Кіріспе

Чиаи қаласы (тайван. Chiayi City, Taigi POJ: Ka gī;), ресми түрде Чиаи қаласы деп аталады, Тайваньдың оңтүстік-батысындағы Чиаян жазығында орналасқан және Чиаи округімен қоршалған. 2023 жылғы қаңтардағы мәліметтер бойынша, қаланың халқы 263 188 адамды құрайды. Тайваньға ханьқытайлары келгенге дейін, қазіргі Чиаи аумағында Хоанья тайпасы Тиросень деген тарихи атымен қоныстанған. Кейін қала голландтар мен Туннин патшалығының билігінде болды. Цинь әулеті кезінде Тиросень Фуцзянь провинциясының Тайвань префектурасы құрамындағы Жулюо округіне қарасты. 1787 жылы қала Кагее деп аталды. Жапон отаршылдығы тұсында қала тағы да Каги деп аталды, бірақ жер сілкінісі қаланың көп бөлігін қиратты. 1920 жылдан бастап Каги Тайнань префектурасының бір бөлігі ретінде басқарылды. Жапонияның капитуляциясынан кейін, 1911 жылы Цинь әулетін құлатқан Қытай Республикасы 1945 жылы қаланың бақылауын өз қолына алды және Тайвань провинциясының провинциялық қаласы мәртебесін алды. 1950 жылы қала Чиаи округіне қосылды, ал 1982 жылы провинциялық қала мәртебесі қайта жаңартылды. 1998 жылы Тайвань провинциясы реформаланды және Чиаи қаласы тікелей Атқарушы Юаньдың басқаруына көшті. Қала Алишан ұлттық табиғат паркімен және жаз айларындағы жылы, ылғалды субтропиктік климатымен танымал. Жапон отаршылдығының іздері сақталған Чиаи қаласында айналма теміржол және Алишан орман теміржолы бар, қала осы теміржолдардың бастапқы нүктесі болып табылады, сонымен қатар қалада түрлі жапон ғибадатханалары орналасқан.

Атауы

Аудан сияқты, Чиаи қаласының бұрынғы қытайша атауы Цу ло сан болған, ол түпнұсқа Формоза тіліндегі Тиросен атауының көрінісі еді. Кейін аралдың дамылмаған солтүстік екі бөлігін қамтыған Цуло округі Цуло деген қысқартылған атаумен аталды. 1704 жылы округ орталығы қазіргі Чиаи қаласы орналасқан Цулосанға көшірілді. 1723 жылғы Чжу Игуй көтерілісінен кейін округтің аумағы кішірейтілді. 1787 жылы Цяньлун императоры Лин Шуанвэнь көтерілісі кезіндегі азаматтардың адалдығын мойындау мақсатында округ пен қаланы Чиаи (嘉義) деп атады.

Ерте тарих

Алғашқыда Хоанья тайпалары қоныстанған аймақ Тиросен (Тироцен, Тирацен) деп аталған. Тайваньның оңтүстік-батысына ханьқытайлық иммигранттардың келуімен, Хоккиен тілінде Цулосан атауы пайда болды. Кейін Цулосан қысқартылып, жай ғана Цуло деп атала бастады. Атауды құраған иероглифтердің таңдалуына байланысты, бұл атаудың "шығысты қоршаған таулар" деген сөзден шыққан деген жаңылыс пікір қалыптасқан. Чиаи қаласының ежелгі уақыттағы шапақ пішіндес аумағына байланысты "Шапақ қаласы" деген де атауы бар. Шапақтың ұшы Орталық фонтан аймағында орналасқан және тұрғындар оны "Шапақтың ұшы" деп атаған. Цулосан бұрын материктен келген адамдардың алғашқы қоныс тепкен жері болған. 1621 жылы Фуцзянь провинциясының Чжанчжоу қаласынан келген қытай Питер, Бейган (бұрынғы Понкан) жеріне қонғаннан кейін өз халқын осы жерді игеруге бастап келді.

Голландиялық Формоза

Голландия дәуіріндегі жазбалар 1624 жылдан бастап Тиросен атаудың қалыпты түрі екенін көрсетеді; сонымен қатар Тирассен, Тирозен, Тилоцен, Тилоссен және Тилоцен түрінде де кездеседі. Бұл жер Матаудың (қазіргі Маду, Тайнань) солтүстігінде және Фейворлангтың (Хувей, Юнлин) оңтүстігінде орналасқан.

Туннинг патшалығы

1661 жылы (Юнг Лидің 15 жылы, Мин әулеті), Косинг Тайваньдағы голландтарды жеңіп, Туннинг патшалығын құрды. Ол Хсин Кань өзенімен (қазіргі Яншуй өзені) шектелген Чэнь Тянь Фу провинциясын, сондай-ақ Тянь Хсинг және Ван Ниен екі округін құрды. Чиаи Тянь-Син округінің билігінде болды.

