Кіріспе
Норвегиялық жартылай су асты бұрғылау қондырғысы «Александр Л. Килланд» 1980 жылғы 27 наурызда Солтүстік теңіздегі «Экофиск» мұнай алаңында құлап, 123 адамның қаза табуына әкелді. Бұл Норвегия суларында Екінші дүниежүзілік соғыстан бергі ең ауыр апат болып есептеледі. Шотландияның Данди қаласынан шамамен 320 км шығысқа қарай орналасқан бұл қондырғы Норвегияның «Ставангер Бұрғылау» компаниясына тиесілі болған және апат уақытында АҚШ-тың «Phillips Petroleum» компаниясына жалға берілген.
Alexander L. Kielland was a Norwegian semi submersible drilling rig that, on 27 March 1980, capsized in the Ekofisk oil field in the North Sea, killing 123 people. The capsize was the worst disaster in Norwegian waters since the Second World War. The rig, located approximately 320 km east of Dundee, Scotland, was owned by the Stavanger Drilling Company of Norway and was on hire to the U. S. company Phillips Petroleum at the time of the disaster.
Тарих
Бұл қондырғы француз кеме жасаушы зауытында жылжымалы бұрғылау құрылғысы ретінде салынды және 1976 жылғы шілдеде Stavanger Drilling компаниясына тапсырылды. Ол норвегиялық жазушы Александр Ланге Киелландтың құрметіне аталды. Оны бұрғылау жұмыстары үшін немесе жартылай суға батырылатын "флотел" ретінде, теңіздегі жұмысшыларға тұруға жағдай жасау үшін пайдалануға болады. 1978 жылға қарай платформаға қосымша тұрғын үй блогы қосылып, онда 386 адамға дейін орналасуға мүмкіндік болды. 1980 жылы платформа Эдда 2/7C өндірістік платформасының қызметкерлері үшін теңіздегі тұрғын үймен қамтамасыз етті.
Апат
1980 жылдың 27 наурызының кешкісін Александр Л. Киелландтағы жатақханада 200-ден астам адам қызметтен босатылды. Ауа райы жаңбырлы, тығыз тұманды, желдің күші жоғарылып, толқындар көтеріліп жатты. Киелландты Эдда өндіріс платформасынан тіктеп алған еді. Сағат 18:30-ға дейін кемедегілер "қырсылдаған дыбыс" естіп, содан кейін "бір түрлі діріл" сезінді. Сәтке соң Киелланд 30 градусқа дейін еңкейіп, тұрақталды. Алты якорьлік кабельдің бесеуі жыртылып, қалған біреуі платформаның аударылып кетуіне бөгет болды. Еңкейіс күшейе берді, ал 18:53-те қалған якорьлік кабель де жыртылып, платформа толығымен аударылды. Оқиға болған кезде 130 адам асханада және кинотеатрда болды. Киелландта жеті 50 орындық құтқару қайығы және жиырма 20 орындық сал болды. Төрт құтқару қайығы суға жіберілді, бірақ олардың тек біреуі ғана түсіру кабельдерінен босауға қол жеткізді. (Қауіпсіздік құрылғысы кабельдердегі жүктеме алынғанша босатуға рұқсат бермеді). Бесінші қайық ағысымен келіп, су бетінде аударылып қалды; оның ішіндегілер оны тіктеп, судағы он тоғыз адамды құтқарып алды. Киелландқа тиесілі екі сал суға жіберілді, олардан үш адам құтқарылды. Эддадан екі 12 орындық сал лақтырылып, он үш адам құтқарылды. Жеті адам жеткізу кемелерімен судан алынды, ал жеті адам Эддаға жүзіп келді. Тұруға дайын кеме Silver Pit оқиға орнына бір сағатта жеткенімен, ешкімді құтқара алмады. Платформада болған 212 адамның 123-і қаза тапты, бұл Норвегияның екінші дүниежүзілік соғыстан бергі ең ірі апаты және сол кезге дейін тіркелген ең қасіретті теңіз платформасы апаты болды. Жұмысшылардың көп бөлігі Рогаланд облысынан келген. Шамамен сағат 21:30-да голландтық Smitlloyd компаниясына тиесілі кеме оқиға орнына жетті. Кеменің экипажы адамдардың көмек сұрап айқайлағанын естіді. Smitlloyd кемесі өте сақтықпен маневр жасап, платформадан келген құтқару салға тап болды. Осы сал палубаға көтеру өте қиын болды, сондықтан экипаж оны жіберді. Smitlloyd кемесі тағы екі құтқару палубасын тауып алды, олар да бос болды. Экипаж әлі де көмекке шақырып жатқан дауыстарды естіді, бірақ тығыз тұманға байланысты ешкімді көре алмады. Smitlloyd кемесі бірнеше күн бойы координацияланған құтқару операциясына көмектесіп, оқиға орнында болды.
