу күштеріне сүйене отырып, Күннің жасы 20 миллион жылдан аспайды деп дәлелдеді, егер сол кездегі белгілі энергия көзін таппаса.

1659 – Christiaan Huygens makes precise measurements of the angular distance between the Sun and Venus, which were based on the first absolute measurements of the Astronomical unit. 1672 – Jean Richer and Giovanni Domenico Cassini measure the Earth Sun distance, the astronomical unit, to be about 138,370,000 km. Later it will be refined by others up to the current value of 149,597,870 km. 1675 – Ole Rømer uses the orbital mechanics of Jupiter's moons to estimate that the speed of light is about 227,000 km/s. 1687 – Isaac Newton's laws describe large scale motion throughout the universe. The universal force of gravity suggested that stars could not simply be fixed or at rest, as their gravitational pulls cause "mutual attraction" and therefore cause them to move in relation to each other. 1704 – John Locke enters the term "Solar System" in the English language, when he used it to refer to the Sun, planets, and comets as a whole. By then it had been stablished beyond doubt that planets are other worlds, and stars are other distant suns, so the whole Solar System is actually only a small part of an immensely large universe, and definitively something distinct. 1718 – Edmund Halley discovers proper motion of stars, dispelling the concept of the "fixed stars". 1720 – Edmund Halley puts forth an early form of Olbers' paradox. 1729 – James Bradley discovers the aberration of light, which proved the Earth's motion around the Sun, and also provides a more accurate method to compute the speed of light closer to its actual value of about 300,000 km/s. 1744 – Jean Philippe de Cheseaux puts forth an early form of Olbers' paradox. 1755 – Immanuel Kant asserts that the nebulae are really galaxies separate from, independent of, and outside the Milky Way Galaxy; he calls them island universes. 1781 – Charles Messier and his assistant Pierre Méchain publish the first catalogue of 110 nebulae and star clusters, the most prominent deep sky objects that can easily be observed from Earth's Northern Hemisphere, in order not to be confused with ordinary Solar System's comets. 1785 – William Herschel proposes a heliocentric model of the universe that Earth's Sun is at or near the center of the universe, which at the time was assumed to only be the Milky Way Galaxy. 1791 – Erasmus Darwin pens the first description of a cyclical expanding and contracting universe in his poem The Economy of Vegetation. 1796 – Pierre Laplace re states the nebular hypothesis for the formation of the Solar System from a spinning nebula of gas and dust. 1826 – Heinrich Wilhelm Olbers puts forth Olbers' paradox. 1832–1838 – Following over 100 years of unsuccessful attempts, Thomas Henderson, Friedrich Bessel, and Otto Struve measure the parallax of a few nearby stars; these are the first measurements of any distances outside the Solar System. 1842 – Christian Doppler proposes the redshift and blueshift effects, based on an analog effect found in sound. Hippolyte Fizeau discovered independently the same phenomenon on electromagnetic waves in 1848. 1848 – Edgar Allan Poe offers first correct solution to Olbers' paradox in Eureka: A Prose Poem, an essay that also suggests the expansion and collapse of the universe. 1860s – William Huggins develops astronomical spectroscopy; he shows that the Orion nebula is mostly made of gas, while the Andromeda nebula (later called Andromeda Galaxy) is probably dominated by stars. 1862 – By analysing the spectroscopic signature of the Sun and comparing it to those of other stars, Father Angelo Secchi determines that the Sun in itself is also a star. 1887 – The Michelson–Morley experiment, intended to measure the relative motion of Earth through the (assumed) stationary luminiferous aether, got no results. This put an end to the centuries old idea of the aether, dating back to Aristotle, and with it all the contemporary aether theories. 1897 – J. J. Thomson identifies the electrons as the constituent particles of the cathode rays, leading to the modern atomic model of matter. 1897 – William Thomson, 1st Baron Kelvin, based on the thermal radiation rate and the gravitational contraction forces, argues the age of the Sun to be no more than 20 million years – unless some energy source beyond what was then known was found.

