Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Барлық болмыстың жиынтығы, барлық болмыстың толықтығы.
The totality of existing entities
the totality of entities
Дүние – барлық болмыстың жиынтығы, шындықтың толық көрінісі немесе бардың бәрі. Әлемнің мәні әртүрлі салаларда әртүрлі түсініктермен қарастырылады. Кейбір түсініктер әлемді бірегей деп есептейді, ал басқалары «әлемдердің көптігі» туралы айтады. Бірқатар түсініктер әлемді қарапайым нысан ретінде қарастырса, енді бірі әлемді құрамына бөліктер кіретін күрделі жүйе ретінде талдайды. Ғылыми космологияда әлем немесе ғалам әдетте «барлық кеңістік пен уақыттың жиынтығы; бар болғанның, қазіргінің және болатынның бәрі» деп анықталады. Модальдық теориялар ықтимал әлемдерді нұсқаулардың толық және үйлесімді түрлері ретінде қарастырады. Феноменология, әрбір тәжірибедегі бірге болатын нысандардың көкжиегінен бастап, әлемді ең үлкен көкжиегі немесе «барлық көкжиектің көкжиегі» ретінде анықтайды. Ақыл-ой философиясында әлем ақыл-ойдан өзгешеленеді, себебі ол ақыл-оймен бейнеленеді. Теология әлемді Құдайға қатысты қарастырады, мысалы, Құдайдың жаратылысы, Құдаймен бірдей немесе екеуінің өзара байланысты болуы ретінде. Діндерде рухани әлемді іздеу үшін материалдық немесе сезімдік әлемді маңыздылығын жоғалтуға бейімділік бар. Дінде кездесетіндей, әлемді және оның ішіндегі біздің орнымызды жан-жақты бейнелеу – дүниетанымы деп аталады. Космогония – әлемнің пайда болуын немесе жаратылуын зерттейтін сала, ал эсхатология – соңғы нәрселер немесе әлемнің аяқталуы туралы ғылым немесе ілім. Әртүрлі контекстерде «дүние» термині шектеулі мағынаны алады, мысалы, Жер және оның үстіндегі барлық тіршілік, жалпы адамзат немесе халықаралық немесе құрлықтар аралық ауқыммен байланысты. Осы мағынада әлемдік тарих – жалпы адамзат тарихын, ал әлемдік саясат – ұлттар мен құрлықтардан тыс мәселелерді зерттейтін саяси ғылымның саласын білдіреді. Басқа мысалдарға «әлемдік дін», «әлемдік тіл», «әлемдік үкімет», «әлемдік соғыс», «әлемдік халық», «әлемдік экономика» немесе «әлемдік чемпионат» сияқты терминдер жатады.
The world is the totality of entities, the whole of reality, or everything that exists. The nature of the world has been conceptualized differently in different fields. Some conceptions see the world as unique while others talk of a "plurality of worlds". Some treat the world as one simple object while others analyze the world as a complex made up of parts. In scientific cosmology, the world or universe is commonly defined as "[t]he totality of all space and time; all that is, has been, and will be". Theories of modality talk of possible worlds as complete and consistent ways how things could have been. Phenomenology, starting from the horizon of co given objects present in the periphery of every experience, defines the world as the biggest horizon or the "horizon of all horizons". In philosophy of mind, the world is contrasted with the mind as that which is represented by the mind. Theology conceptualizes the world in relation to God, for example, as God's creation, as identical to God or as the two being interdependent. In religions, there is a tendency to downgrade the material or sensory world in favor of a spiritual world to be sought through religious practice. A comprehensive representation of the world and our place in it, as is found in religions, is known as a worldview. Cosmogony is the field that studies the origin or creation of the world while eschatology refers to the science or doctrine of the last things or of the end of the world. In various contexts, the term "world" takes a more restricted meaning associated, for example, with the Earth and all life on it, with humanity as a whole or with an international or intercontinental scope. In this sense, world history refers to the history of humanity as a whole and world politics is the discipline of political science studying issues that transcend nations and continents. Other examples include terms such as "world religion", "world language", "world government", "world war", "world population", "world economy", or "world championship".
