Кіріспе
Бугенвилл, Папуа-Жаңа Гвинеяның автономды аймағы, Килу үңгірінен (Бука аралы) табылған артефакттарға сәйкес кем дегенде 29 000 жылдан бері адамдармен мекенделген. Аймақ Соломон аралдары архипелагының ең ірі аралы – Бугенвилл аралының атымен аталады, сонымен қатар бірнеше кіші аралдарды қамтиды. Бугенвильге алғаш келген этностық топ – австралиялық меланезиялықтар, папуастар мен австралиялық аборигендермен туыс. Шамамен 3000 жыл бұрын Лапита мәдениетімен байланысты австронезиялықтар да осы аралдарға қоныстанды, егіншілік пен керамиканы әкелді. Қазіргі бугенвилликтер екі топтың ұрпақтары болып табылады, және бүгінгі күнге дейін австронезиялық және австронезиялық емес тілдерде сөйлейді. 1616 жылы голланд саяхатшылары Виллем Шютен мен Якоб Ле Мэр аралдарды бірінші болып көрген еуропалықтар болды. Ірі арал 1768 жылы оған жеткен француз адмиралы Луи Антуан де Бугенвильдің құрметіне аталды. 1886 жылы Германия империясы Бугенвилльді протекторат ретінде қарастырды, ал Соломон аралдарының қалған бөлігі 1893 жылы Британ империясының құрамына кірді. Папуа-Жаңа Гвинея мен Соломон аралдары арасындағы қазіргі шекара 1899 жылғы Үшжақты келісімшартпен белгіленді. Бугенвилльдің Германиялық Жаңа Гвинеяға қосылуы бастапқыда экономикалық жағынан елеулі әсер етпеді, бірақ осымен байланысты католик миссиясы арал тұрғындарының көпшілігін христиан дініне өткізуде сәтті болды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Австралиялық теңіз және әскери экспедициялық корпусы (AN&MEF) Германиялық Жаңа Гвинеяны басып алды. Соғыс аяқталғаннан кейін Бугенвилл және басқа басып алынған аумақтар Ұлттар Лигасының мандатына айналдырылып, Австралиямен Жаңа Гвинея территориясы ретінде басқарылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапондық әскерлер Тынық мұхитындағы басқа операцияларын қолдау мақсатымен Бугенвилльге басып кірді және оны басып алды. Аралдарды қайтару бойынша одақтастардың келесі әрекеттері ауыр салдарға әкеліп, 1945 жылы Австралияның бақылауын қайта орнатуға себеп болды. 1949 жылы Австралия үкіметінің әкімшілік реформаларынан кейін Бугенвилл Папуа және Жаңа Гвинея территориясына қосылды. Пангуна кені 1969 жылы ашылды және жақын арада қақтығыс ошағына айналды. Бугенвилль тәуелсіздік қозғалысы 1975 жылы Солтүстік Соломон Республикасын құрды, бірақ келесі жылы жаңадан тәуелсіздік алған ПНГ үкіметі бақылауды қайта орнатты. Шиеленіс сақталды, ал одан кейінгі Бугенвиль азаматтық соғысы (1988–1998) мыңдаған адамның өміне қанағатсыздық келтірді, себебі Бугенвиль революциялық әскері тәуелсіздікке қол жеткізуге тырысты, ал Папуа-Жаңа Гвинея қорғаныс күштері қарсылық көрсетті. 2001 жылы бейбіт келісімге қол жеткізілді, оған сәйкес автономиялық аймақ құрылатындығы және тәуелсіздік туралы референдум өткізілетіндігі туралы келісімге келді; соңғысы 2019 жылы өтті.
Bougainville, an autonomous region of Papua New Guinea (PNG), has been inhabited by humans for at least 29,000 years, according to artefacts found in Kilu Cave on Buka Island. The region is named after Bougainville Island, the largest island of the Solomon Islands archipelago, but also contains a number of smaller islands. The first arrivals in Bougainville were ethnically Australo Melanesian, related to Papuans and Aboriginal Australians. Around 3,000 years ago, Austronesians associated with the Lapita culture also settled on the islands, bringing agriculture and pottery. Present day Bougainvilleans are descended from a mixture of the two populations, and both Austronesian and non Austronesian languages are spoken to this day. In 1616, Dutch explorers Willem Schouten and Jacob Le Maire became the first Europeans to sight the islands. The main island was named after French admiral Louis Antoine de Bougainville, who reached it in 1768. The German Empire placed Bougainville under a protectorate in 1886, while the remainder of the Solomon Islands became part of the British Empire in 1893. The present day boundaries between Papua New Guinea and Solomon Islands were established by the Tripartite Convention of 1899. The incorporation of Bougainville into German New Guinea initially had little economic impact, although the associated Catholic missions succeeded in converting a majority of the islanders to Christianity. The Australian Naval and Military Expeditionary Force (AN&MEF) occupied German New Guinea in 1914, following the outbreak of World War I. After the war's end, Bougainville and the other occupied territories were named as a League of Nations mandate, which Australia administered as the Territory of New Guinea. During World War II, the Japanese invaded and occupied Bougainville in order to support their operations elsewhere in the Pacific. The subsequent Allied campaign to reclaim the islands resulted in heavy casualties and the eventual restoration of Australian control in 1945. In 1949, following administrative reforms by the Australian government, Bougainville was incorporated into the Territory of Papua and New Guinea. The Panguna mine was established in 1969 and soon become a source of conflict. The Bougainville independence movement established the Republic of the North Solomons in 1975, but by the following year the newly independent PNG government had re established control. Tensions continued, and the subsequent Bougainville Civil War (1988–1998) resulted in the deaths of thousands of people, as the Bougainville Revolutionary Army sought to secure independence and was resisted by the Papua New Guinea Defence Force. A peace agreement was reached in 2001, by which it was agreed that an autonomous region would be established and an independence referendum would be held; the latter was held in 2019.