19011950 жылдар

1904 жылы Эрнест Резерфорд Келвин қатысқан лекцияда радиоактивті ыдырау жылуды бөліп шығаратынын, бұл Келвин ұсынған белгісіз энергия көзін қамтамасыз ететінін және ақырында Күн жүйесінің денелерінің, демек Күн мен барлық жұлдыздардың миллиардтаған жылдық жасын анықтайтын жыныстардың радиометриялық жасының есептелуіне алып келетінін дәлелдеді. 1905 жылы Альберт Эйнштейн Арнайы салыстырмалылық теориясын жариялап, кеңістік пен уақыт жеке континуум емес екенін және масса мен энергиянің бір-бірімен алмастырылатынын көрсетті. 1912 жылы Генриетта Левитт Сефеидтік айнымалы жұлдыздардың период-жарықтылық заңын ашты, бұл басқа галактикаларға дейінгі қашықтықты өлшеуде маңызды қадам болды. 1913 жылы Нильс Бор атомның спектрлік сызықтарын түсіндіретін Бор моделін жариялады және материяның кванттық механикалық қасиеттерін анықтады. 1915 жылы Роберт Иннес Жерге Күннен кейін ең жақын жұлдыз – Proxima Centauri-ді ашты. 1915 жылы Альберт Эйнштейн Жалпы салыстырмалылық теориясын жариялап, энергия тығыздығының кеңістік-уақытты бұрмалайтынын көрсетті. 1917 жылы Виллем де Ситтер космологиялық тұрақтысы бар изотроптық статикалық космологияны, сондай-ақ космологиялық тұрақтысы бар кеңейіп жатқан бос космологияны тудырды, бұл де Ситтер ғаламы деп аталды. 1918 жылы Гарлоу Шаплидің шарлы шоғырлар туралы жұмысы космологияның гелиоцентристік моделінің дұрыс еместігін көрсетті, ал галактикоцентризм гелиоцентризмді космологияның басым моделі ретінде ығыстырды. 1920 жылы Смитсонда спиральды тұмандықтарға дейінгі қашықтықтар туралы Шапли мен Кертистің пікірталасы өтті. 1921 жылы Ұлттық зерттеулер кеңесі (NRC) Шапли-Кертис пікірталасының ресми стенограммасын жариялады. Галактикалар, ақырында, Құс жолынан тыс нысандар ретінде танылды, ал Құс жолы – дерлік галактика ретінде танылды. 1922 жылы Весто Слифер спиральды тұмандықтардың жүйелі қызыл ығысулары туралы өз қорытындыларын жасады. 1922 жылы Александр Фридман Эйнштейннің өріс теңдеулеріне кеңістіктің жалпы кеңеюін көрсететін шешім тапты. 1923 жылы Эдвин Хаббл жақын маңдағы спиральды тұмандықтарға (галактикаларға), Андромеда галактикасына (M31), Үшбұрыш галактикасына (M33) және NGC 6822-ге дейінгі қашықтықты өлшеді. Бұл қашықтықтар оларды Құс жолынан тысқары орналастырды және әлсіз галактикалардың әлдеқайда алыс екенін, ал ғалам мыңдаған галактикалардан тұратынын көрсетті. 1924 жылы Луи де Бройль орташа жылдамдықпен қозғалған электрондардың байланысты толқын қасиетін көрсетуі керек екенін мәлімдеді. Бұл 1927 жылы Дависсон-Гермер экспериментімен расталды. 1927 жылы Жорж Леметр Эйнштейннің өріс теңдеулерімен басқарылатын кеңейіп жатқан ғаламның жаратылу оқиғасын талқылады. Ол Эйнштейн теңдеулерінің шешімдерінен қашықтық пен қызыл ығысу арасындағы байланысты болжады. 1928 жылы Пол Дирак электрондар үшін Шредингер толқын теңдеуінің релятивистік нұсқасы антиэлектрондардың, демек антиматерияның болу мүмкіндігін болжайтынын түсінді. Бұл 1932 жылы Карл Д. Андерсон растады. 1928 жылы Говард П. Робертсон Весто Слифердің қызыл ығысу өлшемдерінің сол галактикалардың жарықтығын өлшеумен үйлескенде қызыл ығысу-арақашықтық байланысын көрсететінін қысқаша атап өтті. 1929 жылы Эдвин Хаббл сызықтық қызыл ығысу-арақашықтық байланысын көрсетті, осылайша ғаламның кеңеюін дәлелдеді. 1932 жылы Карл Гуте Янский сыртқы кеңістіктен келіп түскен радиосигналдарды Күн жүйесінен тыс сигналдар ретінде таныды, олар негізінен Сақина шоқжұлдызынан келеді. Бұл Құс жолының ортасының алғашқы дәлелі және радиоастрономия ғылымын қалаған алғашқы тәжірибелер. 1933 жылы Эдвард Милн космологиялық принципін атады және ресмилендірді. 1933 жылы Фриц Цвикки Кома галактикалар шоғырында үлкен мөлшерде қара материя бар екенін көрсетті. Бұл нәтиже қазіргі заманғы өлшемдермен сәйкес келеді, бірақ 1970 жылдарға дейін көбінесе назардан тыс қалды. 1934 жылы Жорж Леметр космологиялық тұрақтыны ерекше жағдай теңдеуі бар вакуум энергиясына байланысты деп түсіндірді. 1938 жылы Ханс Бете жұлдыздарды қуаттандыратын екі негізгі энергия өндіретін ядролық реакциялардың егжей-тегжейін есептеді. 1938 жылы Пол Дирак гравитациялық тұрақтының уақыт өте келе баяу азайып бара жатқандықтан, оның кіші болуы мүмкін екендігі туралы үлкен сандар гипотезасын ұсынды. 1948 жылы Ральф Альфер, Ханс Бете ("қатыспаған күйде") және Джордж Гамов жылдам кеңейіп, суынып жатқан ғаламдағы элементтердің синтезін зерттеді және элементтердің жылдам нейтронды тұтқындау арқылы пайда болғанын болжады. 1948 жылы Герман Бонди, Томас Голд және Фред Хойл кемелді космологиялық принципке негізделген тұрақты күй космологиясын ұсынды. 1948 жылы Джордж Гамов кеңейіп жатқан ғаламдағы алғашқы сәулеленудің мінез-құлқына қарап, ғарыштық микротолқынды фондық сәулеленудің болуын болжады. 1950 жылы Фред Хойл "Ұлы жарылыс" терминін енгізіп, бұл оның мақаттау мақсатында болмағанын, бұл тұрақты күй моделінен өзгешелігін көрсетуге арналған әсерлі образ екенін айтты.