Этимология
Ағылшын тіліндегі "world" сөзі көне ағылшын тіліндегі "weorold" сөзінен шыққан. Көне ағылшын тілі – бұл жалпы герман тіліндегі *weraldiz сөзінің көрінісі, ол "weraz" ('адам') және "aldiz" ('жас') сөздерінен құралған, сондықтан сөзбе-сөз 'адамның жасы' дегенді білдіреді; бұл сөз көне фриз тілінде "warld", көне саксон тілінде "werold", көне голланд тілінде "werolt", көне жоғарғы неміс тілінде "weralt" және көне скандинав тілінде "verǫld" сөздеріне әкелді. Латын тіліндегі сәйкес келетін сөз – "mundus", сөзбе-сөз 'таза, әдемі', өзі грек тіліндегі "cosmos" ('реттілік') сөзінен аударма. Осылайша, герман сөзі "Адамның мекені" деген мифологиялық ұғымды көрсетеді (Мидгардпен салыстырыңыз), бір жағынан құдайлар әлеміне, екінші жағынан, жер астының хтондық әлеміне қарама-қарсы. Грек-латын термині хаостан тәртіп орнату арқылы жаратылыс жасау туралы ұғымды білдіреді. Кейбір түсініктер әлемді бірегей деп санайды: бірден артық әлем болуы мүмкін емес. Басқалары "көптеген әлемдер" туралы айтады. Кейбіреулер әлемді көптеген заттардан құралған күрделі нәрсе ретінде қарастырады, ал басқалары әлемді бір ғана зат бар деген мағынада қарапайым деп санайды: бүкіл әлем. Кейбіреулер әлемді объективті кеңістік-уақыт ретінде сипаттайды, ал басқалары оны әрбір тәжірибедегі көкжиекке қатысты анықтайды. Бұл әртүрлі сипаттамалар әрқашан бірдей болмайды: кейбіреулерін қарама-қайшылыққа әкелмей біріктіруге болады. Олардың көпшілігі әлемдер біртұтас толықтықтар екеніне келіседі. Бұл дегеніміз, күнделікті өмірде кездесетін барлық нақты "объектілер", соның ішінде алмалар, машиналар және өзіміз де, қатаң мағынада шын мәнінде объектілер емес. Керісінше, олар әлем-объектінің тәуелді аспектілері ғана. Басымдық монизм әлемнен басқа да нақты объектілердің болуы мүмкін екенін жобалайды. Плюрализмнің сәйкес келетін түрлері әлемнің нақты, тәуелсіз объектілерден тұратындықтан күрделі екенін айтады. Бұл саладағы әлем/ғаламның жиі кездесетін анықтамасы – "[барлық кеңістік пен уақыт; бар болған және болатын барлық нәрсе]". Бұл саладағы дүниетанымдық көзқарастар кеңістік-уақыт және кеңістік-уақыттың мазмұны туралы түсініктер бойынша ерекшеленеді. Салыстырмалылық теориясы қазіргі заманғы космологияда және кеңістік пен уақыт туралы оның түсінігінде орталық рөл атқарады. Бұрынғылардан айырмашылығы, ол кеңістік пен уақытты жеке өлшемдер ретінде емес, кеңістік-уақыт деп аталатын төрт өлшемді көптік ретінде қарастырады. Бұл ерекше салыстырмалылық теориясында Минковский метрикасы арқылы көрінеді, ол қашықтықты анықтау үшін кеңістіктік және уақыт компоненттерін қамтиды. Кванттық космология кеңістік-уақыттың классикалық түсінігін пайдаланады және бүкіл әлемді белгілі бір жерде бөлшектерді табу ықтималдығын көрсететін бір үлкен толқындық функция ретінде қарастырады.
The English word world comes from the Old English weorold. The Old English is a reflex of the Common Germanic *weraldiz, a compound of weraz 'man' and aldiz 'age', thus literally meaning roughly 'age of man'; this word led to Old Frisian warld, Old Saxon werold, Old Dutch werolt, Old High German weralt, and Old Norse verǫld. The corresponding word in Latin is mundus, literally 'clean, elegant', itself a loan translation of Greek cosmos 'orderly arrangement'. While the Germanic word thus reflects a mythological notion of a "domain of Man" (compare Midgard), presumably as opposed to the divine sphere on the one hand and the chthonic sphere of the underworld on the other, the Greco Latin term expresses a notion of creation as an act of establishing order out of chaos. Some conceptions see the world as unique: there can be no more than one world. Others talk of a "plurality of worlds". Some see worlds as complex things composed of many substances as their parts while others hold that worlds are simple in the sense that there is only one substance: the world as a whole. Some characterize worlds in terms of objective spacetime while others define them relative to the horizon present in each experience. These different characterizations are not always exclusive: it may be possible to combine some without leading to a contradiction. Most of them agree that worlds are unified totalities. This means that all the concrete "objects" we encounter in our daily lives, including apples, cars and ourselves, are not truly objects in a strict sense. Instead, they are just dependent aspects of the world object. Priority monism allows that there are other concrete objects besides the world. The corresponding forms of pluralism state that the world is complex in the sense that it is made up of concrete, independent objects. One common definition of the world/universe found in this field is as "[t]he totality of all space and time; all that is, has been, and will be". World conceptions in this field differ both concerning their notion of spacetime and of the contents of spacetime. The theory of relativity plays a central role in modern cosmology and its conception of space and time. A difference from its predecessors is that it conceives space and time not as distinct dimensions but as a single four dimensional manifold called spacetime. This can be seen in special relativity in relation to the Minkowski metric, which includes both spatial and temporal components in its definition of distance. Quantum cosmology uses a classical notion of spacetime and conceives the whole world as one big wave function expressing the probability of finding particles in a given location.