Цин әулеті

1683 жылы Цин билігі басталғанда, арал Фуцзянь провинциясының басқаруымен Тайвань префектурасы ретінде басқарылды. 1684 жылы Цуло округі құрылды және бастапқыда Тайваньдың дамылмаған солтүстік екі бөлігінің бірін қамтыды. (Тайвань мен Хунсоа округтері Туннинг патшалығы кезінде Ван Ниен округінен бөлінді, ол Тянь-Синг округінен өзгертілген еді.) 1704 жылы округ орталығы қазіргі Чиаи қаласы орналасқан Цулосанға көшірілді және ағаштан жасалған қабырғалары болды. 1727 жылы округ әкімі Лю Лян Би қақпа үйлерін қайта жаңартып, әр қақпа үйі үшін қару платформасын орнатты. Төрт қақпа мынадай атаулармен аталды: шығысқа "Чин Шан" (襟山), батысқа "Тай Хай" (帶海), оңтүстікке "Чун Ян" (崇陽), солтүстікке "Кун Чэнь" (拱辰). 1734 жылы (Юнчжэннің 12-ші жылы) билеуші Лу Хунг қаланы жақсырақ қорғау үшін бамбуктан тікұшақ жасады. 1786 жылы Лин Шуангвен көтерілісі Цулосанды қоршауға талпыныс жасады, бірақ тұрғындардың қорғанысын бұзуға қол жеткізе алмады. Осының салдарынан, келесі жылдың 3 қарашасында Цин императоры азаматтардың адалдығын мақтау үшін Каге (嘉義) атауын берді. 1800 жылдардың ортасында қалада жыл сайынғы жаппай тас лақтыту салты қалыптасты. 1887 жылы Тайвань провинциясы жеке жарияланды және арал әкімшілік тұрғысынан төрт префектураға бөлінді; Каге қаласы Тайнань префектурасына қарады.

Жапондық билік

1895 жылы Шимоносеки шарты бойынша Тайвань Жапонияға өткізілді. 1906 жылғы Мейшан жер сілкінісі Шығыс қақпасынан басқа қаланың барлық қабырғаларын қиратты. Жапон билігі қаланы қайта жаңартуға кірісті. Өнеркәсіп және сауда дамып, гүлдене бастады. 1904 жылы өткізілген халық санауы бойынша Каги Тайваньдағы халық саны бойынша төртінші орында тұрды, онда жиырма мыңнан астам адам өмір сүрді. Ұлы Каги жер сілкінісі (кейіннен 1906 жылғы Мейшан жер сілкінісі деп те аталды) 1906 жылдың наурыз айының ортасында қалаға соқты. 1907 жылы Әли тауына дейінгі Алишань орман теміржолының құрылысы басталды. 1920 жылы қала Тайнань префектурасының құрамындағы Каги қаласы (嘉義街) ретінде автономды бірлікке айналды, оған қазіргі Тайнань қаласы, Чиайи және Юнлин округтері кірді. 1930 жылы қала сол префектураның құрамындағы автономды қала мәртебесіне көтерілді.

Қытай Республикасы

1945 жылдың қазан айында Тайвань Жапониядан Қытай Республикасына өткеннен кейін, Чиайи қаласы Тайвань провинциясының провинциялық қаласы ретінде құрылды. Қала 8 ауданнан тұрды: Бацзян, Беймен, Бейжен, Нанмен, Тунмен, Туншань, Симен және Чжувей. 1946 жылы аудандар қайта ұйымдастырылып, 6 ауданға біріктірілді: Бацзян мен Нанмен – Синнан, Беймен мен Бейжен – Синбей, Тунмен мен Туншань – Синдун, Симен мен Чжувей – Синси. Сонымен қатар, Тайнан округынан Шуйшаң және Тайбао аудандары қосылды. 228 оқиғасы кезінде Чиайиде ең қатыгез оқиғалар болды. Наурыз айының басында жергілікті жасақтар Шуйшаң әуежайын қоршап алып, Гоминьдан әскерімен шайқасты. 300-ден астам адам қаза тапты. 1947 жылдың 12 наурызында бейбіт келісімдер жүргізушілер, соның ішінде Тан Тенг Фо және Пхуан Бок Ци, әуежайға келгеннен кейін тұтқындалып, 25 наурызда өлім жазасына кесілді. Гоминьдан Чиайиде көптеген бейбіт тұрғындарды да өлімге жіберді. 1950 жылдың 16 тамызында Тайвань 16 округке, бес провинциялық қалаға және арнайы басқармаға бөлінген әкімшілік аумақтарды қайта бөлу нәтижесінде Чиайи қаласы округтік басқаруға бағынған қала деңгейіне төмендетіліп, Чиайи округымен біріктірілді. Осының салдарынан капиталдың жетіспеушілігі оның дамуына кедергі келтірді. 1982 жылдың 1 шілдесінде жергілікті элиталардың қысымымен Чиайи қаласы қайтадан провинциялық қала мәртебесіне көтерілді. 1990 жылдың 6 қазанында Шығыс және Батыс аудандары құрылды.

