Кіріспе

1987 жылы Бельгияның Зебрюгге қаласында паром MS Herald of Free Enterprise батып кетті. MS Herald of Free Enterprise – бұл 1987 жылдың 6 наурызы күні түнде Бельгияның Зебрюгге портынан шыққан сәтте айналып құлап, 193 жолаушы мен экипаж мүшесінің қаза табуына себеп болған Roll On / Roll Off (RORO) паромы. Сегіз қабаттан тұратын автомобиль және жолаушылар паромы Townsend Thoresen компаниясына тиесілі болды және Дувр мен Кале арасындағы бәсекелестікке толы теңіз арқылы жылдам жүк тиеу және түсіру үшін арналған еді. Сол кездегідей, су өткізбейтін бөлімдері болмады. Кеме порттан шығарда алдыңғы есігі ашық қалды, соның салдарынан теңіз дереу палубаларды су басты; бірнеше минут ішінде кеме жағаға жақын, шалқая жатты. Айналып құлаудың тікелей себебі – борт жұмыскерінің (assistant boatswain) салғырттығы болды, ол есікті жабу керек болғанда кабинасында ұйықтап жатқан. Алайда, ресми тергеу оның басшыларына көбірек кінә тақты және Townsend Thoresen компаниясындағы нашар байланыс мәдениетін анықтады. Кеме құтқарылып, сатылымға шығарылды және 1987 жылдың 30 қыркүйегінде Naviera SA Kingstown компаниясына сатылды, содан кейін Flushing Range деп аталды. 1988 жылдың 22 наурызында Тайваньға әкелініп, мақұлдауға жіберілді. Осы апаттан кейін RORO кемелерінің конструкциясы жақсартылды, су өткізбейтін рампалар, борт есіктерінің орналасуын көрсететін индикаторлар және бөлінбеген палубаларға тыйым салынды.

Өмірбаян

Кеме апатқа ұшыраған күні "Азаттық кәсіпорынның хабаршысы" Довер мен Бельгияның Зеебрюгге порты арасындағы бағыт бойынша жұмыс істеп тұрған еді. Бұл оның әдеттегі бағыты емес еді және Зеебрюггедегі байланыс арнасы Spirit класындағы кемелерге арналған емес: ол бір палубаны пайдаланды, бұл E және G палубаларын бір уақытта жүктеуге мүмкіндік бермеді, ал пандусты E палубасына жету үшін жеткілікті биіктікке көтеруге болмады. Көмекші бортмекеңшінің міндеті – бекітетін арқандарды түсірмей тұрып, есіктерді жабу болатын. Алайда, көмекші капитан Марк Стэнли машина палубасын тазалағаннан кейін қысқа уақытқа кабинасына оралған еді және порт станциясының шақыруын естігенде әлі ұйықтап жатты. Бірінші офицер Лесли Сэбель палубада қалып, есіктердің жабық екеніне көз жеткізуі керек еді. Сэбель Стэнлидің жақындап келе жатқанын көргенін айтты. Ол апат кезінде ауыр жарақат алды және сот оның куәлігінің дұрыс емес екенін анықтады. Ол өзінің порт станциясына көпірге өту үшін қысымға ұшырап, Стэнли жақын арада келеді деп күтіп, G палубасын борт есіктері ашық қалдырды деп есептеледі. Сот сонымен қатар G палубасында соңғы адам болған деп есептелетін бортмекеңші Теренс Айлингтің мінез-құлқын сипаттады. Ол есікті неге жаба қоймады деген сұраққа, ол мұны өз міндеті деп жауап берді. Сот оның құтқару жұмысына жоғары баға берді. Капитан Дэвид Леври кеменің дизайнына байланысты рульдік үйден есіктерді көре алмағандықтан және рульдік үйде ескерту шамдары болмағандықтан есіктер жабылды деп болжады. Кеме қысқа уақытқа тіктелді, бірақ содан кейін тағы да сол жаққа қарай иіліп, апатқа ұшырады. Су тез арада кемедегі электр жүйелеріне жетіп, негізгі және авариялық қуатты жойып, кемені қараңғылыққа қалдырды. Кеме жағадан жартылай суға батып, жағаға қарай құлап түсті. Тек соңғы сәттерде кеме батысқа бұрылып, құмға соғылуы арқасында толығымен терең суға батудан сақталды. Ескерту сағат 18:37 (GMT) берілді. Құтқару тікұшақтары дереу жіберілді, содан кейін Бельгия Әскери-теңіз күштерінің көмегі келді, олар сол аймақта оқулар өткізіп жатқан еді. Жақын маңдағы паромның неміс капитаны (M/V Gabriele Wehr), теңіз капитаны Вольфганг Шредер, жолаушыларды құтқарудағы батылдығы үшін премьер-министр Маргарет Тэтчердің алғысын алды және Бельгия королі Бадуиннен медаль алды. Апаттан 193 адам қаза тапты. Кемедегілердің көпшілігі "The Sun" газетінде құрлыққа арзан сапарлар туралы жарнаманы пайдаланып, саяхат жасаған еді. Құрбандардың көпшілігі кеме ішінде тұтқындалып, суық судың салдарынан гипотермияға ұшырады. Бельгия Әскери-теңіз күштері мен Корольдік Әскери-теңіз күштерінің құтқару жұмыстары қаза болғандардың санын азайтуға көмектесті. Апаттан кейін бірнеше күн ішінде денелер ізделіп табылды. Құтқару жұмыстары кезінде су деңгейі көтеріле бастады, сондықтан құтқарушылар таңертеңге дейін жұмысты тоқтатуға мәжбүр болды. Бортта қалған соңғы адам гипотермиядан қайтыс болды.