Модальдық теориялар
Әлемдік түсінік көптеген қазіргі заманғы модальдық теорияларда, кейде мүмкін әлемдер түрінде рөл атқарады. Мүмкін әлем – нәрсенің қалай болуы мүмкін едігінің толық және дұрыс жолы. Нақты әлем – мүмкін әлем, себебі қазіргі жағдайдың болуы да мүмкін болатын жағдай. Нақтыдағыдан өзге де көптеген мүмкіндіктер бар. Мысалы, Хиллари Клинтон 2016 жылғы АҚШ сайлауында жеңіске жетпеді, бірақ жеңуі мүмкін еді. Сондықтан, оның жеңгенін көрсететін мүмкін әлем бар. Мүмкін әлемдердің саны зор, әрбір айырмашылыққа сәйкес келеді, ол қаншалықты кішкентай немесе үлкен болса да, егер осы арқылы тікелей қайшылықтар тудырмаса. Осындай көзқарас бойынша, олар тіпті нақты әлемге де жата алады. Мүмкін әлемдерді түсінудің тағы бір жолы, Дэвид Льюис танымал еткендей, – нақтылықтар. Әлемдегінің бәрі кеңістік-уақыт бойынша бір-бірімен байланысты, бірақ әртүрлі әлемдер ортақ кеңістік-уақытпен бөліспейді: олар кеңістік-уақыт бойынша бір-бірінен оқшауланған. Мұндай әлемдерде қайшылықтар болуы мүмкін, мысалы, Хиллари Клинтон 2016 жылғы АҚШ сайлауында жеңіске де, жеңіліске де ұшыраған әлем. Мүмкін және мүмкін емес әлемдердің ортақ ерекшелігі – олардың құрамындағы барлық элементтердің толықтығы.
The world concept plays a role in many modern theories of modality, sometimes in the form of possible worlds. A possible world is a complete and consistent way how things could have been. The actual world is a possible world since the way things are is a way things could have been. There are many other ways things could have been besides how they actually are. For example, Hillary Clinton did not win the 2016 US election, but she could have won them. So there is a possible world in which she did. There is a vast number of possible worlds, one corresponding to each such difference, no matter how small or big, as long as no outright contradictions are introduced this way. On such a view, they can even be seen as belonging to the actual world. Another way to conceive possible worlds, made famous by David Lewis, is as concrete entities. Everything within a world is spatiotemporally connected to everything else but the different worlds do not share a common spacetime: They are spatiotemporally isolated from each other. Such worlds involve a contradiction, like a world in which Hillary Clinton both won and lost the 2016 US election. Both possible and impossible worlds have in common the idea that they are totalities of their constituents.
Феноменология
Феноменологияда әлемдер тәжірибе көкжиегі тұрғысынан анықталады. "Көкжиек" термині әдетте тұманды, нақты емес түрде ғана сезілетін, бірге берілген объектілерді білдіреді. Үйді қабылдау көршілес аймақ, қала, ел, Жер сияқты әртүрлі көкжиекті қамтиды. Осы контексте әлем – ең үлкен көкжиек немесе "барлық көкжиектердің көкжиегі". Ақыл философиясының бір мәселесі – ақылдың осы қашықтықты қалай қысқарта алатынын және қабылдау, білім немесе әрекет сияқты нағыз ақыл-әлем қарым-қатынасына қалай енуін түсіндіру болып табылады. Әлемнің ақыл-ойының қызметін рационалды түрде шектеуі үшін мұндай түсіндіру қажет. Реалистік ұстаным бойынша, әлем – ақыл-ойдан бөлек және тәуелсіз нәрсе. Идеалистер әлемді ішінара немесе толығымен ақыл-оймен анықталған деп есептейді. Мысалы, Иммануил Канттың трансценденттік идеализмі әлемнің кеңістік-уақыт құрылымы шындыққа ақыл-оймен жүктеледі, бірақ өзіндік тұрғыда тәуелсіз өмірге ие емес екенін айтады. Әлемнің радикалды идеалистік түсінігін Берклидің субъективтік идеализмінде табуға болады, ол бүкіл әлем, соның ішінде үстел, мысық, ағаш және біздің өзіміз сияқты күнделікті заттардың "тек ақыл мен идеялардан ғана тұрады" деп санайды.