1904 – Ernest Rutherford argues, in a lecture attended by Kelvin, that radioactive decay releases heat, providing the unknown energy source Kelvin had suggested, and ultimately leading to radiometric dating of rocks which reveals ages of billions of years for the Solar System bodies, hence the Sun and all the stars. 1905 – Albert Einstein publishes the Special Theory of Relativity, positing that space and time are not separate continua, and demonstrating that mass and energy are interchangeable. 1912 – Henrietta Leavitt discovers the period luminosity law for Cepheid variable stars, which becomes a crucial step in measuring distances to other galaxies. 1913 – Niels Bohr publishes the Bohr model of the atom, which explains the spectral lines, and definitively established the quantum mechanics behaviour of the matter. 1915 – Robert Innes discovers Proxima Centauri, the closest star to Earth after the Sun. 1915 – Albert Einstein publishes the General Theory of Relativity, showing that an energy density warps spacetime. 1917 – Willem de Sitter derives an isotropic static cosmology with a cosmological constant, as well as an empty expanding cosmology with a cosmological constant, termed a de Sitter universe. 1918 – Harlow Shapley's work on globular clusters showed that the heliocentrism model of cosmology was wrong, and galactocentrism replaced heliocentrism as the dominant model of cosmology. 1920 – The Shapley Curtis Debate, on the distances to spiral nebulae, takes place at the Smithsonian. 1921 – The National Research Council (NRC) published the official transcript of the Shapley Curtis Debate. Galaxies are finally recognized as objects beyond the Milky Way, and the Milky Way as a galaxy proper. 1922 – Vesto Slipher summarizes his findings on the spiral nebulae's systematic redshifts. 1922 – Alexander Friedmann finds a solution to the Einstein field equations which suggests a general expansion of space. 1923 – Edwin Hubble measures distances to a few nearby spiral nebulae (galaxies), the Andromeda Galaxy (M31), Triangulum Galaxy (M33), and NGC 6822. The distances place them far outside the Milky Way, and implies that fainter galaxies are much more distant, and the universe is composed of many thousands of galaxies. 1924 – Louis de Broglie asserts that moderately accelerated electrons must show an associated wave. This was later confirmed by the Davisson–Germer experiment in 1927. 1927 – Georges Lemaître discusses the creation event of an expanding universe governed by the Einstein field equations. From its solutions to the Einstein equations, he predicts the distance redshift relation. 1928 – Paul Dirac realises that his relativistic version of the Schrödinger wave equation for electrons predicts the possibility of antielectrons, and hence antimatter. This was confirmed in 1932 by Carl D. Anderson. 1928 – Howard P. Robertson briefly mentions that Vesto Slipher's redshift measurements combined with brightness measurements of the same galaxies indicate a redshift distance relation. 1929 – Edwin Hubble demonstrates the linear redshift distance relationship and thus shows the expansion of the universe. 1932 – Karl Guthe Jansky recognizes received radio signals coming from outer space as extrasolar, coming mainly from Sagittarius. They are the first evidence of the center of the Milky Way, and the firsts experiences that founded the discipline of radio astronomy. 1933 – Edward Milne names and formalizes the cosmological principle. 1933 – Fritz Zwicky shows that the Coma cluster of galaxies contains large amounts of dark matter. This result agrees with modern measurements, but is generally ignored until the 1970s. 1934 – Georges Lemaître interprets the cosmological constant as due to a vacuum energy with an unusual perfect fluid equation of state. 1938 – Hans Bethe calculates the details of the two main energy producing nuclear reactions that power the stars. 1938 – Paul Dirac suggests the large numbers hypothesis, that the gravitational constant may be small because it is decreasing slowly with time. 1948 – Ralph Alpher, Hans Bethe ("in absentia"), and George Gamow examine element synthesis in a rapidly expanding and cooling universe, and suggest that the elements were produced by rapid neutron capture. 1948 – Hermann Bondi, Thomas Gold, and Fred Hoyle propose steady state cosmologies based on the perfect cosmological principle. 1948 – George Gamow predicts the existence of the cosmic microwave background radiation by considering the behavior of primordial radiation in an expanding universe. 1950 – Fred Hoyle coins the term "Big Bang", saying that it was not derisive; it was just a striking image meant to highlight the difference between that and the Steady State model.