Еуропалық байланыстар
Голланд зерттеушілері Виллем Шутен мен Джейкоб Ле Мэр 1616 жылы Такуу атолы мен Нисан аралын бойлай өтіп, қазіргі Бугенвильді көрген алғашқы еуропалықтар болды. 1643 жылы Абель Тасман басқарған тағы бір голланд экспедициясы арал тұрғындарымен алғаш рет байланысып, олардың сыртқы келбетін сипаттады. 1767 жылға дейін еуропалықтардың тағы бір байланысы болған жоқ, сол кезде британдық теңіз офицері Филип Картерет келіп, Картерет аралдарына оның есімін берді. Картерет сондай-ақ Бука аралын көрген алғашқы еуропалық болды. Келесі жылы француз Луи Антуан де Бугенвиль Бугенвиль аралының шығыс жағалауымен жүзіп өтті, және осы арал оның есімін иеленді. Ол Бука аралына да осы аралдан шыққан каноэлерден қайта-қайта естіген сөздің құрметіне осылай ат қойды.
Германия протектораты
1886 жылдың 10 сәуірінде, Неміс Жаңа Гвинеясы құрылғаннан кейін екі жыл өткен соң, Ұлыбритания мен Германия Соломон аралдары архипелагын ықпал ету аймақтарына бөлуге келісті. Осы келісімнің нәтижесінде Бука, Бугенвилл, Шоисель, Санта-Изабель, Онтонг-Ява, Шортленд аралдары және Флорида аралдарының бір бөлігі 1886 жылдың 28 қазанында Германияның протектораты (Schutzgebiet) астына қойылды. 13 желтоқсанда император Вильгельм I Жаңа Гвинея компаниясына Германияның Жаңа Гвинеясы үшін қолданыстағы ережелерге сәйкес протекторатты басқаруға қатысты жарлық берді. Архипелагтың қалған бөлігі 1893 жылға дейін ресми түрде құрылмаған Британдық Соломон аралдары протектораты болды. Бугенвилл мен Соломон аралдары арасындағы қазіргі шекара 1899 жылғы Үш тарапты келісімнен кейін белгіленді, оған сәйкес кейбір солтүстік аралдар Батыс Самоаға неміс бақылауына алмастырылды. Шортленд, Шоисель, Санта-Изабель және Онтонг-Ява да осы уәкілеттікке кірді. Солтүстік Соломон аралдары бастапқыда Германияның әкімшілік мақсаттары үшін Бисмарк архипелагымен біріктірілді. Неміс әкімшілігінің алғашқы ресми сапары 1888 жылдың қараша айына дейін болған жоқ. Әкімшілік міндетін атқарушы Рейнхольд Крейтке императорлық судья, компания менеджері, келуші неміс журналисі, миссионер және бірнеше жылдан бері аймақтан жұмысшыларды жалдап жүрген жергілікті саудагер Ричард Паркинсон бірге келді. Жергілікті полиция күші тез құрылды. Германия әкімшілігінің алғашқы жазалау экспедициясы 1899 жылдың сәуір айында өткен жылы Тинпуц шығанағында екі еуропалық теңізшінің өлтірілуіне жауап ретінде жүргізілді. Олар садақ-жебелермен қаруланған 20 жергілікті полиция қызметкерін алып келді, жеті адамды өлтіріп, бір ауылды өртеп, оның құнды заттарын алып кетті. 1905 жылға дейін ғана Бугенвиллде үкіметтік станция ашылды. Киетада орналасқан станция тікелей Германиялық Жаңа Гвинея губернаторының басқаруында болды. Германияның аралдардағы протекторатының бастапқы экономикалық әсері шамалы болды. Бірнеше копра плантациялары құрылды, бірақ олар өнімді емес болып шықты, ал аймақ негізінен Жаңа Гвинеяның басқа бөліктеріндегі плантациялар үшін еңбек күшінің көзі ретінде қарастырылды. 1905 жылы "онда жергілікті емес тұрақты сауда орындары жоқ еді". Алғашқы толыққанды коммерциялық плантация 1908 жылы Аропада Бисмарк архипелагы компаниясы арқылы құрылды. 1910 жылы "Жаңа Британия" корпорациясы Тоиемонапуда плантация құрды. Содан кейін 1911 жылы он кәсіпорын құрылып, коммерциялық белсенділік күшейді. 1913 жылдың сәуір айына дейін әкімшілік, негізінен австралиялық компаниялардың, жер сатып алуы мақұлданды. Осы уақытқа дейін жолдар салынып, жергілікті тұрғындар үшін аурухана құрылысы басталды. 1913 жылғы салық түсімінің жалпы сомасы шамамен 28 000 марканы құрады, оның жартысы Киетадан жиналды. 1914 жылдың 1 қаңтарында аймақта 74 еуропалық болды, олардың үштен бірі маристік миссиямен байланысты және 17-сі британдықтар (оның ішінде австралиялықтар) еді. Сондай-ақ, 20 "шетелдік" болды, олардың көпшілігі қытайлар мен малайлар еді.