Within phenomenology, worlds are defined in terms of horizons of experiences. The term "horizon" refers to these co given objects, which are usually experienced only in a vague, indeterminate manner. The perception of a house involves various horizons, corresponding to the neighborhood, the city, the country, the Earth, etc. In this context, the world is the biggest horizon or the "horizon of all horizons". One problem in philosophy of mind is to explain how the mind is able to bridge this gap and to enter into genuine mind world relations, for example, in the form of perception, knowledge or action. This is necessary for the world to be able to rationally constrain the activity of the mind. According to a realist position, the world is something distinct and independent from the mind. Idealists conceive of the world as partially or fully determined by the mind. Immanuel Kant's transcendental idealism, for example, posits that the spatiotemporal structure of the world is imposed by the mind on reality but lacks independent existence otherwise. A more radical idealist conception of the world can be found in Berkeley's subjective idealism, which holds that the world as a whole, including all everyday objects like tables, cats, trees and ourselves, "consists of nothing but minds and ideas".
Теология
Әртүрлі теологиялық ұстанымдар әлемді Құдаймен қарым-қатынасына байланысты әртүрлі түсініктермен ұстанады. Классикалық теизм Құдайдың әлемнен толыққанды бөлек екенін айтады. Бірақ әлемнің бар болуы Құдайға байланысты, себебі Құдай әлемді жаратқан және оны сақтап тұрады. Бұл кейде адамдардың өз ойларын қалай жаратып, сақтайтынына ұқсас түсіндіріледі, бірақ құдайлық сананың күші зор екендігіндегі айырмашылық бар. Пантеистер Құдай мен әлемнің арасындағы айырмашылықты жобамайды. Керісінше, олар екеуінің бір екенін мәлімдейді. Яғни, әлемде Құдайға жатпайтын ешнәрсе жоқ, сондай-ақ әлемдегінен өзге Құдайға жатпайтын ешнәрсе де жоқ. Панентеизм теизм мен пантеизмнің аралық жағдайы болып табылады. Теизмге қарсы, ол Құдай мен әлемнің өзара байланысты және бір-біріне тәуелді екенін айтады. Пантеизмге қарсы, ол екеуінің толыққанды бірдей еместігін көрсетеді.
Different theological positions hold different conceptions of the world based on its relation to God. Classical theism states that God is wholly distinct from the world. But the world depends for its existence on God, both because God created the world and because He maintains or conserves it. This is sometimes understood in analogy to how humans create and conserve ideas in their imagination, with the difference being that the divine mind is vastly more powerful. Pantheists reject the separation between God and world. Instead, they claim that the two are identical. This means that there is nothing to the world that does not belong to God and that there is nothing to God beyond what is found in the world. Panentheism constitutes a middle ground between theism and pantheism. Against theism, it holds that God and the world are interrelated and depend on each other. Against pantheism, it holds that there is no outright identity between the two.
Философия тарихы
Философияда әлем термині бірнеше мүмкін мағынаға ие. Кейбір контекстерде ол шындықты немесе физикалық ғаламды құрайтын барлық нәрсені білдіреді. Ал басқаларында ол нақты онтологиялық мағынаға ие болуы мүмкін (әлемді ашу туралы қараңыз). Әлем ұғымын түсіндіру батыс философиясының негізгі міндеттерінің бірі болғанымен, бұл тақырып ХХ ғасырдың басында ғана нақты түрде көтерілген сияқты.