19512000 жыл

1961 жылы Роберт Дик көміртегі негізді өмірдің гравитациялық күш аз болған кезде ғана пайда болатынын айтады, себебі осы кезде жұлдыздар жанады; әлсіз антропологиялық принциптің алғашқы қолданылуы. 1963 жылы Мартен Шмидт алғашқы квазарды ашты; олар жақын арада ғаламның маңызды қызыл ығылымдарға дейінгі зерттеуін қамтамасыз етеді. 1965 жылы Ханнес Альфвен бариондық асимметрияны түсіндіру үшін қазір жоққа шығарылған амбиплазма тұжырымын ұсынды және шексіз ғалам идеясын қолдады. 1965 жылы Мартин Рис және Денис Сьяма квазарлардың деректерін талдап, квазарлардың тығыздығы қызыл ығылыммен бірге артатынын анықтады. 1965 жылы Белл зертханасындағы астрономдар Арно Пензиас және Роберт Уилсон 2,7 K микротолқынды фондық сәулеленуді ашты, бұл оларға 1978 жылы физика саласындағы Нобель сыйлығын әкелді. Роберт Дик, Джеймс Пиблс, Питер Ролл және Дэвид Тодд Уилкинсон оны Ұлы жарылыстан қалған із ретінде түсіндірді. 1966 жылы Стивен Хокинг және Джордж Эллис кез келген мүмкін жалпы салыстырмалылық космологиясы ерекше болады екенін көрсетті. 1966 жылы Джеймс Пиблс ыстық Ұлы жарылыс гелийдің дұрыс мөлшерін болжайды деп көрсетті. 1967 жылы Андрей Сахаров бариогенездің, ғаламдағы барион-антибариондық асимметрияның талаптарын ұсынды. 1967 жылы Джон Бахалл, Уол Сарджент және Мартен Шмидт 3C191 спектрлік сызықтарының ұсақ құрылымдық айырымын өлшеді және соның нәтижесінде ұсақ құрылым тұрақтысы уақыт өте келе айтарлықтай өзгеретінін көрсетті. 1967 жылы Роберт Вагнер, Уильям Фаулер және Фред Хойл ыстық Ұлы жарылыс дейтерий мен литийдің дұрыс мөлшерін болжайтынын көрсетті. 1968 жылы Брэндон Картер табиғаттың негізгі тұрақтылары өмірдің пайда болуына мүмкіндік беру үшін шектеулі диапазонда болуы керек деп болжады; күшті антропологиялық принциптің алғашқы қолданылуы. 1969 жылы Чарльз Мизнер Ұлы жарылыс горизонт проблемасын ресми түрде ұсынды. 1969 жылы Роберт Дик Ұлы жарылыс тегістік проблемасын ресми түрде ұсынды. 1970 жылы Вера Рубин және Кент Форд спиральды галактикалардың үлкен радиустағы айналу қисықтарын өлшеді, бұл қараңғы материяның көп мөлшерінің болуын көрсетеді. 1973 жылы Эдвард Трайон ғаламның ірі масштабтағы кванттық механикалық вакуумдық құбылыс болуы мүмкін екенін ұсынды, онда оң массалық энергия теріс гравитациялық потенциалдық энергиямен теңдестіріледі. 1976 жылы Александр Шляхтер Габондағы Окло табиғи ядролық бөліну реакторынан алынған самарий қатынастарын пайдаланып, физика заңдарының кейбіреуі екі миллиард жылдан астам уақыт бойы өзгеріссіз қалғанын көрсетті. 1977 жылы Гари Штейгман, Дэвид Шрамм және Джеймс Ганн бастапқы гелийдің мөлшері мен нейтринолардың саны арасындағы байланысты зерттеді және ең көп дегенде бес лептондық отбасы болуы мүмкін екенін мәлімдеді. 1980 жылы Алан Гут және Алексей Старобинский тәуелсіз түрде инфляциялық Ұлы жарылыс ғаламын горизонт және тегістік проблемаларына мүмкін шешім ретінде ұсынды. 1981 жылы В. Муханов пен Г. Чибисов кванттық ауытқулар инфляциялық ғаламда ірі масштабтағы құрылымға әкелуі мүмкін екенін болжады. 1982 жылы CfA галактикасының қызыл ығылым зерттеуінің бірінші кезеңі аяқталды. 1982 жылы Джеймс Пиблс, Дж. Ричард Бонд және Джордж Блюментал сияқты бірнеше топтар ғаламда суық қара материя басым екенін болжады. 1983–1987 жылдары Дэвис, Эфстатиу, Френк және Уайт ғарыштық құрылымның қалыптасуын алғашқы ірі компьютерлік симуляцияларын жүргізді. Нәтижелер суық қара материяның байқауларға сәйкес келетінін, ал ыстық қара материяның сәйкес келмейтінін көрсетті. 1988 жылы CfA2 қызыл ығылым зерттеуінде CfA2 Ұлы қабырғасы ашылды. 1988 жылы галактикалардың ірі масштабтағы ағындарын өлшеу Ұлы тартымдылыққа дәлел келтірді. 1990 жылы Хаббл ғарыш телескопы ұшырылды. Ол негізінен терең ғарыш нысандарына бағытталған. 