Бірінші дүниежүзілік соғыс және Австралия әкімшілігі
Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, Австралияның әскери-теңіз экспедициялық күштері (AN&MEF) 1914 жылдың желтоқсанында Бугенвиллді басып алды, бұл Германияның Жаңа Гвинеясын австралиялықтардың кең ауқымды оккупациясының бір бөлігі болды. 1919 жылғы Версаль келісімшарты бұрынғы неміс аумағын Ұлттар Лигасының мандатына айналдырды, ал жауапкершілік Австралияға жүктелді. Австралияның әскери әкімшілігі «әдеттегідей жұмыс істеу» тәсілін қабылдап, қолдауды қамтамасыз етті. неміс бизнес қауымдастығының. 1920 жылы ол азаматтық әкімшілікпен алмастырылды, ол неміс азаматтарының мүлкін өтемақысыз тартып алып, оларды елден шығарды. Австралиялық әкімшілік жергілікті қақтығыстарға араласып, неміс тәсілін жалғастырды. «бейбітшілікті орнату», бұл плантациялар үшін көбірек жұмысшыларды тартуға және жаңа аймақтарға еңбекке жұмысқа алушылардың кіруіне мүмкіндік берді. 1915 жылы 60-тан астам жергілікті полиция қызметкерлері канибализммен айналысатыны белгілі тау тайпаларының шабуылдарынан қорғану үшін Соракенге жіберілді. «Каннибалдардың ықпалды басшысы» Бовуға қарсы экспедиция ұйымдастырылды. Оның Каумумудағы ауылына шабуыл жасалып, Бовудың кесілген басы жергілікті халыққа көрсетілді. Алайда «кесілген бас көрсетудің күтілген әсері болды деген күмәнді, өйткені бұл әрекеттер дәстүрлі рәсімдік контекстен тыс орын алды». 1921 жылы Бугенвильде 46 832 адам тұрғандығы тіркелді. Австралиялық округтік офицер Киетада орналасқан және 40 констебль мен бес офицерден тұратын жергілікті полиция күшін басқарды. Азаматтық әкімшілік «әскери басшылығына қарағанда бейбітшілікті орнатуға аз күш жұмсады» және Бугенвильдіктерді аудармашы ретінде жұмысқа алды. Әкімшілік жинауды жеңілдету және «ер адамдарды плантациялардағы казармалық тәртіпке дайындау» үшін кішкентай елді мекендердің орнына үлкен «жол бойындағы ауылдарды» құрды. Неміс этнографы Рихард Турнвальд 1908 жылы жасаған сапарынан кейін 1933 жылы Буинге оралды. Ол 25 жыл ішінде көптеген өзгерістер болғанын байқады, соның ішінде сауаттылықтың күрт өсуі, қолма-қол ақша экономикасының енгізілуі (монеталар мен қабықша ақшаны қамтиды), бас биліктің әлсіреуі, бас аулаудың азаюы және соғысқа деген балама ретінде той берудің енгізілуі. Австралиялықтар бұрынғы неміс әкімшілігінің көптеген аспектілерін қабылдады. Екі отарлаушының арасында жерді иемдену саясаты мен ауылдарды біріктіру бағдарламасынан басқа айырмашылық шамалы болды. Немістер отарда пионерлік жұмыс жасады, ал австралиялықтар оны отарлық басқарудың негізіне айналдырды. 1920 жылдары Бугенвиллге Жаңа Зеландияның методистік шіркеуінен (1921) және жетінші күндік адвентистер шіркеуінен (1924) келген миссионерлер арқылы протестантизм енгізілді. Католик миссионерлері мен жаңа келгендер арасында шиеленіс туды, бұл 1929 жылы Киетада секталық тәртіпсіздіктерге әкелді. Әйгер Альберт Биноус жолдастарына протестанттардың «шайтанның достары» екенін жазды. 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдары Бугенвиллге антропологтар мен этнографтардың көптеп келуіне себеп болды, олардың арасында австралиялық Эрнест және Сара Чиннери, католик діни қызметкері Патрик О'Райли, британиялық Беатрис Блэквуд және америкалық Дуглас Л. Оливер болды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1942 жылы Бугенвиллді жапон әскерлері басып алды, олар оны Гуадалканалға және басқа да одақтас территорияларға шабуыл жасау үшін база ретінде пайдаланды. 1943 жылдың қарашасында 3-ші теңіз жаяу әскерлері дивизиясы Бугенвильдің батыс жағалауына түсті. Содан кейін бірден АҚШ Әскери-теңіз күштері мен Жапон Императорлық Әскери-теңіз күштерінің крейсерлері мен эсминдері арасында Императрица Аугуста шығанағы шайқасы болды. Америкалықтар жапондарды жеңіп, осы аймақта теңізді бақылауға алды. 1943 жылдың қарашасынан 1944 жылдың сәуіріне дейін аралдың батыс жағалауындағы "Торокина" деп аталатын аймақты басып алу және ұстап тұру үшін одақтастардың біріккен құрлықтағы шабуылы қажет болды. Америкалықтар кең қорғаныс периметрін құруға кірісіп, батпақтарды кептірді және қорғану үшін бірнеше әуежайлар салды. Олардың келесі мақсаты Жаңа Британия аралындағы жапондарға шабуыл жасау еді. Теңіз жаяу әскерлері АҚШ армиясымен ауыстырылды. Жапондықтар Бугенвильдің таулары мен ормандарына еніп, 1944 жылы американдықтарға қарсы қарсы шабуылға шықты. Олардың шабуылдарының басты бағыты американдықтар "Hellsapoppin Ridge" деп атаған жерде болды. Осы шабуылды тойтарып, американдық әскер мен авиаторлар Бугенвильдегі жапон армиясының күшін жоқтың қасына келтірді. Аман қалғандар Бугенвильдің солтүстік және оңтүстік бөлігіндегі базаларына қайтысты, ал американдықтар оларды соғыстың соңына дейін "өзінен-өзі құрғап қалуға" тастады. 1943-1945 жылдар аралығында 17 500-ден астам жапондық әскер соғыста, аурудан немесе аштықтан қаза тапты. 1943 жылдың сәуір айында Жапон Императорлық Әскери-теңіз күштерінің Біріккен флотының қолбасшысы адмирал Исороку Ямамото "Кешірім" операциясы кезінде американдық истребительдерімен атып түсірілген көлік ұшағында Бугенвилл аралында қаза тапты. 1945 жылы Австралия армиясы американдықтардан аралды басып алды. Австралия Бугенвиллді және Папуа-Жаңа Гвинеяны қайта бақылауға алды, олар Біріккен Ұлттар Ұйымының сенімділік аймағына айналды. Бугенвиллде қалған жапондықтар капитуляциялаудан бас тартты, бірақ 1945 жылдың 2 қыркүйегінде Жапон империясы капитуляциялағанға дейін соңғы деміне дейін қарсы тұрды. Император оларға Австралия, Америка және Жаңа Зеландия одақтастарына капитуляциялауды бұйырды, содан кейін олар Жапонияға қайтарылды.