In philosophy, the term world has several possible meanings. In some contexts, it refers to everything that makes up reality or the physical universe. In others, it can mean have a specific ontological sense (see world disclosure). While clarifying the concept of world has arguably always been among the basic tasks of Western philosophy, this theme appears to have been raised explicitly only at the start of the twentieth century,
Платон
Платон формалар теориясымен әйгілі, ол екі түрлі әлемнің бар екенін жобалайды: сезімтал әлем және зиялы әлем. Сезімтал әлем – біз тіршілік ететін, көрінетін, қолға тигізілетін және қарым-қатынас жасай алатын өзгермелі физикалық нәрселерге толы әлем. Зиялы әлем – жақсылық, сұлулық, біртүтастық және ұқсастық сияқты көрінбейтін, мәңгілік, өзгермейтін формалардың әлемі. Платон сезімтал әлемге формалар әлемін ғана шайып алғандықтан төменгі онтологиялық мәртебе береді. Бұл физикалық нәрселердің оларды сипаттайтын формаларға қатысу дәрежесінде ғана бар екендігіне байланысты, ал формалардың өзі тәуелсіз болу жолына ие.
Plato is well known for his theory of forms, which posits the existence of two different worlds: the sensible world and the intelligible world. The sensible world is the world we live in, filled with changing physical things we can see, touch and interact with. The intelligible world is the world of invisible, eternal, changeless forms like goodness, beauty, unity and sameness. Plato ascribes a lower ontological status to the sensible world, which only imitates the world of forms. This is due to the fact that physical things exist only to the extent that they participate in the forms that characterize them, while the forms themselves have an independent manner of existence.
Витгенштейн
Алайда, 1920 жылдары ұсынылған екі анықтама да қолда бар пікірлердің кеңдігін көрсетеді. Людвиг Витгенштейн өзінің 1921 жылы тұңғыш рет жарық көрген, ықпалды «Логико-философиялық трактат» еңбегінде: «Әлем – дегеніміз, болғанның бәрі» деп жазды.
Two definitions that were both put forward in the 1920s, however, suggest the range of available opinion. "The world is everything that is the case", wrote Ludwig Wittgenstein in his influential Tractatus Logico Philosophicus, first published in 1921.
Хайдегер
Мартин Хайдеггер, сонымен қатар, "әрқайсымыз үшін айналамыздағы әлем әртүрлі, бірақ оған қарамастан, біз бәріміз бірдей әлемде өмір сүреміз" деп мәлімдеді.
Martin Heidegger, meanwhile, argued that "the surrounding world is different for each of us, and notwithstanding that we move about in a common world".
Евгений Финк
"Әлем" – Эуген Финк философиясындағы маңызды түсініктердің бірі. Оның пікірінше, батыс философиясында әлемді бізге таныс күнделікті ұсақ-түйек нәрселерді қамтитын бір үлкен нәрсе деп түсінуге бейімділік бар. Ол мұндай көзқарасты әлемді ұмытудың бір түрі деп санайды және оған қарсы "космологиялық айырмашылық" деп аталатын ұғымды қояды: әлем мен оның ішіндегі нәрселер арасындағы айырмашылық. Оның өзі негізсіз, бірақ ол нәрселерге негіз болады. Сондықтан оны қарапайым ыдыс ретінде қарастыруға болмайды. Керісінше, әлем ішкі дүниелік нәрселерге көрініс береді, оларға орын, бастау және соң береді. Ойын көбінесе түрлі ойынға қатысты нәрселерді қамтитын ойша әлеммен бірге келеді. Бірақ ойындағы қиялданған шындықтан гөрі, әлем де оның ішіндегі нақты нәрселерден гөрі артық. Егер екі шындық бір нәрсеге қарама-қарсы қасиеттер таңса, онда олар өзара қайшы келеді.
"World" is one of the key terms in Eugen Fink's philosophy. He thinks that there is a misguided tendency in western philosophy to understand the world as one enormously big thing containing all the small everyday things we are familiar with. He sees this view as a form of forgetfulness of the world and tries to oppose it by what he calls the "cosmological difference": the difference between the world and the inner worldly things it contains. It is itself groundless but it provides a ground for things. It therefore cannot be identified with a mere container. Instead, the world gives appearance to inner worldly things, it provides them with a place, a beginning and an end. Play usually comes with a form of imaginary play world involving various things relevant to the play. But just like the play is more than the imaginary realities appearing in it so the world is more than the actual things appearing in it. Two truths are incompatible if they ascribe incompatible properties to the same thing.