1990 жылы НАСА-ның COBE миссиясының алдын ала нәтижелері ғаламдық микротолқынды фондық сәулеленудің қара дене спектрін 105 дәлдікпен растады, осылайша тұрақты күй жақтастары ұсынған фон үшін интеграцияланған жұлдыз жарығы моделінің мүмкіндігін жойды. 1992 жылы COBE-ның қосымша өлшеулері ғаламдық микротолқынды фонның өте кішкентай анизотропиясын ашты, бұл ғаламның қазіргі көлемінің 1/1100-і және 380 000 жаста болған кездегі ірі масштабтағы құрылымның тұқымдарының "балалық суретін" ұсынды. 1992 жылы Күн жүйесінен тыс алғашқы планеталық жүйе табылды, ол PSR B1257+12 пульсарының айналасында орналасқан. 1995 жылы 51 Пегаси жұлдызының айналасында Күнге ұқсас жұлдызды айналатын алғашқы планета табылды. 1996 жылы Хабблдің алғашқы...

1961 – Robert Dicke argues that carbon based life can only arise when the gravitational force is small, because this is when burning stars exist; first use of the weak anthropic principle. 1963 – Maarten Schmidt discovers the first quasar; these soon provide a probe of the universe back to substantial redshifts. 1965 – Hannes Alfvén proposes the now discounted concept of ambiplasma to explain baryon asymmetry and supports the idea of an infinite universe. 1965 – Martin Rees and Dennis Sciama analyze quasar source count data and discover that the quasar density increases with redshift. 1965 – Arno Penzias and Robert Wilson, astronomers at Bell Labs discover the 2.7 K microwave background radiation, which earns them the 1978 Nobel Prize in Physics. Robert Dicke, James Peebles, Peter Roll and David Todd Wilkinson interpret it as a relic from the Big Bang. 1966 – Stephen Hawking and George Ellis show that any plausible general relativistic cosmology is singular. 1966 – James Peebles shows that the hot Big Bang predicts the correct helium abundance. 1967 – Andrei Sakharov presents the requirements for baryogenesis, a baryon antibaryon asymmetry in the universe. 1967 – John Bahcall, Wal Sargent, and Maarten Schmidt measure the fine structure splitting of spectral lines in 3C191 and thereby show that the fine structure constant does not vary significantly with time. 1967 – Robert Wagner, William Fowler, and Fred Hoyle show that the hot Big Bang predicts the correct deuterium and lithium abundances. 1968 – Brandon Carter speculates that perhaps the fundamental constants of nature must lie within a restricted range to allow the emergence of life; first use of the strong anthropic principle. 1969 – Charles Misner formally presents the Big Bang horizon problem. 1969 – Robert Dicke formally presents the Big Bang flatness problem. 1970 – Vera Rubin and Kent Ford measure spiral galaxy rotation curves at large radii, showing evidence for substantial amounts of dark matter. 1973 – Edward Tryon proposes that the universe may be a large scale quantum mechanical vacuum fluctuation where positive mass energy is balanced by negative gravitational potential energy. 1976 – Alexander Shlyakhter uses samarium ratios from the Oklo prehistoric natural nuclear fission reactor in Gabon to show that some laws of physics have remained unchanged for over two billion years. 1977 – Gary Steigman, David Schramm, and James Gunn examine the relation between the primordial helium abundance and number of neutrinos and claim that at most five lepton families can exist. 1980 – Alan Guth and Alexei Starobinsky independently propose the inflationary Big Bang universe as a possible solution to the horizon and flatness problems. 1981 – Viatcheslav Mukhanov and G. Chibisov propose that quantum fluctuations could lead to large scale structure in an inflationary universe. 1982 – The first CfA galaxy redshift survey is completed. 