Тәуелсіздік қозғалысының басталуы
Бугенвиль мысқа бай, және мүмкін алтынға да. Мыс өндіру соңғы елу жылда елеулі әлеуметтік шиеленістерге себеп болды. Жергілікті халық кен өндіруге қарсы наразылық ретінде екі рет тәуелсіздікке ұмтылды. 1959 жылы құрылған және Джон Теосин мен Фрэнсис Хагай басқарған Хахалис әл-ауқаты қоғамы, Австралия билігінің бас салығын енгізу әрекетіне қарсы науқан ұйымдастырды. 1962 жылы аумақтық полициямен болған қақтығыстарда 60-тан астам адам жарақат алды. 1963 жылы қоғам сегіз ауылға тараған 3500 мүшеден тұрды. 1964 жылы австралиялық бизнес аралдың ресурстарын зерттеуге алғашқы қадам жасады: австралиялық Rio Tinto Zinc компаниясының еншілес компаниясы CRA Exploration, Пангуна аймағында бұрғылау жұмыстарын бастады. Пангуна кені 1969 жылы олардың еншілес компаниясы – Bougainville Copper Ltd. арқылы ашылды. Алғашқы тәуелсіздік қозғалысы 1960-шы жылдардың соңында, Азия мен Африка елдеріндегі басқа отаршылдық үкіметтер таратылған кезде пайда болды. Жергілікті халық Австралияның отаршылдық үкіметінің Пангуна кенін басқаруына наразылық білдіріп, өз жерлеріндегі кеннен түсетін табыстың жеткіліксіз бөлінуіне қарсылық танытты. Австралияның Сыртқы аумақтар министрі Чарльз Барнс Бугенвиль халқына "ешнәрсе алмайсыз" деген сөзді айтқан деп айыпталды. Жергілікті халық өтемақы талап етіп, істі Австралияның Жоғарғы сотына жеткізді. Сот өтемақының Австралияның федералды заңнамасына сәйкес жеткіліксіз екенін анықтады. Алайда, сыртқы аумақ ретінде Папуа-Жаңа Гвинеяға Австралияның құрлық бөлігіне қолданылатын стандарттар кепілдік берілмеді. 1972 жылы Австралия Бугенвильге белгілі бір дәрежеде автономия берді, бірақ бұл тәуелсіздік қозғалысын тоқтатпады. 1972 жылдың желтоқсанында Бугенвильдің екі жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерінің қазасынан кейін Бугенвиль мен Папуа-Жаңа Гвинея үкіметі арасындағы қарым-қатынас нашарлады. Бұл Папуа-Жаңа Гвинеяның таулы аймағында болған жол апатына жауап ретінде жасалған деп болжалды. Оқиға арал тұрғындарының наразылығын тудырды және тәуелсіздік қозғалысын нығайтуға көмектесті. Осының нәтижесінде Бугенвильдің ПНГ құрамындағы болашағын Папуа үкіметімен келісу үшін Бугенвильдің арнайы саяси комитеті (BSPC) құрылды. 1974 жылы BSPC Папуа Парламентінің арнайы комитетімен келісімге келді, бұл аралға үлкен автономия беруді көздеді. Арнайы комитет Пангуна кенінен түсетін табыстың белгілі бір бөлігін Бугенвиль халқына беруге келіспеді. Консервативті Папуа үкіметі комитет есебінің маңызды бөлімдерін орындаудан бас тартты, және 1975 жылдың мамырында екі тарап арасындағы келіссөздер толығымен тоқтатылды.
Солтүстік Соломон республикасы
1975 жылы 28 мамырда Бугенвильдегі Уақытша провинциялық үкімет Папуа – Жаңа Гвинеядан бөлінуге келісті. Бұл ПНГ үкіметі, ПНГ-ның заң шығарушы органы және Бугенвиль билігі арасында үшжақты дау тудырды. ПНГ үкіметі маусым және шілде айларында жағдайды шешуге тырысты, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Уақытша провинциялық үкімет 1 қыркүйекте Папуа – Жаңа Гвинеяның 16 қыркүйекте жоспарланған тәуелсіздік күнінен бұрын тәуелсіздік жариялайтынын мәлімдеді. 1 қыркүйекте олар «Солтүстік Соломон Республикасының тәуелсіздігі туралы бір жақты декларацияны» жариялады. Олар Біріккен Ұлттар Ұйымы арқылы халықаралық мойындау іздеді, бірақ сәтсіз болды. Соломон аралдарымен бірігу әрекеттері де сәтті аяқталмады. 1976 жылдың басында Бугенвиль үкіметі Папуа – Жаңа Гвинеяның егемендігін қабылдауға мәжбүр екенін түсінді. Сол жылы екі үкімет «Бугенвиль келісіміне» қол қойды, ол аралға Папуа – Жаңа Гвинея құрамында автономия мәртебесін берді. ПНГ үкіметі бес жыл ішінде толық тәуелсіздік беретінін уәделеді, бірақ бұл уәдесін орындамады. 1970-ші жылдардың соңы мен 1980-ші жылдардың басында екі тарап арасындағы қарым-қатынас шиеленісіп тұрды, бірақ салыстырмалы түрде бейбіт болды. 1981 жылы кен орнының мәртебесіне байланысты даулар қайта көтерілді, бұл 1988 жылы қанағаттандырылмағандыққа айналған жанжалдың бастауы болды.
Кернеулі жағдайлар
Пангуна кенішінің жұмысы және оның кірістерін бөлісу, Бугаенвил мен ПНГ үкіметі арасындағы ең маңызды даулы мәселе болды. 1975 жылдан, тәуелсіздік алған сәттен бастап, 1989 жылы кеніш жабылғанға дейін, бұл кеніш Папуа-Жаңа Гвинея үкіметінің көмек емес, ең ірі кіріс көзіне айналды. Ұлттық үкімет кеніштен түскен пайданың 20 пайызын алды және Бугаенвил тұрғындарына 0,5–1,25 пайыз бөліп берді. Кеніш өнімдерінен түскен кіріс Папуа-Жаңа Гвинея экономикасы үшін өте маңызды болды, бірақ Бугаенвил халқы одан аз пайда көріп отырды. Одан қоса, олар аралдағы қоршаған ортаға кеніштің салдарының толыққанды түскенін сезіне бастады. Олар Яба өзенінің уланғанын, жергілікті халық арасында туа біткен кемістіктердің пайда болуына, аралдағы ұшқыш түлкілердің жойылуына, сондай-ақ балықтар мен басқа да түрлерге зиян келтіргенін мәлімдеді. Сыншылар Бугаенвил мысының апартеид сияқты, бөлінген жүйе құрғанын айтты, онда ақ жұмысшылар үшін бір жағдайлар, ал жергілікті тұрғындар үшін екінші жағдайлар жасалған.