Индуизм
Индуизм – діни философиялық көзқарастар отбасын құрайды. Бұл принциптерге су немесе жер сияқты физикалық элементтер, сондай-ақ интеллект немесе сезімдік түйсіктер сияқты рухани аспектілер кіреді. Пуруша мен пракрити арасындағы қарым-қатынас бақылау ретінде түсіндіріледі: пуруша – пракрити әлемін сезінетін саналы жекелік, ол онымен себеп-салдарлық байланысқа түспейді. Әлем туралы түсінік Адвайта Ведантада, Веданта мектептерінің монистік мектебінде кездеседі. Самкхья философиясында қорғалған реалистік көзқарасқа қарамастан, Адвайта Веданта көптүрлі әлемді майя деп аталатын иллюзия ретінде қарастырады.
Hinduism constitutes a family of religious philosophical views. These principles include physical elements, like water or earth, and mental aspects, like intelligence or sense impressions. The relation between purusha and prakriti is conceived as 1 of observation: purusha is the conscious self aware of the world of prakriti and does not causally interact with it. A conception of the world is present in Advaita Vedanta, the monist school among the Vedanta schools. Unlike the realist position defended in Samkhya philosophy, Advaita Vedanta sees the world of multiplicity as an illusion, referred to as Maya.
Христиандық
Contemptus mundi – дүниенің, оның барлық мақтан тұтқан нәрселерін, жақсылық пен қасиеттілікке деген құштарлығымызды жойып, Құдайдан тығылудың бекергі әрекеті ғана деген сенім. Тарихшы Жан Делюмо осы көзқарасты "қорқынышқа құрылған уағыз" деп сынаған. Orbis Catholicus – "католик әлемі" деген мағына беретін латын тіліндегі тіркес, Urbi et Orbi сөзінен туындаған, және Рим папасының билігіндегі христиандық әлемнің сол аймағын көрсетеді.
Contemptus mundi is the name given to the belief that the world, in all its vanity, is nothing more than a futile attempt to hide from God by stifling our desire for the good and the holy. This view has been criticised as a "pastoral of fear" by historian Jean Delumeau. Orbis Catholicus is a Latin phrase meaning 'Catholic world', per the expression Urbi et Orbi, and refers to that area of Christendom under papal supremacy.
Ислам діні
Ислам дінінде "дүния" сөзі осы әлемді білдіреді. Оның мағынасы "жақын" дегенді білдіретін "дана" түбірінен туындаған. Ол уақытша, сезімтал әлем және дүниелік мәселелермен байланысты, яғни рухани әлемге қарағанда осы өмірмен байланысты. Діни ұстанымдар осы дүниеде бақыт іздеуге ұмтылысқа ескерту жасап, ахиратқа қатысты қарапайым өмір салтын ұстануға кеңес береді. Исламның басқа да ағымдары тепе-теңдік сақтауды ұсынады.
In Islam, the term "dunya" is used for the world. Its meaning is derived from the root word "dana", a term for "near". It is associated with the temporal, sensory world and earthly concerns, i. e. with this world in contrast to the spiritual world. Religious teachings warn of a tendency to seek happiness in this world and advise a more ascetic lifestyle concerned with the afterlife. Other strands in Islam recommend a balanced approach.
Дүниетанымдар
Әлемге көзқарас – әлемді және оның ішіндегі біздің орнымызды толық бейнелейтін түсінік жүйесі. Бейнелеу ретінде, ол әлемнің субъективті көрінісі болып табылады, сондықтан ол бейнелейтін әлемнен өзгеше. Жоғары сатыдағы барлық жануарлар ортаны бағдарлау үшін оны бір жолмен бейнелеуі керек. Бірақ, "әлемтаным" деген терминге лайық болатын жеткілікті кең бейнеге тек адамдар ғана ие екендігі дәлелденген. Осы түсінік бойынша, бұл термин әртүрлі діндер ұсынатын әлемтаныммен тығыз байланысты. Әлемге көзқарас жеке адамға ғана тән болуы мүмкін, бірақ көбінесе ол белгілі бір мәдениет немесе дін өкілдерімен ортақ болады.
A worldview is a comprehensive representation of the world and our place in it. As a representation, it is a subjective perspective of the world and thereby different from the world it represents. All higher animals need to represent their environment in some way in order to navigate it. But it has been argued that only humans possess a representation encompassing enough to merit the term "worldview". On this interpretation, the term is closely associated to the worldviews given by different religions. A worldview can be unique to one individual but worldviews are usually shared by many people within a certain culture or religion.