1982 – Several groups including James Peebles, J. Richard Bond and George Blumenthal propose that the universe is dominated by cold dark matter. 1983–1987 – The first large computer simulations of cosmic structure formation are run by Davis, Efstathiou, Frenk and White. The results show that cold dark matter produces a reasonable match to observations, but hot dark matter does not. 1988 – The CfA2 Great Wall is discovered in the CfA2 redshift survey. 1988 – Measurements of galaxy large scale flows provide evidence for the Great Attractor. 1990 – The Hubble Space Telescope is launched. It is aimed primarily at deep space objects. 1990 – Preliminary results from NASA's COBE mission confirm the cosmic microwave background radiation has a blackbody spectrum to an astonishing one part in 105 precision, thus eliminating the possibility of an integrated starlight model proposed for the background by steady state enthusiasts. 1992 – Further COBE measurements discover the very small anisotropy of the cosmic microwave background, providing a "baby picture" of the seeds of large scale structure when the universe was around 1/1100th of its present size and 380,000 years old. 1992 – First planetary system beyond the Solar System detected, around the pulsar PSR B1257+12. 1995 – The first planet around a Sun like star is discovered, in orbit around the star 51 Pegasi. 1996 – The first Hubble Deep Field is released, providing a clear view of very distant galaxies when the universe was around one third of its present age. 1998 – Controversial evidence for the fine structure constant varying over the lifetime of the universe is first published. 1998 – The Supernova Cosmology Project and High Z Supernova Search Team discover cosmic acceleration based on distances to Type Ia supernovae, providing the first direct evidence for a non zero cosmological constant. 1999 – Measurements of the cosmic microwave background radiation with finer resolution than COBE, (most notably by the BOOMERanG experiment see Mauskopf et al., 1999, Melchiorri et al., 1999, de Bernardis et al. 2000) provide evidence for oscillations (the first acoustic peak) in the anisotropy angular spectrum, as expected in the standard model of cosmological structure formation. The angular position of this peak indicates that the geometry of the universe is close to flat.

2001 жылдан қазіргі уақытқа дейін

2001 – Австралиялық/британдық команданың 2dF галактикалық қызыл жылжу зерттеуі (2dF) материя тығыздығының сыншыл тығыздыққа шамамен 25% жақын екенін күшті дәлелдеді. Космикалық микротолқынды фондық сәулеленудің (CMB) жалпақ ғаламға қатысты нәтижелерімен бірге, бұл космологиялық тұрақты немесе оған ұқсас қара энергияның тәуелсіз дәлелі болып табылады. 2002 – Чилидегі Космикалық фонды суретке түсіруші (CBI) 4 доға минуты ең жоғары бұрыштық ажыратымдылығы бар ғарыштық микротолқынды фондық сәулеленудің суреттерін алды. Бұрынғыдан жаңа, 3000-ға дейінгі l мәніне дейін жоғары ажыратымдылықтағы анизотропия спектрін де алды. Ол жоғары ажыратымдылықта (l > 2500) толыққанды түсіндірілмеген, «CBI артық» деп аталатын қуаттың шамалы артық екенін анықтады. 2003 – NASA-ның Уилкинсон микротолқынды анизотропиялық зонды (WMAP) ғарыштық микротолқынды фондық сәулеленудің толық аспан суретін алды. Суреттер ғаламның жасы 13,7 миллиард жыл (бір проценттік қателікпен) екенін көрсетеді және Ламбда CDM моделімен және инфляциямен болжанған тығыздық ауытқуларымен өте сәйкес келеді. 2003 – Слоанның Ұлы қабырғасы ашылды. 2004 – Дәріс бұрыштық шкалалы интерферометр (DASI) ғарыштық микротолқынды фондық сәулеленудің E режиміндегі поляризациялық спектрін алғаш рет алды. 2004 – «Вояджер-1» Күн жүйесінің гелиоқабығынан алынған алғашқы деректерді қайтарды. 