Сұрау салу

1987 жылдың қазан айында кеменің құлауына байланысты сот отырысындағы қазылар алқасы 187 жағдайды заңсыз өлтіру деп таныды. Компаниядағы жеке тұлғалардың жетісі өте ауыр немқұрайлылық салдарынан адам өлтіруде айыпталды, ал операторлық компания P&O European Ferries (Dover) Ltd корпоративтік кінәлілікпен адам өлтіруде айыпталды. Алайда, судья Тернер қазылар алқасына компанияны және ең жоғары лауазымды бес жеке тұлғаны ақтауға бұйрық бергеннен кейін іс тоқтатылды. Бұл себебі, жасалған немқұрайлылықтың ешқайсысын "басқарушы тұлға" деп аталатын нақты бір адамға жатқызу мүмкін болмады. Дегенмен, бұл Англия мен Уэльс заңнамасында корпоративтік кінәлілікпен адам өлтіру қылмыс екендігін көрсететін үлгі құрды. Осы апат 1998 жылғы Қоғамдық мүддеде ақпарат беру туралы заңның қабылдануына ықпал еткен бірнеше оқиғаның бірі болды.

Тез арада

Голландиялық Smit Tak Towage and Salvage компаниясы (Smit International компаниясының бір бөлігі) кемені құтқару операциясын дереу бастады. Операцияға кемені тіктеп бұру (parbuckling) кірді және 1987 жылғы сәуірдің соңында сәтті аяқталды, соның арқасында су астында қалған денелерді алып шығу мүмкін болды. Кеме Зеебрюгге дейін сүйретіліп, содан кейін Батыс Схельдт арқылы Влиссингендегі (Флушинг, Нидерланды) De Schelde кеме жасаушылығына жеткізілді, онда оның тағдыры шешілді. Бастапқыда кемені жөндеуге болады және одан әрі теңізде жүзуге жалғастырады деп есептелді. Бірақ, сатып алушы табылған жоқ; ол Кингстаун, Сент-Винсент және Гренадиндердегі Compania Naviera SA компаниясына металл тескілеуге сатылды. Оған Flushing Range деген жаңа ат берілді және Тайваньдың Каосиунг қаласындағы металл тескілеу аламатына соңғы сапарына шыққанға дейін Townsend Thoresen брендімен боялған логотипі өшірілді. Ол 1987 жылғы 5 қазанда голландиялық Markusturm сүйрегішімен бірге MV Gaelic кемесімен соңғы сапарын бастады. Сапар төрт күнге тоқтатылды, себебі кемелер 1987 жылғы Ұлы Дауылға Финистерр мүйісінің жанында тап болды, сол кезде Herald of Free Enterprise сүйреу арқанының жыртылуынан ағысқа берілді, және 19 қазан күні сапар жалғасты. 1987 жылғы 27 желтоқсанда Оңтүстік Африка жағалауында кеме корпусы ыдырай бастады, және оны 1988 жылғы 2 қаңтарда Порт-Элизабетке сүйреп әкеліп, сапарын жалғастыру үшін уақытша жөндеу жұмыстарын жүргізуге тура келді. Ол Тайваньға 1988 жылғы 22 наурызда жетті. Townsend Thoresen бренді әлемнің түкпір-түкпіріндегі теледидардан және газеттерден көрінді. Апаттан аз уақыт бұрын TT-ны сатып алған P&O компаниясы, компанияны P&O European Ferries деп қайта атауға, флоттың қызыл корпустарын теңіз көк түсіне бояуға және түтікшелерден TT логотипін алып тастауға шешім қабылдады.