Көптеген әлемдердің парадокстері
Әртүрлі әлемдердің бар екендігі туралы идея түрлі салаларда кездеседі. Мысалы, модальдық теориялар көптеген мүмкін әлемдер туралы айтады, ал кванттық механиканың көп әлемдерге қатысты түсіндірмесі осы сілтемені өзінің атында да сақтайды. Әртүрлі әлемдер туралы сөз күнделікті тілде де жиі кездеседі, мысалы, музыка әлемі, бизнес әлемі, футбол әлемі, тәжірибе әлемі немесе Азия әлемі сияқты. Бірақ сонымен бірге, әлемдер әдетте толыққанды, қамтитын нәрсе ретінде анықталады. Бұл парадоксты шешудің бір жолы – әлемдердің көптігі туралы түсінікті сақтай отырып, әлемдердің толыққанды екендігін шектеу. Бұл көзқарас бойынша, әлемдер абсолюттік мағынада толық емес. "Жаңа әлем" термині Солтүстік және Оңтүстік Америка құрлықтарын білдіреді. Ғылыми космогониядағы басты теория – Ұлы жарылыс теориясы, оған сәйкес кеңістік, уақыт және материяның бәрі шамамен 13,8 миллиард жыл бұрын болған бастапқы сингулярлықтан пайда болған. Бұл сингулярлықтан кейін кеңею орын алып, ғаламның субатомдық бөлшектер мен кейін атомдардың пайда болуына жеткілікті түрде салқындауына мүмкіндік берді. Бұл бастапқы элементтер алып бұлттарды құрады, олар жұлдыздар мен галактикаларға бірікті. Онда әрбір адамның өмірінің соңы және жалпы әлемнің соңы туралы ұғымдар да болуы мүмкін. Бірақ ол басқа да салаларда қолданылды, мысалы, физикалық эсхатология түрінде, онда ғаламның алыс болашағы туралы ғылыми негізделген болжамдар бар. Кейбір модельдерге сәйкес, бүкіл ғалам қайтадан сингулярлыққа құлап түсетін Ұлы құрылыс болады, содан кейін екінші Ұлы жарылыс болуы мүмкін. Бірақ қазіргі астрономиялық деректер ғаламның шексіз кеңейе беретінін көрсетеді. Оның орнына, ол кеңірек аймақтар мен өзара әрекеттесу аймақтарына назар аударады, көбінесе адамдардың, тауарлардың және идеялардың бір аймақтан екінші аймаққа қалай қозғалатынына қызығушылық танытады. Ол әртүрлі қоғамдар мен өркениеттерді салыстыруды, сондай-ақ индустрияландыру процесі сияқты ұзақ мерзімді жаһандық әсері бар кең ауқымды дамуды қарастырады. Біріншісі – адам мен табиғат арасындағы өнімді қарым-қатынасқа негізделген. Осы тұрғыда тарихтағы ең маңызды екі өзгеріс – шамамен б.з.д. 10 000 – 8 000 жылдары басталған және кейде неолиттік революция деп аталатын азық-түлік өндірісіне қатысты егіншілік пен мал шаруашылығының енгізілуі және 1760 жылы басталған және қолмен өндірістен өнеркәсіптік өндіріске көшуді қамтитын өнеркәсіптік революция. Ол әлеуметтік әлемде кездесетін күрделі үлгілерді түсіндіруге бағытталған, олар көбінесе билік, тәртіп және әділдікке ұмтылумен байланысты, әсіресе жаһандану контекстінде. Ол тек ұлттық мемлекеттер арасындағы қарым-қатынастарға ғана емес, сонымен қатар көпұлттық корпорациялар, террористік топтар немесе үкіметтік емес ұйымдар сияқты басқа да трансұлттық актерлерді де қарастырады. Мысалы, ол 9/11 оқиғасын, 2003 жылғы Ирактағы соғысты немесе 2007–2008 жылдардағы қаржылық дағдарысты түсіндіруге тырысады. Мұндай түсініктерді қалыптастырудың күрделілігін шешу үшін түрлі теориялар ұсынылды. Реалистер ұлттық мемлекеттерді әлемдік саясаттағы басты актерлер ретінде қарастырады. Олар өзінің мінез-құлқын бақылайтын ешқандай жоғары биліксіз, анархиялық халықаралық жүйе құрайды. Олар өздерінің ұлттық мүдделеріне сәйкес әрекет ететін, адам табиғатымен анықталатын тәуелсіз агенттер ретінде қарастырылады. Мемлекеттер арасындағы билік үшін күрес кезінде әскери күш маңызды рөл атқарады, бірақ дипломатия мен ынтымақтастық та мемлекеттердің өз мақсаттарына жетуінің маңызды тетіктері болып табылады. Либералдар мемлекеттердің маңыздылығын мойындайды, бірақ олар БҰҰ немесе Дүниежүзілік сауда ұйымы сияқты трансұлттық актерлердің рөлін де атап көрсетеді. Олар адамдарды кемелдендіруге болатын жаратылыстар деп санайды және бұл процесте демократияның рөлін баса көрсетеді. Осы тұрғыдан қарағанда, әлемдік саясаттағы қалыптасып келе жатқан тәртіп тек күштер тепе-теңдігінен гөрі күрделірек, өйткені оның құрылысына әртүрлі агенттер мен мүдделер қатысады. Конструктивизм реализм мен либерализмге қарағанда жеке адамның әрекет етуіне көбірек мән береді. Ол әлеуметтік әлемді онда өмір сүретін адамдардың құралы ретінде түсінеді. Бұл өзгерістердің мүмкіндігіне баса назар аударуға әкеледі. Егер халықаралық жүйе – ұлттық мемлекеттердің анархиясы болса, онда бұл тек біз оны осылай жасағанымыз үшін және конструктивістердің пікірінше, адам табиғатымен алдын ала белгіленбегендіктен, оны өзгертуге болады.