Тергеу
1981 жылдың наурыз айындағы тергеу қорытындысы бойынша, «Киелланд» платформасы алты тірегінің біріндегі (D 6 тірегі) шаршаудан жарылудың салдарынан құлады, бұл тірек құлаған D аяғын платформаның қалған бөлігімен байланыстырған. Бұл жарылу D 6 тірегіне жүктеме көтермейтін фланцтық пластинаны жалғаған 6 мм-лік нашар филеттік дәнекерлеуге байланысты еді. Осы фланцтық пластина бұрғылау операциялары кезінде қолданылатын сонар құрылғысын ұстаған. Филеттік дәнекерлеудің нашар пішіні оның шаршау кезіндегі беріктігін азайтуға себеп болды. Бұдан өзге, тексеру кезінде фланцтық пластинада қабатты жарылыстар және астыңғы тігісте суық жарықтар анықталды. Дәнекерлеудегі суық жарықтар, әлсіреген фланцтан туындаған кернеудің жоғары концентрациясы, нашар дәнекерлеу пішіні және циклдық кернеулер (Солтүстік теңізде жиі кездесетін) платформаның құлауына бірлесіп әсер еткен секілді. Жарылған беттің бір бөлігіндегі бояуға қарағанда, жарылудың себебі 1976 жылы платформа құрылысы кезінде дұрыс емес жұмыс істеу болуы мүмкін. Содан кейін, басқа маңызды құрылымдық элементтер тізбектей бұзылып, бүкіл құрылымның тұрақсыздығына әкелді. Платформаның конструкциясы құрылымдық резервтің болмауынан кемшіліктерге толы болды. «Киелланд» 1983 жылы үшінші рет көтерілді. Осы жылы, жоғалған денелерді іздеу аяқталғаннан кейін және апаттың себебін анықтау үшін бірнеше сынақтар жүргізілген соң, платформа Nedstrand Fjord-те суға батырылды.
Салдарлар
Киелланд апатына жауап ретінде Солтүстік теңіздегі теңіз қондырғылары командалық ұйымдарын күшейтіп, төтенше жағдайда эвакуацияны бұйырған нақты билікті анықтады. Аяқтың бастапқы бұзылуы мен платформаның тоңғырегіне құлауы арасындағы он төрт минут ішінде, тиімдірек басқару құрылымы болғанда, борттағы көптеген адамдар қашып кетуге мүмкіндік алған болар еді. Дәстүрлі кеме басқару құрылымдарына ұқсас осы жаңартылған басқару құрылымдары қазір жиі қолданылады, мысалы, кемелер дауыл кезінде бекінісінен шығып кеткенде немесе бақылаусыз кемелер тұрақты қондырғыларға қауіп төндіргенде. Құтқару шлюпкаларын іске қоспау мұнай платформаларындағы құтқару шлюпкаларының жүк түсіру құрылғыларына қатысты жаңа заңнамаға әкелді. Осының нәтижесінде Халықаралық теңіз ұйымы барлық сауда кемелерінің құтқару шлюпкаларына жүк тиеген кезде де босатылатын құрылғылар орнатуды міндеттеді. 1986 жылы Кверневик жағалауында апат құрбандарын еске алу үшін ескерткіш орнатылды. "Үзілген тізбек" (brutt lenke) деп аталған ескерткіште үзілген тізбек буыны бейнеленген. Оның салмағы шамамен және биіктігі .
Ұқсас оқиғалар
Киелланд батып кеткеннен кейін көп ұзамай, оның бауырласы "Хенрик Ибсен" балдақ клапаны істемей қалды, нәтижесінде жиырма градусқа қалықтап кетті, бірақ кейін түзетілді. Шамамен он сегіз ай өткен соң, "Оушен Рейнджер" Ньюфаундленд жағалауында ұқсас ауа райында батып кетті. Америка Құрама Штаттарының жағалау күзеті "Оушен Рейнджер" апатының себебін зерттеген барысында конструкциялық ақаулық себеп болмағанын анықтады.
Шығармалық есеп
Апат туралы көркемделіп айтылған оқиға алғаш рет 2018 жылы Норвегияда "Lykkeland" ("Бақыт мемлекеті") атты драмалық сериалында көрсетілді. Ұлыбританияда бұл сериал 2022 жылдың ақпан айында BBC Four арнасында эфирге берілді. Апат пен одан кейінгі құтқару операциясы екінші маусымның жетінші және сегізінші бөлімдерінде ("Mayday" және 123) көрсетілді. Саяси жағдай NRK1 арнасының "Makta" ("Қуат ойыны") сериалында бейнеленді. Ол 2023 жылы Норвегияда көрсетілді.