Ұзақ мерзімді

«Геральд оф Фри Энтерпрайз» кемесінің құлауы британдық кемелерге қатысты бейбіт уақыттағы ең көп өлім-жұлымға әкелген теңіз апаты болды, бұл 1919 жылдың 1 қаңтарында Сторнуэй маңында және Льюис аралында «HMY Iolaire» кемесінің суға батуынан бергі оқиға. Оқиғада 280 адамның арасында кем дегенде 205 адам қаза тапты. Апаттан кейін осы типтегі кемелердің конструкциясына бірнеше жақсартулар енгізілді. Оларға кеме басқару бөліміндегі (көпірдегі) қақпалардың жай-күйін көрсететін индикаторлар, кеменің алдыңғы бөлігіне орнатылған су өткізбейтін пандустар және су басу жағдайында көлік палубасынан судың шығуына мүмкіндік беретін «босату клапандары» кірді. 1990 жылы «Теңіздегі өмір қауіпсіздігі туралы» халықаралық конвенцияның ережелері өзгертілді, соның салдарынан барлық жаңа RORO кемелері үшін борт биіктігі (RORO кемелері үшін – көлік палубасы мен су сызығы арасындағы қашықтық) міндетті болды, бұрынғы талаптардан өзгеше. «Геральд оф Фри Энтерпрайз» кемесінің екі бауырлас кемесі қызметтен алынды. Бұрынғы «Spirit of Free Enterprise» кемесі P&O компаниясының туы астында жүрген кезде жүк көлемін арттыру үшін қайта жаңартылып, 2012 жылы жартылай бұзылып, құрылысы тоқтатылды. «Pride of Free Enterprise» кемесі құрылысынан көп өзгешеленбеді және 2015 жылы жартылай бұзылып, құрылысы тоқтатылды. Ұлыбританияда «Ferry Aid» атты музыкалық тобы The Beatles тобының «Let It Be» әнін қайырымдылық ретінде жариялады. Сол кездегі министр Николас Ридли 1987 жылдың 10 наурызында апатқа тікелей сілтеме жасағаны үшін сынға ұшырады (басқа мәселе туралы сөйлеген кезде). Ол «Заң жобасының [парламенттік] авторы болғанымен, қақпаларын ашпаған» деген сөздерін айтты. Ол бұл сөзі үшін кешірім сұрады. Апат туралы «Апаттан кейінгі секундтар» телесериалының 2-ші маусымында көрсетілді. Сондай-ақ, апат «Deadly Engineering» (1-маусым, 5-эпизод) бағдарламасында «Science Channel» арнасында көрсетілді. 2014 жылдың 1 шілдесінде «The History Press» баспасы «Зеебрюггедегі тоқсан секунд: «Геральд оф Фри Энтерпрайз» оқиғасы» атты кітапты жарыққа шығарды, онда апат пен оның салдары туралы айтылған. Отыз жылдығына орай жаңартылған екінші басылымы 2018 жылдың 1 наурызында жарық көрді. Довердегі Сент-Мария шіркеуі апат құрбандарына арналған тұрақты ескерткішті орнатты. Сент-Маргарет-эт-Клифф ауылында апат кезінде қаза тапқан үш экипаж мүшесі – Боб Кроун, Брайан Идс және Грэм Эвансқа арналған витраждык терезе орнатылған.

Апаттық іс-қимыл

Аустралиялық кәсіпкер Морис де Рохан, трагедияда қызы мен күйеу баласын жоғалтқаннан кейін, осы сияқты оқиғалардан зардап шеккендерге көмек көрсететін "Disaster Action" атты қайырымдылық қорын құрды.