The idea that there exist many different worlds is found in various fields. For example, theories of modality talk about a plurality of possible worlds and the many worlds interpretation of quantum mechanics carries this reference even in its name. Talk of different worlds is also common in everyday language, for example, with reference to the world of music, the world of business, the world of football, the world of experience or the Asian world. But at the same time, worlds are usually defined as all inclusive totalities. One way to resolve this paradox while holding onto the notion of a plurality of worlds is to restrict the sense in which worlds are totalities. On this view, worlds are not totalities in an absolute sense. expression "the New World" it refers to the landmass of North and South America. The dominant theory in scientific cosmogony is the Big Bang theory, according to which both space, time and matter have their origin in one initial singularity occurring about 13.8 billion years ago. This singularity was followed by an expansion that allowed the universe to sufficiently cool down for the formation of subatomic particles and later atoms. These initial elements formed giant clouds, which would then coalesce into stars and galaxies. In this form, it may include teachings both of the end of each individual human life and of the end of the world as a whole. But it has been applied to other fields as well, for example, in the form of physical eschatology, which includes scientifically based speculations about the far future of the universe. According to some models, there will be a Big Crunch in which the whole universe collapses back into a singularity, possibly resulting in a second Big Bang afterward. But current astronomical evidence seems to suggest that our universe will continue to expand indefinitely. Instead, it concentrates on wider regions and zones of interaction, often interested in how people, goods and ideas move from one region to another. It includes comparisons of different societies and civilizations as well as considering wide ranging developments with a long term global impact like the process of industrialization. One is based on productive relations between humans and nature. The two most important changes in history in this respect were the introduction of agriculture and husbandry concerning the production of food, which started around 10,000 to 8,000 BCE and is sometimes termed the Neolithic Revolution, and the Industrial Revolution, which started around 1760 CE and involved the transition from manual to industrial manufacturing. It aims to explain complex patterns found in the social world that are often related to the pursuit of power, order and justice, usually in the context of globalization. It focuses not just on the relations between nation states but also considers other transnational actors, like multinational corporations, terrorist groups, or non governmental organizations. For example, it tries to explain events like 9/11, the 2003 war in Iraq or the financial crisis of 2007–2008. Various theories have been proposed in order to deal with the complexity involved in formulating such explanations. Realists see nation states as the main actors in world politics. They constitute an anarchical international system without any overarching power to control their behavior. They are seen as sovereign agents that, determined by human nature, act according to their national self interest. Military force may play an important role in the ensuing struggle for power between states, but diplomacy and cooperation are also key mechanisms for nations to achieve their goals. Liberalists acknowledge the importance of states but they also emphasize the role of transnational actors, like the United Nations or the World Trade Organization. They see humans as perfectible and stress the role of democracy in this process. The emergent order in world politics, on this perspective, is more complex than a mere balance of power since more different agents and interests are involved in its production. Constructivism ascribes more importance to the agency of individual humans than realism and liberalism. It understands the social world as a construction of the people living in it. This leads to an emphasis on the possibility of change. If the international system is an anarchy of nation states, as the realists hold, then this is only so because we made it this way and may change since this is not prefigured by human nature, according to the constructivists.