2005 – Слоан цифрлық аспан зерттеуі (SDSS) және 2dF қызыл жылжу зерттеулері галактикалар таралуындағы бариондық акустикалық тербелістер ерекшелігін анықтады, бұл суық қара материя модельдерінің маңызды болжамы. 2006 – WMAP-тың үш жылдық нәтижелері жарияланды, бұл алдыңғы талдауды растады, бірнеше түзетулер енгізілді және поляризациялық деректер қосылды. 2009–2013 – Еуропалық ғарыш агенттігі (ESA) басқаратын «Планк» ғарыш обсерваториясы ғарыштық микротолқынды фондық сәулеленудің анизотропиясын жоғары сезімталдықпен және кішкентай бұрыштық ажыратымдылығымен картаға түсірді. 2006–2011 – WMAP-тың жақсартылған өлшемдері, ESSENCE және SNLS жаңа суперновалық зерттеулері және SDSS және WiggleZ-дің бариондық акустикалық тербелістері стандартты Ламбда CDM моделімен сәйкес келеді. 2014 – BICEP2 ынтымақтастығының астрофизиктері B режиміндегі қуат спектрінде инфляциялық гравитациялық толқындарды анықтағанын жариялады. Егер расталса, бұл инфляция теориясына нақты тәжірибелік дәлел болар еді. Алайда, маусым айында ғарыштық инфляция туралы мәліметтерді растауға деген сенім төмендегені хабарланды. 2016 – LIGO ғылыми ынтымақтастығы және Virgo ынтымақтастығы гравитациялық толқындар екі LIGO детекторымен тікелей анықталғанын хабарлады. Толқын формасы жалпы салыстырмалылық теориясының 36 және 29 күн массасы шамасындағы екі қара тесіктің спиральға түсіп, бірігуінен шығатын гравитациялық толқынның болжамына сәйкес келді, содан кейін пайда болған жалғыз қара тесіктің «ауысуы» байқалды. Екінші анықтама GW150914 кездейсоқ емес екенін растады, осылайша астрофизиканың жаңа саласы – гравитациялық толқын астрономиясы ашылды. 2019 – Event Horizon Telescope Collaboration М87 галактикасының ортасындағы қара тесіктің суретін жариялады. Бұл астрономдардың қара тесіктің суретін алғаш рет түсіргені. Бұл қара тесіктердің бар екенін тағы бір рет дәлелдеп, Эйнштейннің жалпы салыстырмалылық теориясын растауға көмектеседі. Бұл өте ұзақ базалық интерферометрияны пайдалану арқылы жүзеге асырылды. 2020 – Женева университетінің физигі Лукас Ломбризер Хаббл тұрақтысының екі айтарлықтай әртүрлі анықтамасын татуластырудың мүмкіндігін ұсынады, бұл айналадағы үлкен «көпіршік» туралы ұғымды ұсынады, оның диаметрі 250 миллион жарық жылы, бұл қалған ғаламның тығыздығының жартысы. 2020 – Ғалымдар ғаламның барлық бағытта бірдей жылдамдықпен кеңеймейтінін және сондықтан кеңінен қабылданған изотропия гипотезасының дұрыс болмауы мүмкін екенін көрсететін зерттеуді жариялады. Бұрынғы зерттеулер бұны болжағанмен, бұл зерттеу галактикалар шоқтарын рентген сәулелерімен зерттеудің алғашқысы және Норберт Шартелдің айтуынша, маңызы зор. Зерттеуде бұрын басқалар «космологиялық дағдарысты» көрсету үшін сипаттаған А нормалау параметріне немесе Хаббл тұрақтысына қатысты ауытқулардың тұрақты және күшті бағыттық мінез-құлқы анықталды. Мүмкін болатын космологиялық салдарларынан басқа, бұл галактикалар шоғырының қасиеттеріндегі және олардың масштабталу қатынастарындағы кемелді изотропияны болжайтын зерттеулердің күшті бұрмаланған нәтижелер бере алатынын көрсетеді. 2020 – Ғалымдар ULAS J1120+0641 арқылы 2011–2014 жылғы өлшемдерді тексеру туралы есеп береді, бұл төрт өлшемдегі ұсақ құрылым тұрақтысының кеңістіктік өзгеруіне ұқсас нәрсені көрсетеді, бұл зарядталған бөлшектер арасындағы электромагнетизмді өлшеуге қолданылатын негізгі физикалық тұрақты. Бұл ғаламның пайда болуының теорияларына және ғаламдағы тіршілікке жарамды жағдайлардың қалыптасуына қатысты, кеңінен қабылданған тұрақты физикалық заңдар мен космологияның стандартты моделіне қайшы келеді. 2021 – Джеймс Уэбб ғарыш телескопы ұшырылды. 2023 – Астрофизиктер соңғы Джеймс Уэбб ғарыш телескопының зерттеулеріне негізделген ғаламның қазіргі тұрғысын, яғни Космологияның стандартты моделін сұраққа салды.