Көтеріліс
1988 жылдың соңында ағайындылары мен жергілікті басшылар Фрэнсис Она мен Пепетуа Сереро Папуа үкіметіне қарсы қару көтеруге шешім қабылдады. Она Бугенвилл мысында жұмыс істеген және кеніштің қоршаған ортаға тигізген әсерін өз көзімен көрген. 1987 жылы Она мен Сереро Пангуна маңындағы жер иелерінің жиналысын шақырып, Пангуна жер иелері қауымдастығын құрды. Сереро «Төрайыма» және Она Бас хатшы болып сайланды. Олар CRA компаниясынан жоғалған кірістер мен келтірілген зиян үшін миллиардтаған доллар өтемақы талап етті, бұл 1969 жылы кеніш жұмысын бастағаннан бергі шахта пайдасының жартысына тең болатын. 2011 жылғы 26 маусымда SBS Dateline бағдарламасында көрсетілген мәліметке сәйкес, сол кездегі Папуа-Жаңа Гвинея оппозициясының жетекшісі Сэр Майкл Сомар 2001 жылы Папуа-Жаңа Гвинея үкіметі тау-кен гиганты Rio Tinto компаниясының нұсқауымен әрекет еткенін куәландырған ант берген. SBS 2011 жылғы 27 маусымда Bougainville Copper Limited және Rio Tinto компаниялары бұл мәлімдемені жоққа шығарды және соғысты олар бастады деген пікірлерді қабылдамады деп хабарлады.
Көтеріліс
1988 жылдың қараша айында Бугенвиль революциялық армиясы (BRA) кеніне қайта шабуылдап, оның қоймасын басып алып, жарылғыш заттарды ұрлап, көптеген өртке оқшаулау және саботаж актілерін жасады. Олар электр бағаналарын жарғаннан кейін кенінің барлық электр қуатын өшірді. Бұл BRA күштеріне Австралияда оқыған және Папуа қорғаныс күштерінен дезертир болып, Онаның оң қолы болған Сэм Кауона басшылық етті. Кауона BRA-ның өкілі атанды. Ол кеншілікке және ПНГ үкіметінің нысандарына шабуылдар жасап, жылдам шабуылдарды жалғастырды. Кеншілерге жасалған нысаналы шабуылдардан кейін компания 1989 жылдың 15 мамырында кенің жұмысын тоқтатты. Сереро көп ұзамай астмадан қайтыс болды, ал Она Кауонаның көмегімен көтеріліске жетекшілік етті. Кен жұмысын тоқтатудан кейін Бугенвиль мыс компаниясының барлық қалған қызметкерлері эвакуацияланды, барлық персонал 1990 жылдың 24 наурызына дейін эвакуацияланды. Папуа полициясы және Джерри Сингирок басқаратын армия бірнеше адамды қамауға алды, бірақ Онаның қашқанын анықтады. Оны ұстай алмады. (Сингирок кейіннен Sandline ісінде маңызды рөл атқарды.) Жағдайды шешуге тырысулар жалғасты, ал Бугенвиль мысы Она мен оның жақтастарының наразылықтарына жауапкершілікті мойындаудан бас тартты. Компанияның мәлімдемесіне сәйкес, ұшу түлкілері Шығыс Жаңа Британиядан әкелінген вирустан көп шығынға ұшырады және кен жұмысы өзеннің денсаулығына әсер етпеді. ПНГ үкіметі мен Бугенвиль мысы бастапқыда кейбір ашық мәселелерді шешуге тырысып, Она мен Кауонадан мүлдем қабылданбаған қымбат келісім ұсынды. Бугенвильдің премьер-министрі Джозеф Кабуи және Бугенвильдің ұлттық парламенттегі депутаты, сондай-ақ 1975 жылғы сепаратизмнің бұрынғы жетекшісі Джон Момис Она мен Кауонаны қолдады. Олар компанияның оларды заңды басшылар деп мойындауын талап етті. Кейіннен бұл екеуі де тәуелсіздік қозғалысына тікелей қатысты. 1989 жылы наразылық акциясы кезінде олар тәртіпсіздікке қарсы полициясымен ұрып-соғылды. ПНГ армиясының адам құқықтарын бұзуы туралы айыптаулар көбейді. Бұл ПНГ үкіметін ұялтып, тергеуден кейін армиядан 20-дан астам адамды қамауға алды. BRA провинциялық үкіметке қарсы зорлық-зомбылық жасады, оның ішінде Кабуидің сауда және алкогольдік лицензиялау министрі Джон Биканы өлтірді. Ол Бугенвиль тұрғындары мен үкімет арасындағы келісімді қолдаған еді. Ұдайы зорлық-зомбылыққа жауап ретінде ұлттық үкімет төтенше жағдай жариялады және аралды Порт-Морсбиде орналасқан полиция комиссарының басқаруына берді. Адам құқықтарын бұзу туралы айыптаулар жалғасты, ал 1989 жылдың соңындағы сауалнамада кем дегенде 1600 үй қираған екені анықталды. 1990 жылдың қаңтар айында Бугенвиль мыс компаниясы Пангуна кенінің жұмысын тоқтату туралы хабарлады. 1990 жылы Папуа-Жаңа Гвинеяның премьер-министрі Рабби Намалиу папуалық әскерін шығаруға және халықаралық бақылаушылардың BRA-ның қаруын тастауына куә болуға келісті. Келісімге BRA атынан Сэм Кауона қол қойды. Полиция жергілікті тұрғындардың шабуылдарынан қорқып, аралды BRA-ның бақылауына қалдырып қашып кетті. Порт-Морсбиде үкіметке қарсы төңкеріс жасауға тырысты, бірақ ол сәтсіз аяқталды.