География

Чиаи қаласы Тайвань аралының оңтүстік-батысында, Чианан жазығының солтүстік жағында орналасқан. Шығысында Әли тауы, батысында Чиаи әуежайы, солтүстігінде Пузи өзені, оңтүстігінде Бажанг өзені жатыр. Чиаи қаласының шығыстан батысқа дейінгі қашықтығы – , ал солтүстіктен оңтүстікке дейінгі қашықтығы – , жалпы аумағы . Чиаи қаласы Чиаи облысымен толықтай қоршалған. Чиаи қаласының жерінің көп бөлігі кең, жазық және құнарлы жазықтарды құрайды. Жер бедері батыстан шығысқа қарай бірте-бірте көтеріледі. Чиаи Тайвань қалаларының арасындағы Тропик мөлшеріне ең жақын қалалардың бірі болып табылады, бұл ендік сызық қаланың оңтүстігінен өтеді.

Климат

Чиаи қаласының жылы, ылғалды субтропиктік климаты (Кёппен Cwa) бар, ол нағыз тропиктік климатқа жақын. Күз және қыс айларында солтүстік-шығыстан соғатын желдер осы кезеңде жауын-шашынның азаюына себеп болады, ал жаз және көктемнің соңғы бөлігінде оңтүстік-батыстан соғатын желдер жылдық жауын-шашынның көп бөлігін әкеледі, маусымнан тамызға дейін 60%-дан астам жауын-шашын түседі. Ауаның ылғалдылығы жыл бойы жоғары, тіпті қыс мезгілінде де.

Үкімет

Чиаи қаласы – Қытай Республикасы Тайвань провинциясының провинциялық қаласы. Қала Чиаи қалалық әкімдігімен басқарылады, ал тұрғындары Чиаи қалалық кеңесінде өкілдік етіледі. Чиаи қаласының қазіргі мэрі – Гоминьдан партиясының Хуан Минхуэй.

Әкімшілік бөлімшелер

Чиаи қаласы екі ауданға бөлінеді. Шығыс ауданы қалалық әкімшіліктің орналасқан жері болып табылады. Карта атауы Қытай Тайвань Хака Халық саны (2016) Ауданы (км²) Шығыс Таң Тун 122 877 29,1195 Батыс Се Си 147 396 30,9061

Саясат

Чиаи қаласы 2020 жылғы Тайвань заң шығарушы сайлауында Демократиялық прогрессивті партияның бір заң шығарушысын Заң шығарушы Юаньға сайлады. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл қала «жасыл» бағытты ұстанушы қала болып келген. Әскери жағдай кезінде Чиаи тұрғындарының көп бөлігі «тангвай» саясаткерлерін қолдаған. Дегенмен, соңғы жылдары Демократиялық прогрессивті партия мен Гоминьдан арасындағы дауыс айырмашылығы қысқарды. 2022 жылғы Тайвань жергілікті сайлауында Чиаи қаласы Гоминьданның Хуан Минхуэйін қала әкімі қызметіне қайта сайлады.

Жасыл энергия

2015 жылдың 17 желтоқсанында Чиаи қалалық әкімдігі қаладағы мектептер мен кеңселерге күн панельдерін орнату арқылы парниктік газдарды азайту мақсатында бағдарлама іске қосты. Бағдарлама жылына 3,55 миллион кВт/сағ электр энергиясын өндіруге және көміртегі шығарылымын 1700 тоннаға төмендетуге көмектеседі деп күтілуде.

Белгілі резиденттер/туған жерлер

Тан Тинг Фо (1895–1947) – Тайваньның белгілі суретшісі. Соу Хсин Чен (1935–2021) – американдық физик, профессор. Винсент Сиу (1939) – Тайваньдық саясаткер, Қытай Республикасының вице-президенті (2008–2012), Гоминьдан төрағасының орынбасары. Хуан Мин Хуэй (1959) – Чиайи қаласының бұрынғы мэрі, Гоминьдан төрағасының орынбасары, Заң шығарушы Юаньның депутаты (1999 және 2005 жылдары). Ло Чен Чжун (1961) – Тайваньдық сол жақтан тастайтын бейсбол ойыншысы. Ву Бай (1968) – Тайваньдық рок әншісі.

Темір жол

Чиаи қаласына Тайвань теміржолы басқармасының Чиаи станциясы және Цзябэй станциясы қызмет көрсетеді. Чиаи станциясы – Алишан орман теміржолының бастапқы станциясы. Қалаға сондай-ақ Чиаи округіндегі THSR Чиаи станциясы арқылы да жетуге болады.

Автобус

Чиайи қалалық жылдам автобус желісі Чиайи қаласын көршілес Тайбао қаласындағы Чиайи HSR станциясымен байланыстырады. Чиайи қалалық автобусы Чиайи қаласының қалалық аудандарына қызмет көрсетеді.

Ауа

Чиаи қаласына көршілес Шуйшаң ауданындағы Чиаи әуежайы қызмет көрсетеді.

Танымал мәдениетте

Чиаи қаласы және оның көше тағамдары, оның ішінде әйгілі Чиаи етті күріш тағамы, Netflix телесериалы «Street Food» 1-ші маусымында көрсетілді.