2001 – The 2dF Galaxy Redshift Survey (2dF) by an Australian/British team gave strong evidence that the matter density is near 25% of critical density. Together with the CMB results for a flat universe, this provides independent evidence for a cosmological constant or similar dark energy. 2002 – The Cosmic Background Imager (CBI) in Chile obtained images of the cosmic microwave background radiation with the highest angular resolution of 4 arc minutes. It also obtained the anisotropy spectrum at high resolution not covered before up to l ~ 3000. It found a slight excess in power at high resolution (l > 2500) not yet completely explained, the so called "CBI excess". 2003 – NASA's Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) obtained full sky detailed pictures of the cosmic microwave background radiation. The images can be interpreted to indicate that the universe is 13.7 billion years old (within one percent error), and are very consistent with the Lambda CDM model and the density fluctuations predicted by inflation. 2003 – The Sloan Great Wall is discovered. 2004 – The Degree Angular Scale Interferometer (DASI) first obtained the E mode polarization spectrum of the cosmic microwave background radiation. 2004 – Voyager 1 sends back the first data ever obtained from within the Solar System's heliosheath. 2005 – The Sloan Digital Sky Survey (SDSS) and 2dF redshift surveys both detected the baryon acoustic oscillation feature in the galaxy distribution, a key prediction of cold dark matter models. 2006 – Three year WMAP results are released, confirming previous analysis, correcting several points, and including polarization data. 2009–2013 – Planck, a space observatory operated by the European Space Agency (ESA), mapped the anisotropies of the cosmic microwave background radiation, with increased sensitivity and small angular resolution. 2006–2011 – Improved measurements from WMAP, new supernova surveys ESSENCE and SNLS, and baryon acoustic oscillations from SDSS and WiggleZ, continue to be consistent with the standard Lambda CDM model. 2014 – Astrophysicists of the BICEP2 collaboration announce the detection of inflationary gravitational waves in the B mode power spectrum, which if confirmed, would provide clear experimental evidence for the theory of inflation. However, in June lowered confidence in confirming the cosmic inflation findings was reported. 2016 – LIGO Scientific Collaboration and Virgo Collaboration announce that gravitational waves were directly detected by two LIGO detectors. The waveform matched the prediction of General relativity for a gravitational wave emanating from the inward spiral and merger of a pair of black holes of around 36 and 29 solar masses and the subsequent "ringdown" of the single resulting black hole. The second detection verified that GW150914 is not a fluke, thus opens entire new branch in astrophysics, gravitational wave astronomy. 2019 – The Event Horizon Telescope Collaboration publishes the image of the black hole at the center of the M87 Galaxy. This is the first time astronomers have ever captured an image of a black hole, which once again proves the existence of black holes and thus helps verify Einstein's general theory of relativity. This was done by utilising very long baseline interferometry. 2020 – Physicist Lucas Lombriser of the University of Geneva presents a possible way of reconciling the two significantly different determinations of the Hubble constant by proposing the notion of a surrounding vast "bubble", 250 million light years in diameter, that is half the density of the rest of the universe. 2020 – Scientists publish a study which suggests that the Universe is no longer expanding at the same rate in all directions and that therefore the widely accepted isotropy hypothesis might be wrong. While previous studies already suggested this, the study is the first to examine galaxy clusters in X rays and, according to Norbert Schartel, has a much greater significance. The study found a consistent and strong directional behavior of deviations – which have earlier been described to indicate a "crisis of cosmology" by others – of the normalization parameter A, or the Hubble constant H0. Beyond the potential cosmological implications, it shows that studies which assume perfect isotropy in the properties of galaxy clusters and their scaling relations can produce strongly biased results. 2020 – Scientists report verifying measurements 2011–2014 via ULAS J1120+0641 of what seem to be a spatial variation in four measurements of the fine structure constant, a basic physical constant used to measure electromagnetism between charged particles, which indicates that there might be directionality with varying natural constants in the Universe which would have implications for theories on the emergence of habitability of the Universe and be at odds with the widely accepted theory of constant natural laws and the standard model of cosmology which is based on an isotropic Universe. 2021 – James Webb Space Telescope is launched. 2023 – Astrophysicists questioned the overall current view of the universe, in the form of the Standard Model of Cosmology, based on the latest James Webb Space Telescope studies.