Азаматтық соғыс
1990 жылдың мамыр айында Папуа-Жаңа Гвинея Бугенвиллге блокада салды. Франсис Она тәуелсіздікті бір жақты түрде жариялаумен жауап берді. Ол Бугенвильдің Уақытша үкіметін (BIG) құрды, бірақ оның ықпалы шамалы болды және арал тәртіпсіздікке ұшырай бастады. BRA құрған басқару құрылымы аралдың әртүрлі топтарына нақты бақылауды жүзеге асыра алмады. BRA-мен байланысы бар бірнеше қылмыстық топтар, көбінесе Екінші дүниежүзілік соғыстағы шайқастардан қалған қарулармен жабдықталған, ауылдарды қорқытып, кісі өлтіру, зорлау және тонаумен айналысты. Бугенвилл бірнеше фракцияға бөлініп, азаматтық соғыс басталды. Бұл қақтығыстағы бөліністің көп бөлігі негізінен рулық байланыстар бойынша жүзеге асты; BIG/BRA-ны Насиой руы басып алды, бұл басқа арал тұрғындарының оларға күдікпен қарауына себеп болды. Бугенвильдің солтүстігіндегі Бука аралында жергілікті жасақ құрылып, 1990 жылдың қыркүйек айында қанды шабуыл кезінде папуалық әскерлердің көмегімен BRA-ны ығыстырды. Көптеген келісімдерге қол қойылды, бірақ ешбір тарап оларды орындамады. Она мен Кауонаның BRA басшылығы Кабуи сияқты кейбір саяси лидерлермен келіспей қалды. Бірнеше басқа ауылдық жасақтар, бірігіп қарсылық күші ретінде танылды және ПНГ қорғаныс күштерімен қаруланды, BRA-ны өз аймақтарынан қуды. Папуа-Жаңа Гвинеяның Бугенвильге қатысты саясаты 1992 жылғы сайлауда үкіметтің жеңіліске ұшырауынан кейін қатаңдады. Жаңа премьер-министр Пайас Вингти әлдеқайда қатал позицияны қабылдады. Ол Бугенвильді қолдады деген айыппен Соломон аралдарының тұрғындарын ашуландырды, себебі бір аралда қанды шабуыл жасалды. Папуа армиясы қарсылық күштерімен одақтасып, 1993 жылдың қаңтарында провинциялық астана Араваны қайта басып алды. Папуаның сыртқы істер министрі сэр Джулиус Чан Тынық мұхиты елдерінен бейбітшілік сақтау күшін шақыруға тырысты, бірақ Вингти бұл идеяны қабылдамады. Ол кейіннен Пангуна кенішін қайта басып алуға әскерге бұйрық берді және бастапқыда сәтті болды. Алайда, оның үкіметі ұзаққа созылмады. 1994 жылдың тамызында оның орнына Чан келді. Чан қақтығысты бейбіт жолмен шешуді көздегенін мәлімдеді. Ол Соломон аралдарында Кауонамен кездесіп, сол жылдың қазан айында Аравада бейбітшілік конференциясын өткізуге келісті, қауіпсіздігін Австралия басқаратын Тынық мұхиты бейбітшілік сақтау күші қамтамасыз ететін болды. Алайда, BIG лидерлері өз қауіпсіздігіне кепілдік берілмейтінін айтып, конференцияға қатыспады. Олардың қатысусыз, Чанның үкіметі Пангуна жер иелері қауымдастығының бұрынғы адвокаты Теодор Мириунг басқаратын Насиой руының басшыларымен келіссөздер жүргізді. Нәтижесінде 1995 жылдың сәуір айында Бука астанасы бар Бугенвильдің Уақытша үкіметі құрылды. Мириунг жаңа үкіметтің премьер-министрі болып тағайындалды, бірақ ол Папуа әскерлері жасаған зұлматтарды сынап, Чанмен жиі келіспеді. 1996 жылға қарай Чан прогресс болмауынан көңілі тоңды. Қаңтар айында Австралияның Кэрнс қаласында БРА, БТГ және ПНГ үкіметтері арасындағы келіссөздерден кейін ПНГ қорғаныс күштерінің патрульдік қайығы Бугенвильге оралғанда Кабуи мен басқа делегаттарға оқ атты. Келесі айда Соломон аралдарындағы BIG өкілі Мартин Мироридің үйіне шабуыл жасалды. Чан бейбітшілікке қол жеткізуге тырысудан бас тартты және 1996 жылдың 21 наурызында ПНГ қорғаныс күштерінің жаңа қолбасшысы Джерри Сингирок басшылығымен Бугенвильге шабуыл жасауға рұқсат берді.
Құм сызығы және атысты тоқтату
Бес рет Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі комиссиясында қаралып, Арнайы баяндамашының жазалаулар мен жоғалулар туралы есебі, Қауіпсіздік Кеңесінің қаулысы, сондай-ақ Amnesty International, Халықаралық Қызыл Крест және басқа да адам құқықтары ұйымдарының күшейген қысымынан кейін, Австралия және Жаңа Зеландия үкіметтері әскери қолдау көрсетуді тоқтатты, бұл Чанды басқа мүмкіндіктерді іздеуге мәжбүр етті. Осылайша Sandline ісі басталды, онда Папуа-Жаңа Гвинея үкіметі Лондондық Sandline International жеке әскери компаниясынан жалдамалы әскерлерді жалдауға тырысты. Бұл компания негізінен бұрынғы британдық және Оңтүстік Африка арнайы күштерінің сарбаздарынан құралған, олар Ангола мен Сьерра-Леонедегі азаматтық соғыстарға қатысқан. Sandline-мен келіссөздер жалғасып, аяқталмаған кезде Чан әскери күштерге шабуыл жасауға бұйрық берді. Шілде айында ПНГ қорғаныс күштері аралдың негізгі әуежайы – Аропа әуежайын басып алуға тырысты. Бірақ шабуыл сәтсіз аяқталды, нашар логистикалық жоспарлау және BRA жауынгерлерінің қарсылығынан зардап шекті. Қыркүйекте BRA жауынгерлері жергілікті жасақ мүшелерінің көмегімен Кангу жағалауындағы ПНГ армиясының лагеріне шабуыл жасап, он екі ПНГДФ сарбазын өлтірді және бесеуін тұтқынға алды. Келесі айда Теодор Мириунг қаза тапты. Чанның үкіметі кінәні BRA-ға таңуға тырысқанымен, кейіннен жүргізілген тәуелсіз тергеу ПНГ қорғаныс күштері мен қарсылық жасақтарының мүшелерін кінәлі деп тапты. ПНГ әскерилерінің тәртібі мен моральдық жағдайы күрт нашарлады, олар аралдың таулы аймағына еніп, Пангуна кенін қайта ашуда ешқандай маңызды нәтижеге қол жеткізе алмады. Чан Пангуна кенін қайтарудың ең жақсы мүмкіндігі Sandline жалдамалылары екеніне көз жеткізді. Бірақ бұл да сәтсіз аяқталды. Оның жалдамалыларды жалдамақ ниеті туралы ақпарат Австралия баспасөзіне тарады, содан кейін халықаралық айыптаулар күшейді. Сонымен қатар, Джерри Сингирок бұл жаңалықты естігенде, барлық жалдамалыларды келген кезде ұстауға бұйрық берді. Осы оқиғалардың нәтижесінде премьер-министр Чан отставкаға кетіп, Папуа-Жаңа Гвинея әскери төңкеріске жақын болды. Шындығында, жауапты офицерлер парламентті қоршап алды, бірақ одан әрі ілгерілеуден бас тартты. Алайда, соңында олар өздеріне қажеттіге қол жеткізді: Чанның отставкаға кетуі және жалдамалылардың Папуа-Жаңа Гвинея аумағынан шығарылуы. Sandline ісі Бугенвиль соғысының ең қиын кезеңіне әкелді. 1997 жылдан бері аралда атысты тоқтату келісімі сақталып келеді. Онамен байланысты үзген Кауона мен Кабуи Жаңа Зеландияның Крайстчерч қаласында Билл Скейт үкіметімен бейбіт келіссөздер жүргізіп, 1998 жылдың қаңтарында Линкольн келісіміне қол қойды. Келісімге сәйкес ПНГ аралдан әскерін шығара бастады және көпұлтты бейбітшілік мониторингі тобы орналастырылды. Бугенвильде келісім үкіметін құру туралы заң ПНГ Парламентінен мақұлдама алған жоқ. 1999 жылдың қаңтарында Папуа-Жаңа Гвинеяның басқа он сегіз провинциясы сияқты мәртебеге ие болған Бугенвиль провинциялық үкіметі құрылды, губернаторы – Джон Момис. Бірақ бұл үкімет BIG/BRA және BTG қарсылығына тап болғаннан кейін тоқтатылды. Өзгертілген үкіметті құру үшін екі кезеңдік шаралар қабылданды: біріншісі – Бугенвиль Конституциялық жиналысы, екіншісі – Бугенвиль Халық Конгресіне сайлау. Мамыр айында сайлау өтті, нәтижесінде Кабуи президент болып тағайындалды. Алайда, бұл шешімге Момис, бірқатар тайпа басшылары мен Қарсылық көшбасшылары қолдау көрсетіп, оның заңдылығына күмәндік тудырды. Қараша айында Момис басқарған Бугенвильдің уақытша провинциялық үкіметі құрылды. Кауона мен Момис арасындағы келісім екі органның өзара кеңесе отырып жұмыс істеуіне әкелді. 2000 жылдың басында тайпалық деңгейде татуласу процесі басталды. Он жыл бойы Она жаңа үкіметке қатысуға қарсылық көрсетіп, 2005 жылы безгектен қайтыс болғанға дейін өзін Бугенвилдің "патшасы" деп жариялады. 2005 жылдың наурыз айында Біріккен Ұлттар Ұйымының жалдамалылар жөніндегі жұмыс тобының өкілі доктор Шаиста Шамим Фиджи мен Папуа-Жаңа Гвинеядан Бугенвильдегі бұрынғы фиджилік сарбаздардың болуын тексеру үшін топ жіберуге рұқсат сұрады. Австралия үкіметі Бугенвиль қақтығысында 15 000-20 000 адам қаза тапқанын есептейді. Ал, консервативті бағалаулар бойынша, соғыста 1 000-2 000 адам қаза тапқан.
Шетелдік БАҚ-та азаматтық соғыс туралы хабарлар
Касс (1992) "Австралиялық газеттің" Бугенвиль қақтығысын жариялауда тереңдіктің жетіспеушілігін және Австралияның өзінің мүдделерінен және бұрынғы аумақтың өздігінен өзін қамтамасыз ете алмайтынына деген сенімнен туындаған дағдарысқа баса назар аударғанын айтты. Басқа зерттеушілер журналистер дағдарыс кезінде Бугенвильге кіргенімен, жариялаудың біркелкі болмағанын көрсетті (Кронау, 1994; Деноон және Сприггс, 1992). Дорни, көбінесе ерекше жағдайларды есепке алмайынша, Австралия ақпарат құралдары Австралияның бұрынғы отарлықтарына жоғары деңгейдегі оқиғалар болмаса, мысалы, 1997 жылғы наурыздағы Sandline дағдарысы немесе 1997–98 жылдардағы құрғақшылықтан туындаған ашаршылық кезінде Австралия қорғаныс күштерінің белсенді қатысуы сияқты жағдайларда ғана аз көңіл бөледі деп санайды (1998, 15-бет). Оның сөзіне сүйенсек, қалған уақытта күн тәртібін көбінесе ерекше және трагикалық оқиғалар, әсіресе шетелдіктердің қатысуымен жасалған зорлық-зомбылық қылмыстар толтырады. Patience (2005) мәлімдегендей, ПНГ-ның шетелдегі беделі тұрғысынан қоғамдық қатынастарға қатысты мәселелер бар.
Бел-Иси операциясы
Папуа-Жаңа Гвинеядағы Бугенвиллдегі Бейбітшілік мониторингі тобы (PMG) 1990-шы жылдары аралда болған азаматтық тәртіпсіздіктерден кейін құрылды. ПНГ үкіметі Австралия мен Жаңа Зеландия үкіметтерінен аралдағы атысты тоқтатуды қадағалау үшін бақылау тобын ұсынуды сұрады. Бұл топқа Австралия, Жаңа Зеландия, Фиджи және Вануатудан келген азаматтық және қорғаныс қызметкерлері кірді. Кейін генерал-майор Франк Хиклинг бейбітшілік мониторингі миссиясын басқарды, оған Австралияның 8-ші бригадасының элементтері қолдау көрсетті, оның ішінде сол кездегі капитан Ян Лэнгфорд бар екені белгілі. PMG-ның жұмысы бойында қолдау берік болды. PMG аралда 1998 жылдың 1 мамырында құрылды және Жаңа Зеландияның атуды бақылау тобынан ауысты, ол кейін кетіп қалды. PMG шамамен 100 адамнан тұратын, қарусыз және ашық сары түсті көйлектер мен шляпалар киген. Линкольн келісімі бойынша мандаты болса да, оның нақты заңдық күші болған жоқ. Ол әрқашан бейтарап болды. Жұмыстың алғашқы кезеңдерінде ол негізінен атысты тоқтатуды бақылау тобы ретінде әрекет етіп, бейбіт процестегі жаңалықтар туралы ақпарат таратты. Бугенвилл бейбіт келісімінен кейін PMG негізінен Бугенвиллдегі БҰҰ бақылаушы миссиясымен (UNOMB) бірлесіп, қару-жарақтарды жою бағдарламасын жеңілдетуге назар аударды. Сонымен қатар 2003 жылдан бастап конституциялық консультация мен жобалау процесіне белгілі бір логистикалық қолдау көрсетілді. Топқа қолдау Австралия мен Жаңа Зеландияның әскери кемелері аралдың шығыс жағындағы Лолохо айлағын, сондай-ақ Таунсвиллден апта сайынғы C130 Hercules рейстері арқылы Киета әуежайы арқылы қамтамасыз етілді. Австралияның 171-ші авиациялық эскадрильясы төрт UH 1 "Хьюи" тікұшағын жеткізді, олар көріну үшін жарқын қызыл түске боялды және жеке құрамды жаяу немесе көлікпен қолжетімді емес ішкі ауылдарға тасымалдау үшін пайдаланылды. Бугенвиль аспанында 8000-нан астам қауіпсіз ұшу сағатын өткізген тікұшақтар Австралияға оралды. Кейіннен әуе қозғалысы екі Bell 212 тікұшағын ұсынған коммерциялық Hevilift компаниясына тапсырылды. PMG штабы Аравада орналасқан және шамамен 50 адамнан тұрады, Бугенвильдегі барлық операцияларды үйлестіруді қамтамасыз етеді. Қызметкерлердің басым бөлігі Арава қалашығындағы жергілікті үйлерде тұрды. Лолохо айлағындағы логистикалық қолдау тобы (ЛТК) шамамен 70 адамнан тұратын, тамақтану, тіс дәрігері, медициналық қызмет көрсету, IT-құралдану, көлік тасымалдау және алыс орналасқан топтармен байланыс сияқты қызметтерді ұсынды. LST мүшелері "Опера үйінде" тұрды, ол кен орны ашық болған кезде пайдаланылған мыс сақтаудың ескі силосы болды. PMG-нің қалған қызметкерлері бүкіл Бугенвилде командалық жерлерде бейбітшілікті бақылап, жергілікті қоғамдастықтармен байланыс орнатты. 2000 жылы келесі жерлерде командалар орналасқан: Арава, Сиракатау, Буин, Тону, Вакунай және Бука. Бугенвиллдегі бейбіт келісім 2002 жылдың желтоқсан айына дейін барлық әскерді аралдан шығаруды талап етті. Алайда, топтың қызметі ұзартылып, 2003 жылдың 23 тамызына дейін толықтай тоқтатылды. 1997–98 қаржы жылынан 2002–03 қаржы жылына дейін Австралияның Бугенвильге даму және әскери көмегінің жалпы құны 243,2 миллион доллар болды. "Bel Isi" операциясы кезінде Бейбітшілік мониторингі тобында 3500-нан астам австралиялық қорғаныс қызметкерлері мен 300 австралиялық азаматтық қызметкер жұмыс істеді.
Папуа-Жаңа Гвинеядағы автономия
2001 жылдың 30 тамызында Папуа-Жаңа Гвинея үкіметі мен Бугенвильдің өкілдері арасында бейбіт келісімге қол қойылды. Келісімде Бугенвильдің өз конституциясымен автономиялы үкімет құруы, болашақта тәуелсіздік туралы референдум өткізу құқығы және қақтығыс кезінде пайда болған қару-жарақтарды жою қарастырылды. Екі тарап та келісімді көбінесе сақтады. 2004 жылға қарай Бугенвильдің конституциясы жасалды, оның негізінде Бугенвиль үкіметінің түрлі органдары құрылды. Олардың ішінде Бугенвиль автономиялық аймағының президенті, Бугенвиль атқарушы кеңесі, Бугенвиль өкілдер палатасы және аймақтың сот жүйесі болды. Автономиялық аймақ президентті, 33 сайлау округінен өкілдерді, сондай-ақ әрбір үш округтен бір әйел және бір бұрынғы Бугенвиль революциялық армиясы (BRA) мүшесін өкілдер палатасына сайлайды. Бугенвильде 2005 жылдан бері әр бес жылда сайлау өтеді, ал 2005 жылы Кабуи президент болып сайланды. 2008 жылы Кабуи күтпеген жерден қайтыс болды, оның орнына бұрынғы BRA мүшесі Джеймс Танис 2008 жылы сайланды. Танис 2010 жылғы сайлауда Джон Момиске жеңіліп, 2015 жылы қайта сайланды. Момис президенттік өкілеттік мерзімін ұзартуға тырысты, бұл оған 2020 жылғы сайлауға қатысуға мүмкіндік берер еді, бірақ бұл ұсынысты Өкілдер палатасы мен Жоғарғы сот екеуі де қабылдамады. 2020 жылғы сайлауда жеңіске жеткен Исмаил Тороама қазіргі президент.
Тәуелсіздік туралы референдум
2001 жылғы бейбіт келісімде Бугенвильдің тәуелсіздігі туралы референдум автономды аймақтың үкіметі құрылғаннан кейін 10 мен 15 жыл аралығында өткізілетіні белгіленген. Сайлаушылардың 98,31% тәуелсіздік таңдады, ал сайлауға қатысу 87,38% құрады. Ешбір тарап нәтижелерге дау айтқан жоқ. Референдум міндетті сипатқа ие болмады, одан кейін Бугенвиль және ПНГ үкіметтері арасында кеңесулер өтті. Бугенвильдің тәуелсіздік және егемендікке 2025 жылға дейін, ең кеш 2027 жылға дейін қол жеткізуі туралы келісімге қол жеткізілді, бірақ бұл үшін ұлттық парламенттің ратификациясы қажет. Папуа премьер-министрі Джеймс Марапе Бугенвильдің ПНГ-дан бөлініп шығуына нақты міндеттеме берген жоқ.